Adhyaya 38
Vena’s Fall into Adharma and the Prelude to Pṛthu’s Birth
આ અધ્યાયમાં રાજા વેણનો અધર્મમાં પતન વર્ણવાયો છે. તેણે વેદોની નિંદા કરી, પોતાને જ દેવ અને ધર્મ માનીને યજ્ઞકર્મ તથા બ્રાહ્મણોના અધ્યયન-આચાર રોકી દીધા; તેથી રાજ્યમાં પાપ ફેલાયું અને યજ્ઞવ્યવસ્થા તૂટી પડી. બ્રહ્માના પુત્ર એવા સાત ઋષિઓએ તેને ધર્મ દ્વારા ત્રિલોકનું રક્ષણ કરવા સમજાવ્યો, પરંતુ વેણ અહંકારથી બોલ્યો—“હું જ ધર્મ છું, માત્ર મારી જ પૂજા કરો.” ઋષિઓ ક્રોધિત થઈ તેને પીછો કરે છે; વેણ વાંબીમાં છુપાય છે, છતાં તેને પકડી તેના દેહનું દૈવી ‘મંથન’ કરે છે. તેના ડાબા હાથમાંથી ભયંકર નિષાદ-પ્રમુખ (બરબર) ઉત્પન્ન થાય છે અને જમણા હાથમાંથી પછી પૃથુ પ્રગટ થાય છે—જે પૃથ્વીનું ‘દોહન’ કરીને પ્રજાને સમૃદ્ધિ આપે છે. અંતે પૃથુના પુણ્યપ્રભાવથી અને વિષ્ણુની પુનઃસ્થાપક શક્તિથી વેણનો પણ ઉદ્ધાર થઈ વૈષ્ણવ ધામપ્રાપ્તિ થાય છે એમ ઉપસંહાર જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं संबोधितो वेनः पापभावं गतः किल । पुरुषेण तेन जैनेन महापापेन मोहितः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે સંબોધિત થયેલો વેન રાજા નિશ્ચયે પાપભાવને પામ્યો; સ્વયં મહાપાપી એવા તે જૈન પુરુષ દ્વારા મોહિત થયો.
Verse 2
नमस्कृत्य ततः पादौ तस्यैव च दुरात्मनः । वेदधर्मं परित्यज्य सत्यधर्मादिकां क्रियाम्
પછી તેણે એ જ દુષ્ટાત્માના ચરણોમાં નમસ્કાર કરીને વૈદિક ધર્મનો ત્યાગ કર્યો અને સત્ય‑ધર્માધારિત ધર્મક્રિયાઓ પણ છોડીને દીધી।
Verse 3
सुयज्ञानां निवृत्तिः स्याद्वेदानां हितथैव च । पुण्यशास्त्रमयो धर्मस्तदा नैव प्रवर्तितः
ત્યારે સુયજ્ઞોનું પ્રવાહ બંધ થયું અને વેદોથી થતું હિત પણ લુપ્ત થયું; તે કાળે પુણ્યશાસ્ત્રમય ધર્મનું પ્રવર્તન જ ન થયું।
Verse 4
सर्वपापमयो लोकः संजातस्तस्य शासनात् । नैव यागाश्च वेदाश्च धर्मशास्त्रार्थमुत्तमम्
તેના શાસનથી જગત સર્વથા પાપમય બન્યું; ન યાગ રહ્યા, ન વેદોનું આચરણ રહ્યું, ન ધર્મશાસ્ત્રોના પરમ તાત્પર્યનું સ્થાન રહ્યું।
Verse 5
न दानाध्ययनं विप्रास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । एवं धर्मप्रलोपोभून्महत्पापं प्रवर्तितम्
જ્યારે તે રાજા દુષ્ટ રીતે શાસન કરતો હતો, ત્યારે બ્રાહ્મણો ન દાન કરતા, ન વેદાધ્યયન; આમ ધર્મનો લોપ થયો અને મહાપાપ પ્રચલિત થયું।
Verse 6
अंगेन वार्यमाणस्तु अन्यथा कुरुते भृशम् । न ननाम पितुः पादौ मातुश्चैव दुरात्मवान्
શરીરથી રોકવામાં આવતો હોવા છતાં તે વધુ જ વિપરીત વર્ત્યો; તે દુષ્ટાત્માએ ન પિતાના ચરણોમાં નમન કર્યું, ન માતાના ચરણોમાં।
Verse 7
सनकस्यापि विप्रस्य अहमेकः प्रतापवान् । पित्रा निवार्यमाणश्च मात्रा चैव दुरात्मवान्
સનક બ્રાહ્મણના સ્વજનોમાં પણ હું એકલો જ પ્રતાપવાન હતો; પિતા અને માતા રોકતા હોવા છતાં મારી દુષ્ટ વૃત્તિ છૂટી નહીં।
Verse 8
न करोति शुभं पुण्यं तीर्थदानादिकं कदा । आत्मभावानुरूपं च बहुकालं महायशाः
હે મહાયશસ્વી, તે લાંબા સમય સુધી કદી તીર્થયાત્રા, દાન વગેરે શુભ પુણ્યકર્મ કરતો નથી; અને આત્મબોધને અનુરૂપ વર્તન પણ કરતો નથી।
Verse 9
पुनः सर्वैर्विचार्यैवं कस्मात्पापी व्यजायत । अंगप्रजापतेः पुत्रो वंशलाञ्छनमागतः
પછી સૌએ ફરી આ રીતે વિચાર કરીને પૂછ્યું—આ પાપી કેમ જન્મ્યો? પ્રજાપતિ અંગનો પુત્ર વંશ પર કલંક લાવ્યો છે।
Verse 10
पुनः पप्रच्छ धर्मात्मा सुतां मृत्योर्महात्मनः । कस्य दोषात्समुत्पन्नो वद सत्यं मम प्रिये
ફરી ધર્માત્માએ મહાત્મા મૃત્યુની પુત્રીને પૂછ્યું—આ કોના દોષથી ઉત્પન્ન થયું? હે પ્રિયે, સત્ય કહો।
Verse 11
सुनीथोवाच । पूर्वमेव स्ववृत्तांतमात्मपुण्यं च नंदिनी । समाचष्ट च अंगाय मम दोषान्महामते
સુનીથાએ કહ્યું—હે મહામતે, નંદિનીએ અગાઉથી જ અંગને પોતાનો વર્તાંત અને પોતાનું પુણ્ય જણાવ્યું હતું; અને મારા દોષ પણ તેને કહી દીધા હતા।
Verse 12
बाल्ये कृतं मया पापं सुशंखस्य महात्मनः । तपसि संस्थितस्यापि नान्यत्किंचित्कृतं मया
બાળ્યાવસ્થામાં મેં મહાત્મા સુશંખ પ્રત્યે પાપ કર્યું. તેઓ તપમાં સ્થિત હોવા છતાં પ્રાયશ્ચિત્ત માટે મેં બીજું કશું જ કર્યું નથી.
Verse 13
शप्ताहं कुप्यता तेन दुष्टा ते संततिर्भवेत् । इति जाने महाभाग तेनायं दुष्टतां गतः
‘જો તે એક સપ્તાહ સુધી ક્રોધિત રહે, તો તારી સંતતિ દુષ્ટ થશે’—એવું હું જાણું છું, હે મહાભાગ. એ જ કારણે આ દોષમાં પડ્યો છે.
Verse 14
समाकर्ण्य महातेजास्तया सह वनं ययौ । गते तस्मिन्महाभागे सभार्ये च वने तदा
તેણીના વચન સાંભળી તે મહાતેજસ્વી તેણી સાથે વનમાં ગયો. જ્યારે તે મહાભાગ પોતાની પત્ની સાથે વનમાં ગયો, ત્યારે…
Verse 15
सप्तैते ऋषयस्तत्र वेनपार्श्वं गतास्तथा । समाहूय ततः प्रोचुरंगस्य तनयं प्रति
ત્યાં તે સાત ઋષિઓ પણ વેનની પાસે ગયા. પછી તેને બોલાવી અઙ્ગના પુત્રને ઉદ્દેશીને કહ્યું.
Verse 16
ऋषय ऊचुः । मा वेन साहसं कार्षीःप्रजापालो भवानिह । त्वया सर्वमिदं लोकं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે વેન, સાહસ ન કર; અહીં તું પ્રજાપાલક છે. તારા દ્વારા આ સમગ્ર જગત—ત્રિલોક, ચરાચર સહિત—રક્ષિત થવું જોઈએ.
Verse 17
धर्मे चैव महाभाग सकलं हि प्रतिष्ठितम् । पापकर्मपरित्यज्य पुण्यं कर्म समाचर
હે મહાભાગ! સર્વ કંઈ ધર્મમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી પાપકર્મો ત્યજી પુણ્યકર્મનું આચરણ કર.
Verse 18
एवमुक्तेषु तेष्वेव प्रहसन्वाक्यमब्रवीत् । वेन उवाच । अहमेव परो धर्मोऽहमेवार्हः सनातनः
તેઓ એમ કહ્યા ત્યારે તે હસીને બોલ્યો. વેન બોલ્યો—“હું જ પરમ ધર્મ છું; હું જ સનાતન પૂજ્ય છું.”
Verse 19
अहं धाता अहं गोप्ता अहं वेदार्थ एव च । अहं धर्मो महापुण्यो जैनधर्मः सनातनः
હું ધાતા છું, હું ગોપ્તા છું, અને હું જ વેદાર્થ છું. હું ધર્મ છું, મહાપુણ્યસ્વરૂપ—સનાતન જૈનધર્મ છું.
Verse 20
मामेव कर्मणा विप्रा भजध्वं धर्मरूपिणम् । ऋषय उचुः । ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्यास्त्रयोवर्णा द्विजातयः
“હે વિપ્રો! નિર્ધારિત કર્મ દ્વારા માત્ર મને જ ભજો, કારણ કે હું ધર્મરૂપ છું.” ઋષિઓએ કહ્યું—“બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ વર્ણ દ્વિજ છે.”
Verse 21
सर्वेषामेव वर्णानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदाचारेण वर्तंते तेन जीवंति जंतवः
સર્વ વર્ણો માટે આ શ્રુતિનું સનાતન ઉપદેશ છે—વેદાચાર પ્રમાણે વર્તવાથી જ પ્રાણીઓ જીવંત રહે છે.
Verse 22
ब्रह्मवंशात्समुद्भूतो भवान्ब्राह्मण एव च । पश्चाद्राजा पृथिव्याश्च संजातः कृतविक्रमः
બ્રહ્માના વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ તમે નિશ્ચયે બ્રાહ્મણ છો; અને પછી પૃથ્વીના રાજા તરીકે જન્મ્યા—કૃતકર્મથી સિદ્ધ પરાક્રમી.
Verse 23
राजपुण्येन राजेंद्र सुखं जीवंति वै द्विजाः । राज्ञः पापेन नश्यंति तस्मात्पुण्यं समाचर
હે રાજેન્દ્ર! રાજાના પુણ્યથી જ દ્વિજ સુખથી જીવે છે; રાજાના પાપથી તેઓ નાશ પામે છે. તેથી પુણ્ય, ધર્માચરણ કર.
Verse 24
समादृतस्त्वया धर्मः कृतश्चापि नराधिप । त्रेतायुगस्य कर्मापि द्वापरस्य तथा नहि
હે નરાધિપ! તમે ધર્મને યથાવિધિ આદર આપ્યો અને આચર્યો પણ; ત્રેતાયુગના કર્મો પણ કર્યા, પરંતુ દ્વાપરયુગની જેમ તેમ નથી.
Verse 25
कलेश्चैव प्रवेशं तु वर्त्तयिष्यंति मानवाः । जैनधर्मं समाश्रित्य सर्वे पापप्रमोहिताः
અને માનવો જ કલિયુગના પ્રવેશને પ્રવર્તિત કરશે; જૈનધર્મનો આશ્રય લઈને સર્વે પાપથી મોહિત થશે.
Verse 26
वेदाचारं परित्यज्य पापं यास्यंति मानवाः । पापस्य मूलमेवं वै जैनधर्मं न संशयः
વેદાચારનો ત્યાગ કરીને માનવો પાપમાં પડશે; આ રીતે જૈનધર્મને પાપનું મૂળ કહેવાયું છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 27
अनेन मुग्धा राजेंद्र महामोहेन पातिताः । मानवाः पापसंघातास्तेषां नाशाय नान्यथा
હે રાજેન્દ્ર! આ કારણે મહામોહથી મોહિત થઈ પતિત થયેલા મનુષ્યો પાપસમૂહ બની જાય છે; તેમના નાશ માટે બીજો કોઈ ઉપાય નથી।
Verse 28
भविष्यत्येव गोविंदः सर्वपापापहारकः । स्वेच्छारूपं समासाद्य संहरिष्यति पातकात्
ગોવિંદ નિશ્ચયે પ્રગટ થશે—સર્વ પાપોનો હરણ કરનાર; પોતાની સ્વેચ્છાથી રૂપ ધારણ કરીને પાતકના કારણે (દુષ્ટોનો) સંહાર કરશે।
Verse 29
पापेषु संगतेष्वेवं म्लेच्छनाशाय वै पुनः । कल्किरेव स्वयं देवो भविष्यति न संशयः
જ્યારે આ રીતે પાપો એકત્ર થાય, ત્યારે ફરી નિશ્ચયે મ્લેચ્છોના નાશ માટે સ્વયં દેવ કલ્કિ થશે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 30
व्यवहारं कलेश्चैव त्यज पुण्यं समाश्रय । वर्तयस्व हि सत्येन प्रजापालो भवस्व हि
કલિયુગજન્ય લોકવ્યવહાર ત્યજી પુણ્યનો આશ્રય લે. સત્યથી વર્ત અને પ્રજાનો પાલક બન.
Verse 31
वेन उवाच । अहं ज्ञानवतां श्रेष्ठः सर्वं ज्ञातं मया इह । योऽन्यथा वर्तते चैव स दंड्यो भवति ध्रुवम्
વેન બોલ્યો—“હું જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છું; અહીંનું સર્વ મેં જાણ્યું છે. જે અન્યથા વર્તે છે તે નિશ્ચયે દંડનીય છે.”
Verse 32
अत्यर्थं भाषमाणं तं राजानं पापचेतनम् । कुपितास्ते महात्मानः सर्वे वै ब्रह्मणः सुताः
પાપચેતન તે રાજા અતિ દર્પથી બોલતો હતો તે જોઈ, બ્રહ્માના તે સર્વ મહાત્મા પુત્રો ક્રોધિત થયા।
Verse 33
कुपितेष्वेव विप्रेषु वेनो राजा महात्मसु । ब्रह्मशापभयात्तेषां वल्मीकं प्रविवेश ह
મહાત્મા વિપ્રો ક્રોધિત થતાં જ, તેમના બ્રહ્મશાપના ભયથી રાજા વેણ વલ્મીકમાં (ચાંટિયાના ટેકરામાં) પ્રવેશ્યો।
Verse 34
अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं पश्यंति सर्वतः । ज्ञात्वा प्रनष्टं भूपं तं वल्मीकस्थं सुसांप्रतम्
પછી ક્રોધિત મુનિઓ વેણને સર્વત્ર શોધવા લાગ્યા; રાજા અદૃશ્ય થયો છે એમ જાણી, તેને તે સમયે વલ્મીકમાં સ્થિત જોયો।
Verse 35
बलादानिन्युस्तं विप्राः क्रूरं तं पापचेतनम् । दृष्ट्वा च पापकर्माणं मुनयः सुसमाहिताः
વಿಪ્રોએ તે ક્રૂર પાપચેતન પુરુષને બળપૂર્વક ખેંચી લાવ્યો; તેના પાપકર્મો જોઈ મુનિઓ સંપૂર્ણ સંયમિત અને એકાગ્ર થયા।
Verse 36
सव्यं पाणिं ममंथुस्ते भूपस्य जातमन्यवः । तस्माज्जातो महाह्रस्वो नीलवर्णो भयंकरः
ક્રોધાવેશમાં તેમણે તે ભુપતિનો ડાબો હાથ મથ્યો; તેમાંથી અતિ ઠીંગણો, નીલવર્ણ અને ભયંકર એક સત્તા ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 37
बर्बरो रक्तनेत्रस्तु बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । सर्वेषामेव पापानां निषादानां बभूव ह
રક્તનેત્ર, બાણહસ્ત અને ધનુર્ધારી બર્બર નિશ્ચયે સર્વ પાપી નિષાદોનો મુખ્ય બન્યો।
Verse 38
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्यानेऽष्टत्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાનનો અડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 39
ममंथुर्दक्षिणं पाणिं वेनस्यापि महात्मनः । तस्माज्जातो महात्मा स येन दुग्धा वसुंधरा
તેઓએ મહાત્મા વેનનો જમણો હાથ પણ મથ્યો; તેમાંથી તે મહાપુરુષ જન્મ્યો, જેના દ્વારા વસુંધરા દુહાઈ હતી।
Verse 40
पृथुर्नाम महाप्राज्ञो राजराजो महाबलः । तस्य पुण्यप्रसादाच्च वेनो धर्मार्थकोविदः
પૃથુ નામે એક રાજા હતો—અતિ પ્રાજ્ઞ, રાજરાજ અને મહાબળવાન. તેના પુણ્યપ્રસાદથી વેન પણ ધર્મ અને અર્થનો જાણકાર બન્યો।
Verse 41
चक्रवर्तिपदं भुक्त्वा प्रसादात्तस्य चक्रिणः । जगाम वैष्णवं लोकं तद्विष्णोः परमं पदम्
તે ચક્રિની કૃપાથી ચક્રવર્તિપદ ભોગવીને, તે વૈષ્ણવ લોકે—વિષ્ણુના પરમ પદે—ગયો।