Adhyaya 34
The Vena Episode (Sunīthā’s Lament, Counsel on Fault, and the Turn toward Māyā-vidyā)
સૂતના વર્ણનમાં મૃત્યુની પુત્રી સુનીથા પોતાનું દુઃખ કહે છે. ઋષિના શાપથી તે ગુણવતી હોવા છતાં લગ્નયોગ્યતાના સંકટમાં પડે છે; દેવો અને ઋષિઓ ચેતવે છે કે તેના ગર્ભથી આગળ પાપી પુત્ર જન્મશે અને વંશને દૂષિત કરશે. ‘ગંગાજળમાં મદ્યનો એક બિંદુ’ અને ‘દૂધમાં ખાટા માંડનો બિંદુ’ જેવી ઉપમાઓથી દોષસંસર્ગની ચેપિયાતી અસર બતાવી સંબંધ નકારવામાં આવે છે; એક પુરુષ પણ તેને અસ્વીકારે છે. આ અપમાનને કર્મફળ માની સુનીથા વનમાં જઈ તપ કરવા નક્કી કરે છે. ત્યારે તેની સખીઓ—રંભા વગેરે અપ્સરાઓ—સમજાવે છે કે દેવોમાં પણ દોષ દેખાય છે: બ્રહ્માની વાંકી વાણી, ઇન્દ્રના અતિક્રમ, શિવનું કપાલધારણ, કૃષ્ણ પર આવેલ શાપ, અને યુધિષ્ઠિરનું પણ ક્યારેક અસત્યવચન; તેથી નિરાશ ન થવું, સુધારાના ઉપાયો છે. તેઓ આદર્શ સ્ત્રીગુણો—લજ્જા, શીલ, દયા, પતિવ્રતા-ધર્મ, શૌચ, ક્ષમા—ગણીને સહાયનું વચન આપે છે. રંભા અને અન્ય અપ્સરાઓ તેને મોહિની વિદ્યાનું દાન કરે છે; ત્યારબાદ સુનીથા અત્રિવંશીય એક તપસ્વી બ્રાહ્મણને મળે છે અને આગળની કથા માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । यथा शप्ता वने पूर्वं सुशंखेन महात्मना । तासु सर्वं समाख्यातं सखीष्वेव विचेष्टितम्
સૂત બોલ્યા—જેમ તેઓ પૂર્વે વનમાં મહાત્મા સુશંખ દ્વારા શપ્ત થયા હતા, તેમનો સર્વ વર્ણન કરવામાં આવ્યો છે, તેમજ સખીઓમાં તેમનું વર્તન પણ।
Verse 2
आत्मनश्च महाभागा दुःखेनातिप्रपीडिता । सुनीथोवाच । अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि सख्यः शृण्वंतु सांप्रतम्
અને તે મહાભાગ્યા અંતરમાં દુઃખથી અત્યંત પીડિત હતી. સુનીથાએ કહ્યું—હે સખીઓ, હવે હું બીજી વાત પણ કહું છું; સાંભળો।
Verse 3
मदीयरूपसंपत्ति वयः सगुणसंपदः । विलोक्य तातश्चिंतात्मा संजातो मम कारणात्
મારું સૌંદર્ય, યૌવન અને ગુણસંપત્તિ જોઈને મારા પિતા મારા જ કારણે ચિંતિત થયા।
Verse 4
देवेभ्यो दातुकामोऽसौ मुनिभ्यस्तु महायशाः । मां च हस्ते विगृह्यैव सर्वान्वाक्यमुदाहरत्
દેવો અને મુનિઓને દાન આપવા ઇચ્છુક તે મહાયશસ્વીએ મારું હાથ પકડી સર્વને સંબોધીને વચન ઉચ્ચાર્યાં।
Verse 5
गुणयुक्ता सुता बाला ममेयं चारुलोचना । दातुकामोस्मि भद्रं वो गुणिने सुमहात्मने
આ મારી કન્યા—યુવતી—ગુણયુક્ત અને સુંદર નેત્રોવાળી છે. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હું તેને કોઈ ગુણવાન મહાત્માને અર્પણ (વિવાહે આપ) કરવા ઇચ્છું છું।
Verse 6
मृत्योर्वाक्यं ततो देवा ऋषयः शुश्रुवुस्तदा । तमूचुर्भाषमाणं ते देवा इंद्र पुरोगमाः
ત્યારે દેવો અને ઋષિઓએ મૃત્યુના વચનો સાંભળ્યા. તે બોલતો હતો ત્યારે ઇન્દ્ર-પ્રમુખ દેવોએ તેને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 7
तव कन्या गुणाढ्येयं शीलानां परमो निधिः । दोषेणैकेन संदुष्टा ऋषिशापेन तेन वै
તમારી કન્યા ગુણસમૃદ્ધ, સદાચારની પરમ નિધિ છે; પરંતુ એક જ દોષથી તે દૂષિત થઈ છે—તે પણ ઋષિના શાપથી જ.
Verse 8
अस्यामुत्पत्स्यते पुत्रो यस्य वीर्यात्पुमान्किल । भविता स महापापी पुण्यवंशविनाशकः
કહેવાય છે કે આ સ્ત્રીમાંથી તે પુરુષના વીર્યથી એક પુત્ર જન્મશે. તે મહાપાપી બની પુણ્યવંશનો વિનાશક થશે.
Verse 9
गंगातोयेन संपूर्णः कुंभ एव प्रदृश्यते । सुरायाबिन्दुनालिप्तो मद्यकुम्भः प्रजायते
ગંગાજળથી ભરેલો કુંભ પવિત્ર જળનો કુંભ જ દેખાય છે; પરંતુ તેમાં સુરાનો એક બિંદુ પણ લાગ્યો તો તે મદ્યકુંભ બની જાય છે.
Verse 10
पापस्य पापसंसर्गात्कुलं पापि प्रजायते । आरनालस्य वै बिंदुः क्षीरमध्ये प्रयाति चेत्
પાપના સંસર્ગથી કુળ પણ પાપમય બને છે અને પાપી સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે—જેમ આરનાળ (ખાટું માંડ) નો એક બિંદુ દૂધમાં પડે તો દૂધ બગડે છે.
Verse 11
पश्चान्नाशयते क्षीरमात्मरूपं प्रकाशयेत् । तद्वद्विनाशयेद्वंशं पापः पुत्रो न संशयः
જેમ કોઈ પદાર્થ પછી દૂધ બગાડી પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે, તેમ પાપી પુત્ર વંશનો વિનાશ કરે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 12
अनेनापि हि दोषेण तवेयं पापभागिनी । अन्यस्मै दीयतां गच्छ देवैरुक्तः पिता मम
‘આ દોષથી પણ તું પાપની ભાગિની બની ગઈ છે. જા—તને બીજાને આપી દેવી જોઈએ; દેવોએ મારા પિતાને એમ કહ્યું છે.’
Verse 13
देवैश्चापि सगंधर्वैरृषिभिश्च महात्मभिः । तैश्चापि संपरित्यक्तः पिता मे दुःखपीडितः
દેવોએ ગંધર્વો સહિત અને મહાત્મા ઋષિઓએ પણ તેને ત્યજી દીધો; એમના પરિત્યાગથી મારા પિતા દુઃખ-શોકથી પીડિત થયા।
Verse 14
ममान्ये चापि स्वीकारं न कुर्वंति हि सज्जनाः । एवं पापमयं कर्म मया चैव पुरा कृतम्
મને લાગે છે કે સજ્જનો પણ મને સ્વીકારતા નથી; કારણ કે મેં અગાઉ પાપમય કર્મ કર્યું હતું।
Verse 15
संतप्ता दुःखशोकेन वनमेव समाश्रिता । तप एव चरिष्यामि करिष्ये कायशोषणम्
દુઃખ-શોકથી દગ્ધ થઈ હું એકલી જ વનમાં આશ્રયે ગઈ છું; હું એકલી તપ કરીશ અને તપથી દેહને ક્ષીણ કરીશ।
Verse 16
भवतीभिः सुपृष्टाहं कार्यकारणमेव हि । मम चिंतानुगं कर्म मया तद्वः प्रकाशितम्
તમે આ કાર્યના કારણ વિષે મને સારી રીતે પૂછ્યું છે; મારી ચિંતા અનુસાર જે કર્મ થયું, તે મેં તમને પ્રગટ કર્યું છે।
Verse 17
एवमुक्त्वा सुनीथा सा मृत्योः कन्या यशस्विनी । विरराम च दुःखार्ता किंचिन्नोवाच वै पुनः
આમ કહી યશસ્વિની સુનીથા—મૃત્યુની કન્યા—દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ મૌન રહી; પછી કશુંય ન બોલી।
Verse 18
सख्य ऊचुः । दुःखमेव महाभागे त्यज कायविनाशनम् । नास्ति कस्य कुले दोषो देवैः पापं समाश्रितम्
સખીઓ બોલી—હે મહાભાગે, માત્ર દુઃખ આપનાર આ દેહ-વિનાશક માર્ગ ત્યજી દે. કયા કુળમાં દોષ નથી? દેવતાઓને પણ પાપનો સ્પર્શ થયો છે.
Verse 19
जिह्ममुक्तं पुरा तेन ब्रह्मणा हरसंनिधौ । देवैश्चापि स हि त्यक्तो ब्रह्माऽपूज्यतमोऽभवत्
પૂર્વે હર (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં બ્રહ્માએ વાંકું (અસત્ય) વચન કહ્યું; તેથી દેવતાઓએ પણ તેને ત્યજી દીધો, અને બ્રહ્મા સૌથી ઓછા પૂજ્ય બન્યા.
Verse 20
ब्रह्महत्या प्रयुक्तोऽसौ देवराजोपि पश्य भोः । देवैः सार्धं महाभागस्त्रैलोक्यं परिभुंजति
જુઓ, હે મહાશય—બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડિત હોવા છતાં એ દેવરાજ, એ મહાભાગ, દેવતાઓ સાથે ત્રિલોકનું અધિપત્ય ભોગવે છે.
Verse 21
गौतमस्य प्रियां भार्यामहल्यां गतवान्पुरा । परदाराभिगामी स देवत्वे परिवर्त्तते
પૂર્વે તે ગૌતમની પ્રિય પત્ની અહલ્યા પાસે ગયો; પરસ્ત્રીગામી હોવા છતાં તે ફરી દેવત્વને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 22
ब्रह्महत्योपमं कर्म दारुणं कृतवान्हरः । ब्रह्मणस्तु कपालेन चाद्यापि परिवर्तते
હર (શિવ)એ બ્રહ્મહત્યાસમાન એક ભયાનક કર્મ કર્યું; અને આજે પણ તેઓ બ્રહ્માનું કપાળ ધારણ કરીને ભ્રમણ કરે છે.
Verse 23
देवानमंतितं देवमृषयो वेदपारगाः । आदित्यः कुष्ठसंयुक्तस्त्रैलोक्यं च प्रकाशयेत्
વેદપારંગત ઋષિઓએ દેવતાઓને પણ વંદનીય એવા તે દેવની સ્તુતિ કરી. અને કુષ્ઠથી પીડિત હોવા છતાં આદિત્ય ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરે છે.
Verse 24
लोकानमंतितं देवं देवाद्याः सचराचराः । कृष्णो भुंक्ते महाशापं भार्गवेण कृतं पुरा
દેવતાઓ સહિત ચરાચર સર્વ જીવો લોકના આશ્રય એવા તે દેવને નમે છે; છતાં કૃષ્ણ પૂર્વે ભાર్గવ (પરશુરામ) દ્વારા કરાયેલ મહાશાપ ભોગવે છે.
Verse 25
गुरुभार्यांगतश्चंद्रः क्षयी तेन प्रजायते । भविष्यति महातेजा राजराजः प्रतापवान्
ગુરુપત્ની પાસે ગયેલ હોવાથી ચંદ્ર ક્ષયને પામ્યો. એ કારણથી ભવિષ્યમાં મહાતેજસ્વી, પ્રતિાપવાન ‘રાજરાજ’ જન્મ લેશે.
Verse 26
पांडुपुत्रो महाप्राज्ञो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः । गुरोश्चैव वधार्थाय अनृतं स वदिष्यति
પાંડુપુત્ર મહાપ્રાજ્ઞ અને ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર, ગુરુના વધાર્થે અસત્ય વચન બોલશે.
Verse 27
एतेष्वेव महत्पापं वर्तते च महत्सु च । वैगुण्यं कस्य वै नास्ति कस्य नास्ति च लांछनम्
આમાં પણ મહાપાપ વર્તે છે, અને મહાનમાં પણ તેમ જ. કોણ ખરેખર નિર્દોષ છે, અને કોને લાંછન નથી?
Verse 28
भवती स्वल्पदोषेण विलिप्तासि वरानने । उपकारं करिष्यामस्तवैव वरवर्णिनि
હે વરાનને! સ્વલ્પ દોષથી તું લિપ્ત થઈ ગઈ છે. હે સુંદરવર્ણિની! અમે નિશ્ચયે તારો ઉપકાર કરીશું.
Verse 29
तवांगे ये गुणाः संति सत्यस्त्रीणां यथा शुभे । अन्यत्रापि न पश्यामस्तान्गुणांश्चारुलोचने
હે શુભે! તારા અંગોમાં જે ગુણો છે, તે સત્યનિષ્ઠા પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ જેવા છે. હે ચારુલોચને! એવા ગુણો અમે અન્યત્ર ક્યાંય નથી જોતા.
Verse 30
रूपमेव गुणः स्त्रीणां प्रथमं भूषणं शुभे । शीलमेव द्वितीयं च तृतीयं सत्यमेव च
હે શુભે! સ્ત્રીઓનું પ્રથમ ભૂષણ રૂપ જ છે; બીજું શીલ છે, અને ત્રીજું નિશ્ચયે સત્ય છે.
Verse 31
आर्जवत्वं चतुर्थं च पंचमं धर्ममेव हि । मधुरत्वं ततः प्रोक्तं षष्ठमेव वरानने
આર્જવતા ચોથો ગુણ છે અને પાંચમો નિશ્ચયે ધર્મ જ છે. ત્યારબાદ છઠ્ઠો ગુણ મধુરતા કહેવાયો છે, હે વરાનને.
Verse 32
शुद्धत्वं सप्तमं बाले अंतर्बाह्येषु योषितम् । अष्टमं हि पितुर्भावः शुश्रूषा नवमं किल
હે બાલે! સ્ત્રીઓનો સાતમો ગુણ આંતરિક-બાહ્ય શુદ્ધતા છે. આઠમો પિતૃભાવ છે, અને નવમો—એવું કહેવાયું છે—શુશ્રૂષા, એટલે સેવાપરાયણતા.
Verse 33
सहिष्णुर्दशमं प्रोक्तं रतिश्चैकादशं तथा । पातिव्रत्यं ततः प्रोक्तं द्वादशं वरवर्णिनि
સહિષ્ણુતા દસમો ગુણ કહેવાયો છે અને દાંપત્ય-રતિ અગિયારમો. ત્યાર પછી, હે સુવર્ણવર્ણિની, પાતિવ્રત્ય ધર્મ બારમો કહેવાયો છે.
Verse 34
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાનનો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 35
तमुपायं प्रपश्यामस्तवार्थं वयमेव हि । तामूचुस्ता वराः सख्यो मा त्वं वै साहसं कुरु
“તારા હિત માટે ઉપાય અમે જ શોધી કાઢીશું.” એમ કહી તે શ્રેષ્ઠ સખીઓએ તેણીને કહ્યું—“તું ખરેખર કોઈ ઉતાવળું સાહસ ન કર.”
Verse 36
सूत उवाच । एवमुक्ता सुनीथा सा पुनरूचे सखीस्तु ताः । कथयध्वं ममोपायं येन भर्ता भविष्यति
સૂત બોલ્યા—એવું કહેવાતાં સુનીથાએ ફરી તે સખીઓને કહ્યું—“મને એવો ઉપાય કહો કે જેથી મને પતિ પ્રાપ્ત થાય.”
Verse 37
तामूचुस्ता वरा नार्यो रंभाद्याश्चारुलोचनाः । रूपमाधुर्यसंयुक्ता भवती भूतिवर्द्धनी
રંભા વગેરે સુંદર નેત્રવાળી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ તેણીને કહ્યું—“તું રૂપમાધુર્યથી યુક્ત છે; તું ઐશ્વર્ય અને કલ્યાણ વધારનારી છે.”
Verse 38
ब्रह्मशापेन संभीता वयमत्र समागताः । तां प्रोचुश्च विशालाक्षीं मृत्योः कन्यां सुलोचनाम्
બ્રહ્માના શાપથી ભયભીત થઈ અમે અહીં એકત્ર થયા છીએ. ત્યાર પછી તેમણે વિશાળનેત્રા, સુલોચના, મૃત્યુની કન્યાને કહ્યું.
Verse 39
विद्यामेकां प्रदास्यामः पुरुषाणां प्रमोहिनीम् । सर्वमायाविदां भद्रे सर्वभद्रप्रदायिनीम्
હે ભદ્રે! અમે તને એક જ વિદ્યા આપશું, જે પુરુષોને સંપૂર્ણ મોહમાં નાખે. તે માયાવિદ્યા જાણનાર સૌમાં પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પ્રકારના શુભફળ આપનારી છે.
Verse 40
विद्याबलं ततो दद्युस्तस्यैताः सुखदायकम् । यं यं मोहयितुं भद्रे इच्छस्येवं सुरादिकम्
પછી તેમણે તેને વિદ્યાબળ આપ્યું—આ ઉપાયો સુખદાયક હતા—જેથી, હે ભદ્રે, તે જેને ઇચ્છે તેને, દેવતાઓને પણ, મોહી શકે.
Verse 41
तं तं सद्यो मोहय वा इत्युक्ता सा तथाऽकरोत् । विद्यायां हि सुसिद्धायां सा सुनीथा सुनंदिता
“એને જ, એને જ તરત મોહી નાખ” એમ કહ્યે પછી તેણે તેમ જ કર્યું. કારણ કે સિદ્ધ વિદ્યામાં સુનીથા અત્યંત નિપુણ અને આનંદિત હતી.
Verse 42
भ्रमत्येवं सखीभिस्तु पुरुषान्सा विपश्यति । अटमानागता पुण्यं नंदनं वनमुत्तमम्
આ રીતે સખીઓ સાથે ફરતી ફરતી તે પુરુષોને જોયા કરતી હતી. ફરતાં ફરતાં તે પરમ ઉત્તમ અને પવિત્ર નંદન વનમાં પહોંચી ગઈ.
Verse 43
गंगातीरे ततो दृष्ट्वा ब्राह्मणं रूपसंयुतम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सूर्यतेजः समप्रभम्
ત્યારે ગંગાતીરે તેણે રૂપસંપન્ન બ્રાહ્મણને જોયો—જે સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત હતો અને સૂર્યતેજ સમાન તેજસ્વી હતો।
Verse 44
रूपेणाप्रतिमं लोके द्वितीयमिव मन्मथम् । देवरूपं महाभागं भाग्यवंतं सुभाग्यदम्
તેનું સૌંદર્ય જગતમાં અપ્રતિમ હતું—જાણે બીજો મન્મથ; દેવતુલ્ય રૂપવાળો, મહાભાગ્યશાળી, સ્વયં સుభાગ્યવાન અને અન્યને પણ મંગળસૌભાગ્ય આપનાર।
Verse 45
अनौपम्यं महात्मानं विष्णुतेजः समप्रभम् । वैष्णवं सर्वपापघ्नं विष्णुतुल्यपराक्रमम्
તે અનુપમ મહાત્મા હતો—વિષ્ણુતેજ સમાન પ્રભાયુક્ત; વૈષ્ણવ, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર, અને વિષ્ણુતુલ્ય પરાક્રમી।
Verse 46
कामक्रोधविहीनं तमत्रिवंशविभूषणम्
તે કામ અને ક્રોધથી રહિત—અત્રિવંશનું વિભૂષણ।
Verse 47
दृष्ट्वा सुरूपं तपसां स्वरूपं दिव्यप्रभावं परितप्यमानम् । पप्रच्छ रंभां सुसखीं सरागा कोयं दिविष्ठः प्रवरो महात्मा
તે સુરૂપ પુરુષને જોઈ—તપસ્યાનું મૂર્ત સ્વરૂપ, દિવ્ય પ્રભાવથી દીપ્ત અને ઘોર તપમાં લીન—તે કૌતૂહલથી પોતાની પ્રિય સખી રંભાને પૂછ્યું: “સ્વર્ગમાં નિવાસ કરનાર આ શ્રેષ્ઠ મહાત્મા કોણ છે?”