Adhyaya 13

Verse 1

सोमशर्मोवाच । लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि

સોમશર્માએ કહ્યું— હે ભામિની! બ્રહ્મચર્યનું લક્ષણ મને વિસ્તારે કહો; અને જો તને જાણ હોય તો બ્રહ્મચર્ય કેવું હોય છે તે પણ કહો.

Verse 2

नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः

જે પુણ્યાત્મા સદા સત્યમાં રતિ રાખે છે તે સંતોષ પામે છે. યોગ્ય ઋતુ આવ્યા પછી, દોષરહિત રહી, તેને પોતાની જ પત્ની પાસે જવું જોઈએ.

Verse 3

स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम

તેને પોતાના કુળના સદાચારને ક્યારેય છોડવો ન જોઈએ. હે દ્વિજોત્તમ! આ જ ગૃહસ્થનો મુખ્ય નિયમ કહેવાયો છે.

Verse 4

ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

ગૃહસ્થો માટે ઉત્તમ બ્રહ્મચર્ય મેં કહ્યું છે. હવે યતિઓ (સંન્યાસીઓ) માટે તેનું વર્ણન કરીશ; મારી વાત સાંભળો.

Verse 5

दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः

દમ અને સત્યથી યુક્ત, સદા પાપથી ભયભીત રહી, તે પત્ની-સંગનો ત્યાગ કરીને ધ્યાન અને જ્ઞાનમાં દૃઢપણે સ્થિત રહે છે.

Verse 6

यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु

હે પ્રિય, યતિઓના બ્રહ્મચર્યવ્રતનું વર્ણન મેં તારી સમક્ષ પહેલેથી જ કર્યું છે. હવે હું વિશેષરૂપે તપનું વર્ણન કરીશ; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 7

आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितौद्यमावृतः

મનુષ્યે શાસ્ત્રોક્ત આચારથી વર્તવું જોઈએ, કામ અને ક્રોધથી રહિત રહીને. સર્વ પ્રાણીઓના ઉપકાર માટે સ્થિર રહી સતત પ્રયત્નમાં લાગેલો રહે.

Verse 8

तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च

આ રીતે તપનું લક્ષણ કહેવાયું છે—હું આને સત્યરૂપે કહું છું: પરધનમાં લોભ ન રાખવો અને પરસ્ત્રીઓ વિષે પણ તેવી જ સંયમતા રાખવી.

Verse 9

दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः

જે (સત્યને) જોઈને પણ જેના મનની બુદ્ધિ ડગમગતી નથી, તે સત્યવાન તરીકે કીર્તિત છે. હવે હું દાનનું જ વર્ણન કરીશ, જેના દ્વારા મનુષ્યો જીવંત રહે છે.

Verse 10

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा

મનુષ્યે પોતાનું સાચું કલ્યાણ-સુખ સ્વીકારી તેની સાધના કરવી જોઈએ—આ લોકમાં હોય કે પરલોકમાં. અન્નનું મહાદાન પણ મૂળરૂપે સુખદાયક, સ્થિર અને ચિરંજીવી સુખ આપનારું માનવામાં આવે છે.

Verse 11

ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा

ભૂખથી પીડિતને એક ગ્રાસ માત્ર પણ આપવો જોઈએ—એમાં શંકા નથી. દાન કરવાથી મહાપુણ્ય થાય છે અને દાતા સદા અમૃતફળનો ભાગી બને છે.

Verse 12

दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्

દરરોજ પોતાની ક્ષમતા મુજબ દાન કરવું જોઈએ—તૃણ હોય તો પણ, શય્યા હોય તો પણ, મધુર વચન હોય તો પણ, કે ઘરછાંયડી સુશીતળ હોય તો પણ.

Verse 13

भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्

અતિથિને રહેવા સ્થાન, પાણી અને અન્ન આપો; સર્વોત્તમ મધુર વચન બોલો. આસન આપી સંવાદ કરો—કપટ અને વાંકાપણાથી રહિત રહીને.

Verse 14

आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः

જે પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે નિત્ય કર્મ કરે છે અને દેવો તથા પિતૃઓની વિધિવત પૂજા કરીને આ રીતે દાન આપે છે—તે જ ધન્ય છે.

Verse 15

इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः

તે આ લોકમાં જ આનંદ પામે છે અને પરલોકમાં પણ તેમ જ; જે દાન, અધ્યયન અને ધર્મકર્મોથી પોતાનો દિવસ વ્યર્થ થવા દેતો નથી.

Verse 16

प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्

જે મનુષ્ય બનીને આ આચરણ કરે છે, તે નિઃસંદેહ દેવતુલ્ય બને છે. હવે હું ધર્મસાધનનું પરમ નિયમ કહું છું.

Verse 17

देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत

જે દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજામાં સદા રત રહે છે, નિત્ય નિયમયુક્ત રહે છે અને દાનવ્રતોમાં દૃઢ રહે છે—એ જ સువ્રતી છે.

Verse 18

उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम

ઉપકારરૂપ પુણ્યકર્મો વિષે આ નિયમ પ્રકીર્તિત થયો છે. હવે હું ક્ષમાનો સ્વરૂપ કહું છું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સાંભળો.

Verse 19

पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्

કઠોર અપમાન સાંભળીને પણ અને કોઈએ માર્યું હોય તો પણ ક્રોધ ન કરવો; કારણ કે માર ખાધેલાએ પ્રતિઘાતરૂપે મારવો ન જોઈએ.

Verse 20

सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च

ધર્માત્મા પુરુષ સહનશીલ હોવો જોઈએ; તે રાગ-આસક્તિમાં પડતો નથી. તે ઇહલોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ પરમ સુખ ભોગવે છે.

Verse 21

एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः

આ રીતે ક્ષમા સમજાવી; હવે હું શૌચ (પવિત્રતા) કહું છું. જે બહારથી અને અંદરથી શુદ્ધ છે તથા રાગ-આસક્તિથી રહિત છે, તે જ ખરેખર શુદ્ધ છે.

Verse 22

स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्

સ્નાન, આચમન અને શુદ્ધ વ્યવહારથી શૌચ સ્થિર રહે છે. આમ શૌચ સમજાવ્યું; હવે હું અહિંસા કહું છું.

Verse 23

तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे

કારણ વિના તૃણનું પણ છેદન ન કરવું જોઈએ—એ ન જાણતા હોવા છતાં, અહિંસામાં જ રત રહેવું; જેમ પોતાના પ્રત્યે તેમ જ પરના પ્રત્યે.

Verse 24

शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्

હું માત્ર શાંતિનું જ પ્રચાર કરું છું; શાંતિથી જ સુખનો આસ્વાદ મળે છે. શાંતિને જ સાધવી; ક્લેશોમાં પણ તેને કદી ન ત્યજવી.

Verse 25

भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्

બધા પ્રાણીઓ પ્રત્યેનું વૈર ત્યજીને મનને આ રીતે ઘડવું જોઈએ. આમ શાંતિ સમજાવી; હવે હું અસ્તેય (અચૌર્ય) કહું છું.

Verse 26

परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्

પરનું ધન કદી હરણ ન કરવું અને પરસ્ત્રીનું પણ અતિક્રમણ ન કરવું. મન, વાણી અને કાયાથી મનને એવો જ આચાર કરવા સંયમિત કરવું.

Verse 27

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः

હે દ્વિજસત્તમ! હવે હું તારા સમક્ષ દમ (આત્મસંયમ) કહું છું. ઇન્દ્રિયોનું દમન કરવાથી વિકારી મન પણ વશ થાય છે.

Verse 28

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी

તેમનો ઔદ્ધત્ય (અહંકાર) નાશ કરવો; ત્યારે તે ચેતન, આત્મવશ પુરુષ પોતાનો સ્વામી બને છે. હવે ધર્મશાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલી શુશ્રૂષા (શ્રદ્ધાભક્તિપૂર્વક સેવા) કેવી છે તે કહું છું.

Verse 29

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्

પૂર્વાચાર્યોએ જેમ કહ્યું છે તેમ જ હું પણ કહું છું. વાણી, દેહ અને મનથી ગુરુનું કાર્ય સિદ્ધ કરવું.

Verse 30

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम

જે સેવામાં અનुग્રહ ઉપજે તેને જ શુશ્રૂષા કહે છે. હે દ્વિજસત્તમ! આ રીતે મેં તારા સમક્ષ સાંગ ધર્મ (સહાયક ઉપાયો સહિત ધર્મ) સમજાવ્યો છે.

Verse 31

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा

હે સ્વામી! જો તમે સાંભળવા ઇચ્છો તો હું વધુ કહું છું—જે મનુષ્ય આવા ધર્મમાં સદા સ્થિર રહે છે.

Verse 32

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

આ સંસારચક્રમાં તેની ફરી જન્મપ્રાપ્તિ થતી નથી. ધર્મના બળે તે સ્વર્ગે જાય છે—હું સત્ય, સત્ય કહું છું.

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले

હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ જાણીને નિશ્ચયે ધર્મને જ આશ્રય કર. હે પ્રિય! બધું પ્રાપ્ત થાય છે—પૃથ્વી પર શું અસાધ્ય છે?

Verse 34

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्

અતએવ ધર્મપ્રસાદથી મારા વચન મુજબ જ કર. પત્નીના વચન સાંભળી સુબુદ્ધિમાન સોમશર્માએ તેને સ્વીકાર્યું.

Verse 35

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्

પછી તેણે ધર્મવચન બોલનારી પોતાની પત્ની સુમનાને ફરી કહ્યું.