Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

વિષ્ણુએ કહ્યું—પુત્રોને કહી કે “કુંજલ ધર્મપક્ષી છે, જેના પંખા ધર્મ છે,” તે મહાપ્રાજ્ઞ મૌન થયો અને તેમની સામે વધુ કશું બોલ્યો નહીં.

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

વટવૃક્ષની નીચે બેઠેલા દ્વિજશ્રેષ્ઠે મહાશુકને કહ્યું— “તમે કોણ? ધર્મવક્તા થઈને પણ પક્ષીરૂપે કેમ વિચરો છો?”

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

તમે દેવ છો કે ગંધર્વ, કે વિદ્યાધર? કોના શાપથી તમે તોતાની આ પાપમય યોનિમાં પડ્યા છો?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

હે શુક! તને ઇન્દ્રિયાતીત એવું અદભુત જ્ઞાન કયા કારણે છે? આ કોના મહાપુણ્યનો પ્રસાદ છે અને કયા તપનો ફળ છે?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

અથવા, હે મહામતિ! તમે આ છુપાયેલા રૂપમાં કેમ રહો છો? તમે કોણ—સિદ્ધ કે દેવ? તેનું કારણ મને કહો.

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

કુંજલ બોલ્યો— “હે સિદ્ધ! હું તમને ઓળખું છું; તમારું કુળ અને ઉત્તમ ગોત્ર જાણું છું. તમારી વિદ્યા અને તપસ્યાથી ઉત્પન્ન પ્રભાવ પણ જાણું છું, જેના બળે તમે ધરતી પર ભ્રમણ કરો છો।”

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

હે વિપ્ર, હું તને સર્વ વાત કહું છું. હે સુવ્રત, તારો સ્વાગત છે. આ પુણ્ય આસન પર બેસી શીતળ છાયાનો આશ્રય લે.

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

અવ્યક્તમાંથી બ્રહ્મા પ્રાદુર્ભવ્યા; તેમનામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા. અને ગુણોથી યુક્ત બ્રાહ્મણ ભૃગુ—દ્વિજ—બ્રહ્માસમાન હતા.

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

તેમનો પુત્ર ‘ભાર్గવ’ નામનો હતો, જે સર્વ ધર્મ અને અર્થના તત્ત્વને જાણતો હતો. એ જ વંશમાં, હે વિપ્ર, તમે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ ચ્યવન છો.

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

હું દેવ નથી, ગંધર્વ નથી, અને ફરી વિદ્યાધર પણ નથી. હે વિપ્ર, હું કોણ છું તે કહું છું—મારા વચનને સાંભળો.

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

કાશ્યપના કુળમાં એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણ જન્મ્યો—જે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વને જાણતો અને સર્વ કર્મોના અર્થને પ્રકાશિત કરતો હતો.

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

તે ‘વિદ્યાધર’ નામે વિખ્યાત હતો; ઉત્તમ કુલ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત હતો. હે વિપ્ર, તે સમયે તે શ્રીસમૃદ્ધિ, સદાચાર અને તપશ્ચર્યાથી તેજસ્વી હતો.

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

તે વિદ્યાધરને ત્રણ પુત્રો થયા—વસુશર્મા, નામશર્મા અને ધર્મશર્મા; એ જ તે ત્રણેય.

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

તેમામાં હું ધર્મશર્મા, કનિષ્ઠ, ગુણવિહિન છું. મારો ભાઈ વસુશર્મા વેદ-શાસ્ત્રોના અર્થમાં કુશળ છે.

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

નામશર્મા સદાચારથી સંપન્ન, વિદ્યાદિ સદ્ગુણોથી યુક્ત, મહાપ્રાજ્ઞ હતો; અને બીજો પણ તેમ જ, ગુણોમાં વધુ અધિક હતો.

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

હું એકલો જ મહામૂર્ખ બની ગયો છું—હે સત્તમ, સાંભળો. હે વિપ્ર, વિદ્યાઓમાં ઉત્તમ એવા શુભ ભાવસાર અને અર્થને હું ક્યારે પ્રાપ્ત કરીશ?

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

હું ન સાંભળું, ન તો તે અનુત્તમ ગુરુગૃહે જાઉં; તેથી મારા પિતા મારા વિષે આમ વિચાર કરે.

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

મારા પુત્રનું નામ ‘ધર્મશર્મા’ છે, પણ તે નામ નિરર્થક સાબિત થયું. ધરતી પર જન્મ્યો છતાં તે ન વિદ્વાન છે, ન ગુણનો ભંડાર.

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

આમ વિચાર કરીને ધર્માત્મા પિતા અત્યંત દુઃખિત થઈ મને બોલ્યા—“પુત્ર, ગુરુગૃહે જા અને વિદ્યાપ્રાપ્તિનો હેતુ વિધિવત્ સિદ્ધ કર.”

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

પિતાએ કહેલું તે અશુભ વચન સાંભળી મેં કહ્યું—“તાત, હું ગુરુગૃહે નહીં જાઉં; તે તો અતિ દુઃખદ છે.”

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

જ્યાં નિત્ય મારકૂટ, ભ્રૂભંગ સાથે ચીસો-ધમકીઓ હોય, અને અન્ન પણ ન દેખાય—હે સત્સત્તમ, કર્મનું વિધાન સાંભળ.

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

દિવસ-રાત મને નિદ્રા નથી, અને સુખ મેળવવાનો કોઈ ઉપાય પણ નથી. તેથી, પ્રિય તાત, તે દુઃખમય છે એમ માની હું ગુરુના મંદિરે નહીં જાઉં.

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

હું વિદ્યાનું કાર્ય કરીશ; માત્ર રમવા માટે હું ઉત્સુક નથી. તમારી કૃપાથી હું ભોજન કરીશ અને નિદ્રા લઈશ, અને પિતા, રમણ પણ કરીશ.

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

નાનાં બાળકો સાથે સુખથી રહેતાં પણ તે દિવસ-રાત અળસ્યા વિના રહ્યો. મને મૂઢ જાણીને તે ધર્માત્મા અત્યંત દુઃખિત થઈને મને બોલ્યો.

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

વિદ્યાધરે કહ્યું—પુત્ર, ઉતાવળનું સાહસ ન કર; વિદ્યાર્થે પ્રયત્ન કર. વિદ્યાથી સુખ મળે છે અને સાથે અતુલ યશ તથા કીર્તિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

જ્ઞાનથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી વિદ્યાનું સાધન કર. શરૂઆતમાં તે મહાદુઃખનું મૂળ હોય છે, પરંતુ અંતે વિદ્યા સુખદાયી બને છે.

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

અતએવ, પુત્ર, તું વિદ્યાનું સાધન કર; ગુરુગૃહે જા. પિતાનું વચન ન માનશે તો હું દિવસેદિવસ આમ જ દુઃખ ભોગવતો રહીશ.

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

હું જ્યાં જ્યાં રહું છું ત્યાં ત્યાં નિત્ય ધનહાનિ જ કરું છું. લોકો મારો ઉપહાસ કરે છે, હે વિપ્ર, અને મારી અવમાનના કરે છે.

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

ત્યારે મારી અંદર એવી લાજ ઉપજી કે જાણે તે પ્રાણનાશક હોય. હે વિપ્ર, વિદ્યાર્થે ઉદ્યત હું કયા ગુરુને પ્રાર્થના કરું?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

આ રીતે તે ચિંતામાં લીન થયો, દુઃખ-શોકથી વ્યાકુળ બની—“હું વિદ્યા કેવી રીતે જાણું? ગુણો કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરું?” એમ વિચાર્યો.

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

“મને સ્વર્ગ કેવી રીતે મળે? હું મોક્ષને કેવી રીતે જાઉં?”—એમ વિચારી વિચારી, હે વિપ્ર, તે ફરી વૃદ્ધાવસ્થામાં સરકી ગયો.

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

એક વખત હું દેવાલયમાં દુઃખિત થઈ બેઠો હતો; ત્યારે મારા સૌભાગ્યની પ્રેરણાથી એક સિદ્ધ મહર્ષિ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

તે બાહ્ય આશ્રય વિના, આહારમાં સંયમી, સદા અંતરાનંદમાં સ્થિત અને નિઃસ્પૃહ હતો; હે બ્રાહ્મણ, તે એકાંતવાસી, યોગયુક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત હતો।

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

પરબ્રહ્મમાં લીન, જ્ઞાન-ધ્યાન-સમાધિથી યુક્ત—હે બ્રાહ્મણ—તે જ્ઞાનસ્વરૂપ મહામતિ મહાત્માની મેં શરણ લીધી।

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

મેં શુદ્ધ ભાવથી ભક્તિપૂર્વક ગળું નમાવ્યું; તે મહાત્માને નમસ્કાર કરીને હું તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો।

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

‘હું દીન સ્થિતિમાં જન્મ્યો છું અને ફરી અલ્પભાગ્યવાળો છું; તેથી, હે બ્રાહ્મણ, હું પૂછું છું—આપ કેમ શોક કરો છો?’

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

“કયા અભિપ્રાય અને અંતર્ભાવથી મનુષ્ય ખરેખર માત્ર દુઃખ જ ભોગવે છે?”—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, તે સમયે એક જ્ઞાની યોગીએ મને એમ કહ્યું.

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

અતિ મૂઢ હું તેને માત્ર તેનું જ પૂર્વવૃત્તાંત કહી સંભળાવી દીધું. આમ બધું સાંભળ્યા પછી તે સર્વજ્ઞત્વને કેવી રીતે પામે?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

આ કારણથી હું અત્યંત દુઃખિત છું; તમે સદા મારી શરણ છો. અને તે મહાત્માએ મને જ્ઞાનનું કારણ—સમસ્ત—કહી સંભળાવ્યું.