Adhyaya 121

Verse 1

कामोदोवाच । न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लींनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते

કામોદ બોલ્યો—જેનાં અંતને સર્વ દેવતાઓ પણ જાણતા નથી, તેમજ તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ પણ નથી જાણતા. જેમામાં આ સમગ્ર જગત લીન થાય છે, તે જ ‘એકાત્મા’ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 2

यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः

હે નારદ, સાંભળ—સંસાર તો તેની માયાનો જ વિસ્તાર છે. તો પછી મારા સ્વામી, જગત્પતિ, સંસારમાં કેમ પ્રવેશે છે?

Verse 3

पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरोबद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद

પાપ અને મહાપુણ્ય—બંને કર્મોથી બંધાયેલો મનુષ્ય, હે વિપ્ર, સંસારમાં ભટકે છે. તો હરી કેમ અને કેવી રીતે સંસારમાં પ્રવેશે? મને કહો.

Verse 4

नारद उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा । भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं यज्ञरक्षां करोम्यहम्

નારદ બોલ્યા—હે દેવી, સાંભળ; ચક્રધારી પ્રભુએ જે કર્યું તે હું કહું છું. ભૃગુની સમક્ષ તેમણે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી—‘હું યજ્ઞની રક્ષા કરીશ.’

Verse 5

इंद्रस्य वचनात्सद्यो गतोऽसौ दानवैः सह । योद्धुं विहाय गोविंदो भृगोश्चैव मखोत्तमम्

ઇન્દ્રના વચનથી તેઓ તત્કાળ દાનવો સાથે નીકળી ગયા. ગોવિંદે યુદ્ધનો સંકલ્પ છોડીને ભૃગુના તે ઉત્તમ યજ્ઞ તરફ ગમન કર્યું.

Verse 6

मखं त्यक्त्वा गते देवे पश्चात्तैर्दानवोत्तमैः । आगत्य ध्वंसितः सर्वः स यज्ञः पापचेतनैः

દેવતા ચાલ્યા ગયા પછી, પછી તે શ્રેષ્ઠ દાનવો આવી પાપબુદ્ધિથી તે યજ્ઞને સંપૂર્ણ રીતે ધ્વસ્ત કરી દીધો.

Verse 7

हरिं क्रुद्धः स योगींद्रः शशाप भृगुरेव तम् । दशजन्मानि भुंक्ष्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः

ક્રોધિત તે યોગીન્દ્ર ભૃગુએ સ્વયં હરિને શાપ આપ્યો—‘મારા શાપથી કલુષિત થઈ તું દસ જન્મો સુધી દુઃખ ભોગવશે.’

Verse 8

कर्मणः स्वस्य संभोगं संभोक्ष्यति जनार्दनः । तन्निमित्तं त्वया देवि दुःस्वप्नः परिवीक्षितः

જનાર્દન પોતાના જ કર્મનું ફળ નિશ્ચયે ભોગવશે; તેથી જ, હે દેવી, તું આ અશુભ સ્વપ્ન જોયું છે.

Verse 9

इत्युक्त्वा तां गतो विप्रो ब्रह्मलोकं स नारदः । कृष्णस्यापि सुदुःखेन दुःखिता साभवत्तदा

આવું કહી વિપ્ર નારદ બ્રહ્મલોકને પ્રસ્થાન કર્યા. અને તે પણ તે સમયે શ્રીકૃષ્ણના અતિશય શોકથી વ્યાકુળ થઈ દુઃખિત બની.

Verse 10

रुरोद करुणं बाला हाहेति वदती मुहुः । गङ्गातीरोपविष्टा सा जलांते शृणु नन्दन

એ બાલિકા કરુણ રીતે રડી અને વારંવાર “હાય હાય” કહેતી રહી. ગંગાતીરે બેઠી તે જળના કિનારે જ રહી—સાંભળ, હે નંદન।

Verse 11

सुनेत्राभ्यां तथाश्रूणि दुःखेनापि प्रमुंचति । तान्यश्रूणि प्रमुक्तानि गंगातोये पतंत्यपि

તે પોતાના સુંદર નેત્રોમાંથી દુઃખને કારણે પણ અશ્રુ વહાવે છે. છોડાયેલા તે અશ્રુ ગંગાના જળમાં પણ પડે છે.

Verse 12

जले चैव निमज्जंति तस्याश्चाप्यश्रुबिंदवः । संभवंति पुनस्तात पद्मरूपाणि तानि च

અને તેના અશ્રુબિંદુઓ પણ જળમાં ડૂબી જાય છે. પછી, હે તાત, તે જ ત્યાં ફરી જન્મ લઈને કમળરૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 13

गंगातोये प्रफुल्लानि वाहितानि प्रयांति वै । ददृशे दानवश्रेष्ठो विष्णुमायाप्रमोहितः

ગંગાના જળમાં પ્રફુલ્લ (કમળો) પ્રવાહ સાથે વહેતા જઈ રહ્યા હતા. વિષ્ણુમાયાથી મોહિત દાનવશ્રેષ્ઠે તે દૃશ્ય જોયું.

Verse 14

दुःखजानि न जानाति मुनिना कथितान्यपि । हर्षेण महताविष्टः परिजग्राह सोऽसुरः

મુનિએ કહેલા દુઃખદ પરિણામો પણ તેને સમજાયા નહીં. મહાન હર્ષથી વ્યાપ્ત તે અસુરે તેને સ્વીકારી લીધું.

Verse 15

पद्मैस्तु पुष्पितैः सोपि पूजयेद्गिरिजाप्रियम् । सप्तकोटिभिर्दैत्येंद्रो विष्णुमायाप्रमोहितः

તે પણ ખીલેલા કમળોથી ગિરિજાપ્રિય (શિવ)નું પૂજન કરે. વિષ્ણુની માયાથી મોહિત દૈત્યેન્દ્રે સાત કરોડ (કમળોથી) આ પૂજા કરી.

Verse 16

अथ क्रुद्धा जगद्धात्री शंकरं वाक्यमब्रवीत् । पश्यैतस्य विकर्म त्वं दानवस्य महामते

પછી જગદ્ધાત્રી ક્રોધિત થઈ શંકરને વચન બોલી— “હે મહામતે, આ દાનવનું દુષ્કર્મ જુઓ.”

Verse 17

शोकोत्पन्नानि पद्मानि गंगातोयगतानि वै । अयमेष प्रगृह्णाति कामाकुलितचेतनः

શોકથી ઉત્પન્ન થયેલા કમળો ખરેખર ગંગાજળમાં વહેતા હતા; અને આ માણસ—કામથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળો—તેને ભેગા કરે છે.

Verse 18

पूजयेच्चापि दुष्टात्मा शोकसंतापकारकैः । दुःखजैः शोकजैः पुष्पैस्तैः सुश्रेयः कथं भवेत्

દુષ્ટાત્મા જો શોક-સંતાપ કરાવનારા, દુઃખ અને શોકથી જન્મેલા પુષ્પોથી પણ પૂજા કરે, તો તેમાંથી સાચું શ્રેય કેવી રીતે થાય?

Verse 19

यादृशेनापि भावेन मामेव परिपूजयेत् । तादृशेनापि भावेन अस्य सिद्धिर्भविष्यति

જે જે ભાવથી કોઈ મને જ એકમાત્ર પૂજે છે, તે જ ભાવ અનુસાર તેની સિદ્ધિ નિશ્ચિત રીતે ફળે છે.

Verse 20

सत्यध्यानविहीनोयं कामोदा न्यस्तमानसः । संजातः पापचारित्रो जहि देवि स्वतेजसा

આ કામોદા સત્યધ્યાનથી રહિત અને મનથી નિરાશ થઈ હવે પાપાચારિણી બની ગઈ છે. હે દેવી, તારા સ્વતેજથી તેનો વિનાશ કર.

Verse 21

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शंभोश्चैव महात्मनः । अस्यैव संक्षयं शंभो करिष्ये तव शासनात्

મહાત્મા શંભુના તે વચન સાંભળી તેણે કહ્યું—હે શંભો, તમારી આજ્ઞાથી હું આ જ સંશયનો અંત કરી દઈશ.

Verse 22

एवमुक्त्वा ततो देवी तस्यापि वधकांक्षया । वर्त्तते हि विहुंडस्य वधोपायं व्यचिंतयत्

આમ કહી દેવી, તેને પણ વધ કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં જ સ્થિર રહી અને વિહુંડના વધનો ઉપાય વિચારવા લાગી.

Verse 23

कृत्वा मायामयं रूपं ब्राह्मणस्य महात्मनः । पूजयेच्छंकरं नाथं सुपुष्पैः पारिजातजैः

માયાથી મહાત્મા બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, પારિજાતના ઉત્તમ પુષ્પોથી નાથ શંકરની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 24

समेत्य दानवः पापो दिव्यां पूजां विनाशयेत् । कामाकुलः सुदुःखार्तस्तद्गतो भावतत्परः

ત્યાં આવી તે પાપી દાનવ દિવ્ય પૂજાનો વિનાશ કરતો. કામથી વ્યાકુળ અને ઘોર દુઃખથી પીડિત થઈ, તેનું ચિત્ત એ જ વિષયમાં સ્થિર રહી, તેમાં જ સંપૂર્ણ તત્પર બન્યું।

Verse 25

विष्णोश्चैव महामायां पूर्वदृष्टां स दानवः । सस्मार दानवः पापः कामबाणैः प्रपीडितः

કામબાણોથી પીડિત તે દુષ્ટ દાનવ, અગાઉ જોઈેલી વિષ્ણુની મહામાયાને ફરી ફરી સ્મરવા લાગ્યો।

Verse 26

तस्याः स्मरणमात्रेण कंदर्पेण बलीयसा । विरहाकुलदुःखार्तो रोदते हि मुहुर्मुहुः

તેનું માત્ર સ્મરણ થતાં જ, બલવાન કંદર્પના વશમાં પડી, વિરહના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે વારંવાર રડી પડતો।

Verse 27

कालाकृष्टः स दुष्टात्मा शोकजातानि तानि सः । परिगृह्य समायातः पूजनार्थी महेश्वरम्

કાળથી આકર્ષિત તે દુષ્ટાત્મા, શોકમાંથી જન્મેલી તે વસ્તુઓ એકત્ર કરીને, મહેશ્વરના પૂજનાર્થે ત્યાં આવ્યો।

Verse 28

देव्या कृतां हि पूजां च सुपुष्पैः पारिजातजैः । तां निर्णाश्य सुलोभेन शोकजैः परिपूजयेत्

દેવી માટે પારિજાતના ઉત્તમ પુષ્પોથી કરેલી પૂજાને દૂર કરીને, પછી લોભવશ શોકજાત પુષ્પોથી બદલી પૂજા કરવી।

Verse 29

नेत्राभ्यां तस्य दुष्टस्य बिंदवस्तेऽश्रुसंभवाः । अविरलास्ततो वत्स पतंति लिंगमस्तके

હે વત્સ, તે દુષ્ટના નેત્રોમાંથી અશ્રુજન્ય બિંદુઓ અવિરત રીતે લિંગના મસ્તક પર પડતા રહે છે।

Verse 30

देवी ब्राह्मणरूपेण तमुवाच महामते । को भवान्पूजयेद्देवं शोकाकुलमनाः सदा

દેવીએ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને તેને કહ્યું— “હે મહામતિ, જે સદા શોકથી વ્યાકુળ હોય, તે પ્રભુની પૂજા કોણ કરશે?”

Verse 31

पतंत्यश्रूणि देवस्य मस्तके शोकजानि ते । अपवित्राणि मे ब्रूहि एतमर्थं ममाग्रतः

શોકથી ઉત્પન્ન થયેલા તારા આંસુ દેવના મસ્તક પર પડી રહ્યા છે; તે અપવિત્ર કેમ છે, એ વાત મારી સામે સ્પષ્ટ કહી દે।

Verse 32

विहुंड उवाच । पूर्वं दृष्टा मया नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । सर्वलक्षणसंपन्ना कामस्यायतनं महत्

વિહુંડ બોલ્યો— પહેલાં મેં એક સ્ત્રીને જોઈ; તે સર્વ સૌભાગ્યસંપદાથી યુક્ત, સર્વ શુભલક્ષણોથી સંપન્ન—જાણે કામનું મહાન આશ્રય હતી।

Verse 33

तस्या मोहेन संदग्धः कामेनाकुलतां गतः । तया प्रोक्तं हि संभोगे देहि मे दायमुत्तमम्

તેના મોહથી દગ્ધ થઈ અને કામથી વ્યાકુળ બન્યો. ત્યારે તેણે સંભોગકાળે કહ્યું— “મને ઉત્તમ દાય (ભાગ) આપો.”

Verse 34

कामोदसंभवैः पुष्पैः पूजयस्व महेश्वरम् । तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे परिक्षिप

કામોદાથી ઉત્પન્ન થયેલા પુષ્પોથી મહેશ્વરની વિધિવત્ પૂજા કર; અને તે જ પુષ્પોની ગૂંથેલી માળા મારા કંઠે પહેરાવ।

Verse 35

कोटिभिः सप्तसंख्यातैः पूजयस्व महेश्वरम् । तदर्थं पूजयाम्येव ईश्वरं फलदायकम्

સાત કરોડ (અર્પણો) વડે મહેશ્વરની પૂજા કર; એ જ હેતુથી હું ફળદાતા ઈશ્વરની જ પૂજા કરું છું।

Verse 36

कामोदसंभवैः पुष्पैर्दुर्लभैर्देवदानवैः । श्रीदेव्युवाच । क्व ते भावः क्व ते ध्यानं क्व ते ज्ञानं दुरात्मनः

કામોદાથી ઉત્પન્ન, દેવ-દાનવોને પણ દુર્લભ એવા પુષ્પો વિષે શ્રીદેવી બોલ્યાં: ‘તારો ભાવ ક્યાં છે? તારું ધ્યાન ક્યાં છે? તારું જ્ઞાન ક્યાં છે, દુરાત્મા?’

Verse 37

ईश्वरस्यापि संबंधो नास्ति किंचित्त्वयैव हि । कामोदाया वरं रूपं कीदृशं वद सांप्रतम्

ઈશ્વર સાથે પણ તારો કોઈ સંબંધ નથી. હવે કહો—હાલમાં કામોદાનું શ્રેષ્ઠ રૂપ કેવું છે?

Verse 38

क्व लब्धानि सुपुष्पाणि तस्या हास्योद्भवानि च । विहुंड उवाच । भावं ध्यानं न जानामि न दृष्टा सा मया कदा

‘તેના સુંદર પુષ્પો ક્યાંથી મળ્યા, અને તેના હાસ્યથી ઉત્પન્ન તે (વસ્તુઓ) ક્યાં?’ વિહુણ્ડ બોલ્યો: ‘મને તેનો ભાવ પણ ખબર નથી, ધ્યાન પણ નથી; મેં તેને ક્યારેય જોઈ નથી।’

Verse 39

गंगातोयगतान्येव परिगृह्णामि नित्यशः । तैरहं पूजयाम्येकं शंकरं प्रवदाम्यहम्

હું નિત્ય ગંગાજળના સ્પર્શથી પવિત્ર થયેલી વસ્તુઓ જ સ્વીકારું છું. એ જ વસ્તુઓથી હું એકમાત્ર શંકરને પૂજું છું—એવું હું જાહેર કરું છું.

Verse 40

ममाग्रे कथितं विप्र शुक्रेणापि महात्मना । वचनात्तस्य देवेशमर्चयामि दिनदिने

હે વિપ્ર, મારા સમક્ષ મહાત્મા શુક્રે પણ આ વાત કહી હતી. તેમના વચનથી હું દિવસેદિવસ દેવેશ્વરની અર્ચના કરું છું.

Verse 41

एतत्ते सर्वमाख्यातं यच्च पृष्टोस्मि सांप्रतम् । श्रीदेव्युवाच । कामोदारोदनाज्जातैः पुष्पैस्तैर्दुःखसंभवैः

હમણાં તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને કહી દીધું. શ્રીદેવી બોલ્યાં—કામના કરુણ રોદનથી જન્મેલા, દુઃખજન્ય તે પુષ્પોથી…

Verse 42

लिंगमर्चयसे दुष्ट प्रभाते नित्यमेव च । यादृशेनापि भावेन पुष्पैश्च यादृशैस्त्वया

હે દુષ્ટ, તું નિત્ય પ્રભાતે લિંગની પૂજા કરે છે; પરંતુ જેવો ભાવ રાખીને અને જેવાં પુષ્પોથી તું અર્પણ કરે છે…

Verse 43

अर्चितो देवदेवेशस्तादृशं फलमाप्नुहि । दिव्यपूजां विनाश्यैवं शोकपुष्पैः प्रपूजसि

દેવોના દેવેશ્વરની અર્ચના કર્યા છતાં તને તેવી જ ફળપ્રાપ્તિ થશે. દિવ્ય પૂજાને બગાડી તું આ રીતે શોકપુષ્પોથી પૂજા કરે છે.

Verse 44

असौ दोषस्तवैवाद्य समुत्पन्नः सुदारुणः । तस्माद्दण्डं प्रदास्यामि भुंक्ष्व स्वकर्मजं फलम्

આજ જ તારા અંદર આ અત્યંત ભયંકર દોષ ઉત્પન્ન થયો છે; તેથી હું દંડ આપું છું—સ્વકર્મજન્ય ફળ ભોગવ।

Verse 45

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य कालकृष्टो बभाष ताम् । रे रे दुष्ट दुराचार मम कर्मप्रदूषक

તેણાં વચન સાંભળી કાળથી પ્રેરિત તે બોલ્યો—“રે રે દુષ્ટ, દુરાચાર! મારા કર્મને દૂષિત કરનાર!”

Verse 46

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । इत्युक्त्वा ब्राह्मणं तं स निशितं खड्गमाददे

“આ ખડ્ગથી જ હું અહીં તને મારી નાખીશ—એમાં શંકા નથી।” એમ કહી તેણે તે બ્રાહ્મણ સામે તીક્ષ્ણ ખડ્ગ ઉઠાવ્યો।

Verse 47

हंतुकामः स दुष्टात्मा अभ्यधावत दानवः । सा देवी विप्ररूपेण संक्रुद्धा परमेश्वरी

મારવા ઇચ્છે તે દुष્ટાત્મા દાનવ દોડી આવ્યો; પરંતુ પરમેશ્વરી દેવી બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને ક્રોધિત થઈ.

Verse 48

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । स्वस्थानमागतं दृष्ट्वा हुंकारं विससर्ज ह । तेन हुंकारनादेन पतितो दानवाधमः

“આ ખડ્ગથી જ હું અહીં તને મારી નાખીશ—એમાં શંકા નથી।” તેને પોતાના સ્થાને પાછો આવેલો જોઈ તેણે ભયંકર હુંકાર કર્યો; તે હુંકારના નાદથી અધમ દાનવ પડી ગયો।

Verse 49

निश्चेष्टः कामरूपेण वज्राहत इवाचलः । पतिते दानवे तस्मिन्सर्वलोकविनाशके

કામરૂપના પ્રહારથી તે વજ્રાઘાતે વિખંડિત પર્વત સમો નિશ્ચેષ્ટ પડી રહ્યો; સર્વલોકવિનાશક તે દાનવ પડ્યો ત્યારે।

Verse 50

लोकाः स्वास्थ्यं गताः सर्वे दुःखतापविवर्जिताः । एतस्मात्कारणाद्वत्स सा स्त्री वै परिदेवति

બધા લોકો કલ્યાણસ્થિતિને પામ્યા, શોક અને તાપથી રહિત થયા. આ જ કારણથી, વત્સ, તે સ્ત્રી ખરેખર વિલાપ કરે છે.

Verse 51

गंगातीरे वरारोहा दुःखव्याकुलमानसा । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्

ગંગાતીરે, હે વરારોહા, તારો મન દુઃખથી વ્યાકુળ છે. તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું તને કહી દીધું છે.

Verse 52

विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा सुपुत्रं तं कुंजलो अंडजेश्वरः । विरराम महाप्राज्ञः किञ्चिन्नोवाच भूपते

વિષ્ણુએ કહ્યું—એમ કહીને તે સુપુત્રને, અંડજોના સ્વામી કુંજલ મહાપ્રાજ્ઞ મૌન થયો; હે ભૂપતે, પછી કશું બોલ્યો નહીં.