Adhyaya 23

Verse 1

ऋषय ऊचुः । विचित्रेयं कथा पुण्या धन्या यशोविधायिनी । सर्वपापहरा प्रोक्ता भवता वदतां वर

ઋષિઓએ કહ્યું—આ કથા અદ્ભુત, પવિત્ર, ધન્ય અને યશ આપનારી છે. હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! તમે તેને સર્વપાપહર કહી પ્રગટ કરી છે.

Verse 2

सृष्टिसंबंधमेतन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । पूर्वमेव यथासृष्टिर्विस्तरात्सूतनंदन

સૃષ્ટિ સંબંધિત આ વિષય તમે જ અમને કહેવા યોગ્ય છો. હે સૂતનંદન! આરંભમાં સૃષ્ટિ કેવી રીતે થઈ તે વિસ્તારે કહો.

Verse 3

सूत उवाच । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि सृष्टिसंहारकारणम् । श्रुतमात्रेण यस्यापि नरः सर्वज्ञतां व्रजेत्

સૂત બોલ્યા—હું સૃષ્ટિ અને સંહારના કારણને વિસ્તારે કહું છું; જેને માત્ર સાંભળવાથી પણ મનુષ્ય સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

Verse 4

हिरण्यकश्यपेनापि व्यापितं भुवनत्रयम् । तपसाराध्य प्रबह्माणं वरं प्राप्तं सुदुर्लभम्

હિરણ્યકશ્યપે પણ ત્રિલોકને વ્યાપી લીધો; અને તપસ્યા દ્વારા બ્રહ્મદેવને પ્રસન્ન કરીને અત્યંત દુર્લભ વર પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 5

तस्माद्देवान्महाभागादमरत्वं तथैव च । देवांल्लोकान्स संव्याप्य प्रभुत्वं स्वयमर्जितम्

તે મહાભાગ્યવાનથી દેવોએ અમરત્વ પણ પ્રાપ્ત કર્યું; અને તેણે દેવલોકોને સર્વત્ર વ્યાપીને પોતાના જ પ્રયત્નથી પ્રભુત્વ મેળવ્યું।

Verse 6

ततो देवाः सगंधर्वा मुनयो वेदपारगाः । नागाश्च किन्नराः सिद्धा यक्षाश्चैव तथापरे

પછી દેવતાઓ ગંધર્વો સહિત, વેદપારંગત મુનિઓ, તેમજ નાગો, કિન્નરો, સિદ્ધો, યક્ષો અને અન્ય પણ ત્યાં સમવेत થયા।

Verse 7

ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य जग्मुर्नारायणं प्रभुम् । क्षीरसागरसंसुप्तं योगनिद्रां गतं प्रभुम्

બ્રહ્માને અગ્રેસર રાખીને તેઓ પ્રભુ નારાયણ પાસે ગયા; જે ક્ષીરસાગર પર શયન કરીને યોગનિદ્રામાં લીન હતા।

Verse 8

तं संबोध्य महास्तोत्रैर्देवाः प्रांजलयस्तथा । संबुद्धे सति देवेशे वृत्तं तस्य दुरात्मनः

દેવોએ અંજલિ બાંધી મહાસ્તોત્રોથી તેમને જગાડ્યા; દેવેશ જાગૃત થતાં જ તે દુષ્ટાત્માની સમગ્ર ઘટના નિવેદન કરી।

Verse 9

आचचक्षुर्महाप्राज्ञ समाकर्ण्य जगत्पतिः । नृसिंहरूपमास्थाय हिरण्यकशिपुं व्यहन्

હે મહાપ્રાજ્ઞ! તેમની વાત સાંભળી જગત્પતિએ નૃસિંહરૂપ ધારણ કરીને હિરણ્યકશિપુનો સંહાર કર્યો।

Verse 10

पुनर्वाराहरूपेण हिरण्याक्षो महाबलः । उद्धृता वसुधा पुण्या असुरो घातितस्तदा

પછી ફરી ભગવાને વરાહરૂપ ધારણ કરીને મહાબળવાન હિરણ્યાક્ષ અસુરનો વધ કર્યો અને પુણ્ય વસુધાને ઉદ્ધરી ઊંચે ઉઠાવી।

Verse 11

अन्यांश्चघातयामास दानवान्घोरदर्शनान् । एवं चैतेषु नष्टेषु दानवेषु महत्सु च

તેણે ભયંકર દર્શનવાળા અન્ય દાનવોનો પણ સંહાર કરાવ્યો; આ રીતે જ્યારે તે મહાન દાનવો પણ નષ્ટ થયા, ત્યારે…

Verse 12

अन्येषु तेषु नष्टेषु दितिपुत्रेषु वै तदा । पुनः स्थानेषु प्राप्तेषु देवेषु च महत्सु च

ત્યારે દિતીના અન્ય પુત્રો પણ નષ્ટ થયા અને મહાન દેવતાઓ ફરી પોતાના સ્થાનને પ્રાપ્ત થયા,

Verse 13

यज्ञेष्वेव प्रवृत्तेषु सर्वेषु धर्मकर्मसु । सुस्थेषु सर्वलोकेषु सा दितिर्दुःखपीडिता

જ્યારે યજ્ઞો પૂરજોશમાં ચાલતા હતા, સર્વ ધર્મકર્મો થતાં હતા અને સર્વ લોક સુખ-શાંતિમાં સ્થિર હતા—ત્યારે દિતિ એકલી જ દુઃખથી પીડિત હતી।

Verse 14

पुत्रशोकेन संतप्ता हाहाभूता विचेतना । भर्तारं सूर्यसंकाशं तपस्तेजः समन्वितम्

પુત્રશોકથી દગ્ધ થઈ ‘હાય હાય’ કરતી, લગભગ અચેત બની, સૂર્યસમાન તેજસ્વી અને તપસ્તેજથી યુક્ત પોતાના પતિ પાસે ગઈ।

Verse 15

दातारं च महात्मानं भर्तारं कश्यपं तदा । भक्त्या प्रणम्य विप्रेन्द्र तमुवाच महामतिम्

ત્યારે તેણીએ મહાત્મા, દાતા અને પતિ કશ્યપને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને, હે વિપ્રેન્દ્ર, તે મહામતિને કહ્યું।

Verse 16

भगवन्नष्टपुत्राहं कृता देवेन चक्रिणा । दैतेया दानवाः सर्वे देवैश्चैव निपातिताः

હે ભગવન્! ચક્રધારી દેવએ મને પુત્રવિહોણી કરી છે; અને બધા દૈત્ય તથા દાનવ પણ દેવોએ જ નાશ કર્યા છે।

Verse 17

पुत्रशोकानलेनाहं संतप्ता मुनिसत्तम । ममानंदकरं पुत्रं सर्वतेजोहरं विभो

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પુત્રશોકની અગ્નિથી હું દગ્ધ થઈ સંતપ્ત છું. હે વિભો! આનંદ આપનાર મારો પુત્ર મારું સર્વ તેજ હરી ગયો છે।

Verse 18

सुबलं चारुसर्वांगं देवराजसमप्रभम् । बुद्धिमंतं सुसर्वज्ञं ज्ञातारं सर्वपंडितम्

તે અત્યંત બળવાન, સર્વાંગસુંદર અને દેવરાજ સમ તેજસ્વી હતો; બુદ્ધિમાન, ખરેખર સર્વજ્ઞ, વિવેકી જ્ઞાતા અને સર્વ પંડિતોમાં અગ્રગણ્ય હતો।

Verse 19

तपस्तेजः समायुक्तं सबलं चारुलक्षणम् । ब्रह्मण्यं ज्ञानवेत्तारं देवब्राह्मणपूजकम्

તે તપસ્યાજન્ય તેજથી યુક્ત, બળવાન અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતો; બ્રાહ્મણ્ય, સત્યજ્ઞાનનો વેત્તા, દેવપૂજક અને બ્રાહ્મણપૂજક હતો।

Verse 20

जेतारं सर्वलोकानां ममानंदकरं द्विज । सर्वलक्षणसंपन्नं पुत्रं मे देहि त्वं विभो

હે દ્વિજ! સર્વ લોકોને જીતનાર, મને આનંદ આપનાર અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન એવો પુત્ર મને આપો, હે વિભો।

Verse 21

एवमाकर्ण्य वै तस्याः कश्यपो वाक्यमुत्तमम् । कृपाविष्टमनास्तुष्टो दुःखिताया द्विजोत्तम

તેના ઉત્તમ વચનો સાંભળી દ્વિજોત્તમ કશ્યપનું મન કરુણાથી ભરાઈ ગયું; તેઓ પ્રસન્ન થયા, છતાં તે દુઃખિત સ્ત્રીના શોકથી દ્રવિત પણ થયા।

Verse 22

तामुवाच महाभाग कृपणां दीनमानसाम् । तस्याः शिरसि संन्यस्य स्वहस्तं भावतत्परः

મહાભાગે તે દીનમનવાળી, કৃপણ સ્ત્રીને કરુણાભાવે તેના મસ્તક પર પોતાનો હાથ મૂકી કહ્યું।

Verse 23

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे बल । दैत्यवधोनाम त्रयोविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાના ભૂમિખંડમાં ‘બલ—દૈત્યવધ’ નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 24

तपस्तेपे निरालंबः साधयन्परमव्रतः । एतस्मिन्नंतरे सा तु दधार गर्भमुत्तमम्

કોઈ આધાર વિના, પરમ વ્રતમાં અડગ રહી તેણે તપ કર્યું; આ વચ્ચે તેણીએ પોતાના ગર્ભમાં ઉત્તમ સંતાન ધારણ કર્યું।

Verse 25

सा दितिः सर्वधर्मज्ञा चारुकर्मा मनस्विनी । शतवर्षप्रमाणं सा शुचि स्वांता बभूव ह

એ દિતિ સર્વધર્મજ્ઞ, સુશોભિત આચરણવાળી અને દૃઢમનવાળી હતી. તે સો વર્ષ સુધી શુચિ રહી અંતઃકરણથી શાંત રહી.

Verse 26

तया वै जनितः पुत्रो ब्रह्मतेजः समन्वितः । अथ कश्यप आयातो हर्षेण महतान्वितः

તેણીથી બ્રહ્મતેજથી યુક્ત એવો પુત્ર જન્મ્યો. ત્યારબાદ મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ કશ્યપ ત્યાં આવ્યા.

Verse 27

चकार नाम मेधावी तस्य पुत्रस्य सत्तमः । बलमित्यब्रवीत्पुत्रं नामतः सदृशो महान्

તે મেধાવી શ્રેષ્ઠ પુરુષે પોતાના પુત્રનું નામકરણ કર્યું. તેણે પુત્રને ‘બલ’ કહ્યું; મહાન તે બાળક નામને અનુરૂપ જ હતો.

Verse 28

एवं नाम चकाराथ व्रतबंधं चकार सः । प्राह पुत्र महाभाग ब्रह्मचर्यं प्रसाधय

આ રીતે તેણે નામકરણ કર્યું અને વ્રતબંધ (ઉપનયન સંસ્કાર) પણ કરાવ્યો. પછી કહ્યું—“હે મહાભાગ પુત્ર, બ્રહ્મચર્યનું વિધિપૂર્વક પાલન કર.”

Verse 29

एवमेवं करिष्यामि तव वाक्यं द्विजोत्तम । वेदस्याध्ययनं कुर्यां ब्रह्मचर्येण सत्तम

તે બોલ્યો—“હા, એમ જ કરીશ; હે દ્વિજોત્તમ, હું તમારું વચન પાળીશ. હે સત્તમ, બ્રહ્મચર્ય સાથે હું વેદાધ્યયન કરીશ.”

Verse 30

एवं वर्षशतं साग्रं गतं तस्य तपस्यतः । मातुः समक्षमायातस्तपस्तेजः समन्वितः

આ રીતે તપશ્ચર્યા કરતાં કરતાં સો વર્ષથી થોડો વધુ સમય વીતી ગયા પછી, તે તપસ્તેજથી યુક્ત થઈ પોતાની માતાની સમક્ષ આવ્યો।

Verse 31

तपोवीर्यमयं दिव्यं ब्रह्मचर्यं महात्मनः । दितिः पश्यति पुत्रस्य हर्षेण महतान्विता

મહાત્મા પુત્રના તપોવીર્યથી પરિપૂર્ણ દિવ્ય બ્રહ્મચર્યને જોઈ દિતી મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગઈ।

Verse 32

तमुवाच महात्मानं बलं पुत्रं तपस्विनम् । मेधाविनं महात्मानं प्रज्ञाज्ञानविशारदम्

પછી તેણે તપસ્વી, મેધાવી, મહાત્મા તથા પ્રજ્ઞા-જ્ઞાનમાં વિશારદ એવા પોતાના પુત્ર બલને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 33

त्वयि जीवति मेधाविन्प्रजीवंति सुता मम । हिरण्यकशिपाद्यास्ते ये हताश्चक्रपाणिना

હે મેધાવી! તું જીવિત રહેશ તો મારા પુત્રો પણ જીવિત રહેશે—હિરણ્યકશિપુ આદિ, જેમને ચક્રપાણિ ભગવાને વધ કર્યા હતા।

Verse 34

वैरं साधय मे वत्स जहि देवान्रिपून्रणे । सा दनुस्तमुवाचेदं बलं पुत्रं महाबलम्

“વત્સ! મારા વૈરનો બદલો લે; રણમાં દેવતાઓ—અમારા શત્રુઓ—નો સંહાર કર.” એમ કહી દનુએ પોતાના મહાબલી પુત્ર બલને કહ્યું।

Verse 35

आदाविंद्रं हि देवेंद्रं द्रुतं सूदय पुत्रक । पश्चाद्देवा निपात्यंतां ततो गरुडवाहनः

હે પુત્ર! પ્રથમ દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્રને ત્વરિત પાડી દે. પછી અન્ય દેવોને પણ પતિત કર; ત્યારબાદ ગરુડવાહન (વિષ્ણુ) પર પ્રહાર કર.

Verse 36

तयोराकर्ण्य सा देवी अदितिः पतिदेवता । दुःखेन महताविष्टा पुत्रमिंद्रमभाषत

તેમના વચનો સાંભળી, પતિને જ દેવ માનનારી દેવી અદિતિ મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રને બોલી.

Verse 37

दितिपुत्रो महाकायो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । देवानां हि वधार्थाय तपस्तेपे निरंजने

દિતીનો મહાકાય પુત્ર બ્રહ્મતેજથી વધે છે. દેવોના વધના હેતુથી તે નિર્મળ નિર્જનમાં તપસ્યા કરે છે.

Verse 38

एवं जानीहि देवेश यदि क्षेममिहेच्छसि । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स मातुः पाकशासनः

હે દેવેશ! જો અહીં કલ્યાણ ઇચ્છતો હો, તો આ રીતે જ જાણ. તે વચન સાંભળી પ્રતિાપી શક્ર (ઇન્દ્ર) માતાના શબ્દને સ્વીકાર્યો.

Verse 39

चिंतामवाप दुःखेन महतीं देवराट्तदा । महाभयेन संत्रस्तश्चिंतयामास वै ततः

ત્યારે દેવરાજ દુઃખથી અત્યંત ચિંતામાં પડ્યો. મહાભયથી ભીત થઈ આગળ શું કરવું તે વિચારવા લાગ્યો.

Verse 40

कथमेनं हनिष्यामि देवधर्मविदूषकम् । इति निश्चित्य देवेशो बलस्य निधनं प्रति

“દેવધર્મને દૂષિત કરનાર આને હું કેવી રીતે સંહારું?”—એમ નિશ્ચય કરીને દેવેશએ બલના વિનાશ તરફ મન દૃઢ કર્યું।

Verse 41

एकदा हि बलः सोपि संध्यार्थं सिंधुमाश्रितः । कृष्णाजिनेन दिव्येन दंडकाष्ठेन राजितः

એક વખત એ બલ સંધ્યાકર્મ માટે સિંધુ નદીના કિનારે ગયો; દિવ્ય કૃષ્ણાજિન અને દંડકાષ્ઠથી તે શોભિત હતો।

Verse 42

अमलेनापि पुण्येन ब्रह्मचर्येण तेन सः । सागरस्योपकंठे तं संध्यासनमुपागतम्

તેના નિર્મળ પુણ્ય અને બ્રહ્મચર્યના બળથી તે સાગરકાંઠે સંધ્યોપાસનાના આસન પર પહોંચ્યો।

Verse 43

जपमानं सुशांतं तं ददृशे पाकशासनः । वज्रेण तेन दिव्येन ताडितो दितिनंदनः

મંત્રજપમાં લીન અને શાંત એવા તેને પાકશાસન (ઇન્દ્ર)એ જોયો; અને દિવ્ય વજ્રથી દિતિપુત્રને પ્રહાર કર્યો।

Verse 44

बलं निपतितं दृष्ट्वा गतसत्वं गतं भुवि । हर्षेण महताविष्टो देवराण्मुमुदे तदा

ભૂમિ પર પડેલા બલને—જેનું બળ ક્ષીણ થયું અને પ્રાણ વિદાય લીધા—જોઈ દેવરાજ મહાહર્ષથી ભરાઈ ત્યારે આનંદિત થયો।

Verse 45

एवं निपात्य तं दैत्यं दितिनंदनमेव च । राज्यं चकार धर्मात्मा सुखेन पाकशासनः

આ રીતે દિતિના પુત્ર એવા તે દૈત્યને પણ પાતાળ કરી, ધર્માત્મા પાકશાસન (ઇન્દ્ર) સુખ-શાંતિથી રાજ્ય શાસન કરતો રહ્યો।