Adhyaya 14

Verse 1

सोमशर्मोवाच । एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्

સોમશર્માએ કહ્યું—આવો પરમ ઉત્તમ ધર્મવ્યાખ્યાન મહાપુણ્યદાયક છે. હે ભદ્રે, તું આ કેવી રીતે જાણે છે, અને ખરેખર કોની પાસેથી સાંભળ્યું છે?

Verse 2

सुमनोवाच । भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः

સુમનાએ કહ્યું—હે મહામતે, મારા પિતા ભાર્ગવ કુળમાં જન્મેલા. તેઓ ‘ચ્યવન’ નામે વિખ્યાત અને સર્વ વિદ્યામાં નિપુણ હતા.

Verse 3

तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत

હું તેમની પ્રિય પુત્રી છું, પ્રાણથી પણ વધુ વલ્લભ. હે સુવ્રત, તેઓ જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં તીર્થો અને પવિત્ર આરામોમાં જ વિહાર કરે છે.

Verse 4

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि

મુનિઓની સભાઓમાં અને દેવાલયોમાં પણ, હું તેમના સાથે—એકલી—સદૈવ ક્રીડારત થઈને જાઉં છું.

Verse 5

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः

કૌશિક વંશમાં જન્મેલા મહામતિ વેદશર્મા—મારા પિતાના મિત્ર—દૈવયોગે ભ્રમણ કરતાં કરતાં અહીં આવી પહોંચ્યા.

Verse 6

दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम

મહાન દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ અને વારંવાર ચિંતામાં ડૂબેલા મારા પિતાએ, તે મહાત્મા આવ્યા ત્યારે તેમને કહ્યું।

Verse 7

भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद

હે સુવ્રત, હું જાણું છું કે તમે દુઃખથી દગ્ધ છો. કયા કારણે તમે દુઃખી થયા છો? તેથી કારણ કહો।

Verse 8

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः

ત્યારબાદ મહાત્મા ચ્યવનના આ વચનો સાંભળી, તે સુવ્રતે મારા મહાત્મા પિતાને કહ્યું।

Verse 9

वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा

હે મહાપ્રાજ્ઞ વેદશર્મા, મારા સર્વ દુઃખનું કારણ તમે જ છો. મારી પત્ની મહાસાધ્વી છે, પતિવ્રત ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણા છે।

Verse 10

अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया

તે નિઃસંતાન બની ગઈ છે; મારો વંશ આગળ ચાલતો નથી. તમે મને પૂછ્યું હતું, તેથી આ કારણ મેં તમને કહી દીધું।

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा

એ દરમિયાન ત્યાં એક સિદ્ધ મહાત્મા આવ્યા. મારા પિતા અને વેદશર્મા પણ આદરપૂર્વક ઊભા થયા.

Verse 12

द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः

તે બંનેએ તે સિદ્ધ પુરુષની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી—ઉપહારોથી, ભોજ્ય અન્નથી અને મધુર અક્ષરવાણીથી.

Verse 13

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम

તમે અગાઉ કહ્યા મુજબ બે મુદ્દાઓને સમાવીને પૂછ્યું હતું; તે પ્રમાણે ધર્માત્માએ મારા પિતા અને તેમના સખા—બંને વિષે કહ્યું.

Verse 14

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः

ધર્મના સર્વ કારણો અને આધાર મેં તને યથાવત્ કહ્યા છે. ધર્મથી પુત્ર, ધન, ધાન્ય અને પત્ની પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्

પછી વેદશર્માએ તે ધર્મકર્મ સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કર્યું. તે જ ધર્મથી પુત્રસહિત મહાન સુખ પ્રગટ થયું.

Verse 16

तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम्

તે જ સંગ અને તેના પરિણામથી મારું આ દૃઢ નિશ્ચય છે—હે પ્રિય, જેમ તું કહ્યું છે તેમ જ હું પણ પરમ શુભનું સમર્થન કરું છું।

Verse 17

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा

અતએવ મહાસિદ્ધ પાસેથી સાંભળેલું, સર્વ સંશયોનો નાશ કરનાર આ ઉપદેશ ગ્રહણ કરીને બ્રાહ્મણધર્મનો આશ્રય કર અને સદા તેનું અનુસરણ કર।

Verse 18

सोमशर्मोवाच । धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे

સોમશર્મા બોલ્યા—ધર્મના આધારે મૃત્યુ અને જન્મ કેવા હોય છે તે મને કહો. હે પ્રિયે, બંનેના લક્ષણો સંપૂર્ણ રીતે મને જણાવો।

Verse 19

सुमनोवाच । सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्

સુમના બોલ્યા—સત્ય, શૌચ, ક્ષમા, શાંતિ તથા તીર્થપુણ્ય વગેરે દ્વારા જેમણે ધર્મનું પાલન કર્યું છે, તેમના મૃત્યુનું વર્ણન હું કરું છું।

Verse 20

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा

તેને રોગ થતો નથી, શરીરમાં પીડા પણ થતી નથી. થાક નથી, ગ્લાનિ નથી; પરસેવો નથી અને ચક્કર પણ નથી.

Verse 21

दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः

દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને ગંધર્વો તથા તેમ જ કેટલાક બ્રાહ્મણો વેદપાઠમાં સંલગ્ન હતા અને ગીત-સંગીતના જ્ઞાનમાં અત્યંત નિપુણ હતા.

Verse 22

तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल

તેઓ તેની પાસે આવી અતુલ સ્તુતિ કરે છે; કારણ કે તે પોતાના આસન પર સ્વસ્થ, સ્થિર અને સંયત બેસેલો રહે છે અને—એવું કહેવાય છે—દેવપૂજામાં રત રહે છે.

Verse 23

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च

ધર્મમાં તત્પર પ્રાજ્ઞ પુરુષ સ્નાનાર્થે તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરે છે—અગ્ન્યાગારમાં, ગોશાળામાં અને દેવાલયોના પ્રાંગણમાં પણ.

Verse 24

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः

ઉદ્યાનમાં અને તળાવના કાંઠે—જ્યાં અશ્વત્થ અને વડ જેવા પવિત્ર વૃક્ષો હોય—ત્યાં ‘બ્રહ્મવૃક્ષ’નો આશ્રય લેવો અને ફરી ‘શ્રીવૃક્ષ’ પાસે પણ આશ્રય કરવો.

Verse 25

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः

જે પુરુષ અશ્વસ્થાનનો આશ્રય લઈને ગજસ્થાને જાય છે, અને તે સમયે અશોક તથા આમ્રવૃક્ષના છાંયે આશ્રય લઈ ત્યાં રહે છે—

Verse 26

संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत्

બ્રાહ્મણોના સાન્નિધ્યમાં હોય, અથવા રાજમહેલમાં પ્રવેશ કરીને, કે રણભૂમિનો આશ્રય લઈને—જ્યાં તે પૂર્વે મર્યો હોય ત્યાં.

Verse 27

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम्

મૃત્યુસંબંધિત સ્થાનો પણ માત્ર ધર્મના કારણરૂપ હોવાથી પવિત્ર બની જાય છે. ગોગ્રહને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત કરીને તથા તેમ જ અમરકંટકને (પુણ્ય મળે છે).

Verse 28

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः

જે સદા શુદ્ધ ધર્મનું આચરણ કરે છે, ધર્મમાં સ્થિત અને ધર્મપ્રિય છે—જ્યારે મૃત્યુ તેને આવરી લે છે, ત્યારે તે એવો ધામ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 29

मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम्

એ નરોત્તમ પુણ્યવતી માતા અને પિતાને જુએ છે; તેમજ કલ્યાણથી યુક્ત ભાઈને અને અન્ય સ્વજન-બાંધવોને પણ જુએ છે.

Verse 30

बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः

બંદીજન અને પુણ્યશીલ લોકો તેને વારંવાર સ્તુતિ કરે છે. તે પરમ પાપીને ફરી નથી જોતો; તેમજ માતા-પિતા આદિને પણ ફરી નથી જોતો.

Verse 31

गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत्

ગંધર્વો ગીત ગાય છે, ભક્તો સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરે છે અને બ્રાહ્મણો મંત્રપાઠ કરે છે; આમ માતાનું સ્નેહપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 32

पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो

પિતા અને સ્વજનવર્ગ—ધર્માત્મા તથા મહામતિ—એમને જ દૂત તરીકે વર્ણવ્યા છે; અને હે વિભો, તમારા પુણ્યસ્થાનો પણ આ રીતે જણાવાયા છે।

Verse 33

प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः

તે દૂતોને પ્રત્યક્ષ જુએ છે—તેમના ચહેરા ઉપહાસભર્યા હાસ્ય અને કપટ સ્નેહથી મલિન હોય છે; આ ન સ્વપ્ન છે, ન મોહ, ન જડતા લાવતી ભ્રાંતિ—તે માટે તો કદી નહીં।

Verse 34

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति

મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મરાજ તને બોલાવશે—“આવ, આવ, મહાભાગ! જ્યાં ધર્મ સ્થિત છે ત્યાં જા।”

Verse 35

तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति

તેને ન મોહ થાય, ન ભ્રાંતિ; ન ગ્લાનિ, ન સ્મૃતિનો વિક્ષેપ. તેમાં શંકા નથી—તે પ્રસન્નચિત્તે સ્થિર રહે છે।

Verse 36

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः

જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંપન્ન થઈ તે ભગવાન જનાર્દનનું સ્મરણ કરતો, તેમની સાથે આ રીતે આગળ નીકળ્યો—સંતોષિત અને હર્ષિત હૃદયવાળો।

Verse 37

एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति

ત્યાં પોતાનું શરીર ત્યજી દેતાં જ એકત્વની સ્થિતિ ઉપજે છે; અને ‘દશમ દ્વાર’નો આશ્રય લઈને તે પુરુષનો આત્મા એ જ માર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 38

शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः

તેના માટે હંસયાન સમી મનોહર શિબિકા આવે છે. ખરેખર એક દિવ્ય વિમાન પણ આવે છે; અથવા ઉત્તમ ઘોડો કે શ્રેષ્ઠ હાથી.

Verse 39

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः

તેના ઉપર છત્ર ધારણ કરાયું અને ચામર તથા પંખાઓથી તેને પવન અપાયો; તે પુણ્યાત્મા આ રીતે ચારે તરફથી પુણ્યજનો દ્વારા સેવિત થયો।

Verse 40

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

તે ધર્માત્મા ગાનથી કીર્તિત થતો અને પંડિતો દ્વારા સ્તુત થતો હતો—બંદીઓ, દિવ્ય ચారణો તથા વેદપારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા।

Verse 41

साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः

સાધુજનોથી સ્તુતિ પામીને અને સર્વ સુખોથી યુક્ત થઈ, તે ત્યાં પોતાના દાનના પ્રભાવ અનુસાર ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 42

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः

તે આરામ-વાટિકાઓના મધ્યમાં નિશ્ચયે સુખથી વિહરે છે; દિવ્ય મંગલથી યુક્ત થઈ અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો રહે છે।

Verse 43

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम्

દેવોથી સ્તુતિ પામતો તે ધર્મરાજને જુએ છે; અને ધર્મસંયુક્ત દેવો તેના સમક્ષ સીધા જ આગળ વધ્યા।

Verse 44

एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम्

“આવો, આવો, હે મહાભાગ્યવાન! મનગમતા ભોગોનો ઉપભોગ કરો.” આ રીતે તે સૌમ્યરૂપ અને મહામતિ ધરાવતાં ધર્મને જુએ છે।

Verse 45

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै

પોતાના પુણ્યના પ્રભાવથી તે નિશ્ચયે સ્વર્ગનો ભોગ કરે છે; પરંતુ ભોગો ક્ષીણ થતાં તે ધર્માત્મા ફરી જન્મને પામે છે।

Verse 46

निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च

સ્વધર્મના પ્રસાદથી કુળ નિશ્ચયે પુણ્યત્વને પામે છે. અતિપુણ્યવાન બ્રાહ્મણ માટે જેમ, તેમ જ ક્ષત્રિય માટે પણ છે.

Verse 47

धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः

હે મહામતે, તે ધનાઢ્ય અને અતિપુણ્યવાન વૈશ્ય ત્યાં ધર્માચરણથી આનંદ પામે છે અને ફરી ફરી પુણ્યકર્મ કરે છે.