Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

સુમનાએ કહ્યું—હું તારા સમક્ષ ઋણ સાથે સંબંધિત પુત્રનું વર્ણન કરીશ—જ્યારે કોઈ બીજાનું ઋણ લઈને ખરેખર મૃત્યુને પામે છે.

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

તે ધન આપનાર પુત્ર બની, ભાઈ બની અને પ્રિય પિતા બની પણ, મિત્રના રૂપે વર્તે છે—પરંતુ તે સદા અતિદુષ્ટ જ રહે છે.

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

તે ગુણને જરાય નથી જોતો; સ્વભાવથી ક્રૂર અને કઠોરહૃદય છે. તે સદા કઠોર વચન બોલે છે—વિશેષ કરીને પોતાના સ્વજનો પ્રત્યે.

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

તે વારંવાર મિષ્ટાન્ન ભોજન કરે છે અને નિત્ય ભોગવિલાસમાં મગ્ન રહે છે; સદા જુગારમાં આસક્ત અને ચોરીના કર્મ તરફ લોભથી આકર્ષાય છે।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

તે ઘરનું ધન બળજબરીથી ભોગવે છે; રોકવામાં આવે તો ક્રોધિત થાય છે. અને દિવસે દિવસે પિતા તથા માતાની પણ નિંદા કરે છે।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

જે દ્રવ્ય ઝૂંટવે છે, જે ભય બતાવે છે અને જે ઘણાં કઠોર વચનો બોલે છે—એ રીતે દુષ્ટાર্জિત ધન ભોગવી પછી સુખથી રહે છે।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

એ ક્રૂર વ્યક્તિ બાળપણમાં પણ જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારોના બહાને ધન હડપે છે; અને પુનર્વિવાહના સંબંધોથી નાનાંભેદી ઉપાયો વડે અનેક રીતે એવું કરે છે।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

આ રીતે ધન ઉપજેછે; અને એમ જ દાન આપ્યા પછી પણ (તે માને છે)—‘ઘર, ખેતર વગેરે બધું મારું જ છે; તેમાં શંકા નથી।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

તે દિવસે દિવસે પિતા અને માતાને પણ મારતો રહે છે—તૂટેલા લાકડાના ટુકડાઓથી, મુસળથી અને અન્ય અતિ નિર્દય પ્રહારો વડે તેમને ઘાયલ કરે છે।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

તે પિતા મૃત્યુ પામ્યા પછી તે માતા પ્રત્યે પણ અતિ કઠોર બને છે; સ્નેહવિહિન અને નિર્દય થઈ જાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

તે ક્યારેય શ્રાદ્ધકર્મો કરતો નથી, દાન પણ આપતો નથી; આવા પ્રકારના પુત્રો પૃથ્વી પર જન્મે છે।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તારા સમક્ષ હું ‘રિપુ’ નામના પુત્રનું વર્ણન કરું છું; બાળપણ પછી યુવાનાવસ્થામાં પહોંચતાં તે સદા શત્રુભાવમાં રહે છે।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

તે રમતાં રમતાં પણ પિતા-માતાને મારે છે; મારીને ચાલ્યો જાય છે અને વારંવાર હસે છે।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

ભયભીત થઈને તે ફરીથી માતા-પિતા પાસે આવે છે. તે હંમેશા ક્રોધિત રહે છે અને વારંવાર તેમની નિંદા કરે છે.

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

આ રીતે તે હંમેશા વેરભાવના કાર્યોમાં જ રચ્યોપચ્યો રહે છે. પિતાને મારીને, તે ફરી માતાને પણ મારવા તૈયાર થાય છે.

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

પૂર્વજન્મના વેરના પ્રભાવથી તે દુષ્ટાત્મા આ રીતે નાશ પામે છે. હવે હું તે કહીશ જેનાથી પ્રિય વસ્તુની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

જન્મતાની સાથે જ પ્રિય બને, બાળપણમાં લાડ અને રમતગમતથી આનંદ આપે. યુવાન થયા પછી માતા-પિતાનું પ્રિય કરવું જોઈએ.

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

ભક્તિભાવથી તે બંનેને હંમેશા સંતુષ્ટ કરવા જોઈએ. સ્નેહપૂર્ણ વચનો અને મધુર સંભાષણથી તેમને પ્રસન્ન રાખવા જોઈએ.

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

ગુરુના અવસાનનું જાણીને સ્નેહવશ તે વારંવાર રડે છે; છતાં પિંડદાન વગેરે સહિત સર્વ શ્રાદ્ધકર્મો વિધિપૂર્વક અવશ્ય કરવાં જોઈએ।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

ઘોર દુઃખથી પીડિત હોવા છતાં તે તેમને તીર્થયાત્રાના સાધનો આપે છે; અને ઋણત્રયથી બંધાયેલો, સ્નેહવશ, તેમને નિત્ય ભોજન કરાવતો રહે છે।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

હે પ્રિય! જે કંઈ માંગવામાં આવે તે પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી; ખરેખર આ જ વિધિથી મહાપ્રાજ્ઞ પુત્ર બનાય છે।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

હે પ્રિય! હવે તારા સમક્ષ ઉદાસીનભાવ સમજાવું છું; કારણ કે ઉદાસીન ભાવમાં સ્થિત રહેનાર અંતરમાં સદા પરિવર્તિત થતો રહે છે।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

તે ન આપે, ન સ્વીકારે; ન ક્રોધ કરે, ન પ્રસન્ન થાય. સર્વ ત્યજીને તે ન આપે, ન અટકાવી રાખે—એવો ઉદાસીન દ્વિજોત્તમ છે।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

તારા સમક્ષ પુત્રોની જેવી ગતિ હોય છે તે બધું કહી દેવામાં આવ્યું છે. જેમ પુત્રની, તેમ જ પત્નીની, પિતાની, માતાની અને અન્ય બંધુઓની પણ ગતિ થાય છે.

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

સેવકો અને અન્ય આશ્રિતો પણ ગણાય છે; તેમ જ પશુઓ અને ઘોડા; હાથી, મહિષ અને દાસ પણ—આ બધાં ઋણ-સંબંધથી જોડાયેલા (બાધ્ય) માનવામાં આવે છે.

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

તેણે કોઈ ઋણ લીધું નથી; અને અમે બંનેએ પણ કોઈ પાસેથી ઋણ લીધું નથી. તેમ જ પૂર્વજન્મમાં પણ કોઈએ અમારી પાસે ન્યાસ (અમાનત) મૂક્યો નહોતો.

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

હે પ્રિય, સાંભળ—અમે કોઈના ઋણી નથી. અને પૂર્વજન્મમાં પણ કોઈ સાથે વૈર રચાયું નથી.

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, અમે તને ત્યજી નથી, અને તારા પતિએ પણ નથી. આ જાણીને શાંતિથી જા અને આ નિર્થક ચિંતા ત્યજી દે.

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

કોના પુત્રો, કોની પ્રિય પત્ની, અને કોના સ્વજન-બંધુઓ? ખરેખર તું કોઈનું કશું હરણ કર્યું નથી, અને ફરી કોઈને સાચે કશું દાન પણ કર્યું નથી।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ધન કેવી રીતે આવે છે? હે માધવ, આશ્ચર્ય ન કર. હે દ્વિજોત્તમ, જ્યાં જે પ્રાપ્ત થવાનું નિશ્ચિત છે, ત્યાં જ તે દ્રવ્ય અવશ્ય પ્રગટે છે।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

અનાયાસે જ તે ધન તેના હાથમાં આવી જાય છે; પરંતુ માણસ પોતાનું ધન મહાન પ્રયત્નથી જ રક્ષે છે।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

જતો માણસ તો ચાલ્યો જાય છે, પરંતુ ધન ત્યાં જ રહી જાય છે. આ જાણીને શાંતિને પામ અને વ્યર્થ, અનર્થકારી ચિંતા ત્યજી દે।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

કોના પુત્રો, કોની પ્રિય પત્ની, અને કોના સ્વજન-બંધુઓ? હે દ્વિજોત્તમ, આ સંસારમાં કોણ કોનો નથી બની જતો—કારણ સંબંધો સ્થાયી નથી।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

મહામોહથી મોહીત પાપચિત્ત મનુષ્યો વિચારે છે—“આ ઘર મારું છે, આ પુત્ર મારો છે, અને આ સ્ત્રીઓ પણ નિશ્ચયે મારી જ છે।”

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“હે કાંત, અસત્ય જ સંસારનું બંધન દેખાય છે.” એમ કહી તે સમયે દેવીસ્વરૂપ પ્રિય પત્નીએ તેને સંબોધ્યો.

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

પછી સોમશર્માએ જ્ઞાનવાણી પ્રિય પત્ની સુમનાને ફરી કહ્યું—“ભદ્રે, તું સત્ય કહ્યું છે; તે સર્વ સંદેહોનો નાશ કરે છે।”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

તથાપિ સત્યપંડિત સાધુજન વંશની ઇચ્છા રાખે છે. જેમ મને પુત્રની ચિંતા છે, તેમ ધનની પણ છે, હે પ્રિયે.

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“કોઈ પણ ઉપાયથી હું પુત્ર ઉત્પન્ન કરીશ.” સુમના બોલી—“પુત્રથી લોકવિજય થાય છે; પુત્ર કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે।”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

હે મહાભાગ! સદ્પુત્રથી જ પિતા‑માતા સાચે તૃપ્ત થાય છે. એક ગુણવાન, વિદ્વાન પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે—નિર્ગુણ ઘણા પુત્રોથી શું લાભ?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

એક જ વંશને તારવે છે; બીજા તો સંતાપના કારણ બને છે. અગાઉ મેં કહી દીધું છે—કેટલાક માત્ર સંબંધ‑સંગથી જ સાથે ચાલે છે.

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

પુણ્યથી પુત્ર મળે છે, પુણ્યથી ઉત્તમ કુળ પ્રાપ્ત થાય છે. પુણ્યથી સુગર્ભ (શુભ ગર્ભ/સ્વસ્થ સંતાન) પણ મળે છે; તેથી પુણ્ય આચરો.

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

જન્મેલા માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને મરેલા માટે પુનર્જન્મ પણ ધ્રુવ છે. પુણ્યથી સુજન્મ મળે છે; મૃત્યુનું સ્વરૂપ પણ કર્માનુસાર તેમ જ બને છે.

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

હે કાંતે! સુખ અને ધનસંચય પુણ્યકર્મોથી ભોગવાય છે. સોમશર્માએ કહ્યું—પ્રિયે, પુણ્યાચરણનું વિધાન કહો, તેમજ અન્ય જન્મોમાં તેના ફળ પણ.

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

હે ભદ્રે, મહાપુણ્યવાન કેવો હોય? પુણ્યનું લક્ષણ કહો. સુમના બોલી—પ્રથમ હું પુણ્યનું વર્ણન કરીશ, જેમ મેં પુણ્ય વિષે સાંભળ્યું છે તેમ.

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

પુરુષ હોય કે નારી—જે જેમ રોજ આચરણ કરે છે, તે પોતાના પુણ્યકર્મોથી કીર્તિ, પ્રિય પુત્રો અને ધન પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

હે કાંત, પુણ્યનાં સર્વ લક્ષણો હું કહું છું—બ્રહ્મચર્યથી, સત્યથી, અને પંચ-મખ (પાંચ યજ્ઞકર્તવ્ય)ના પાલનથી.

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

દાનથી અને નિયમપાલનથી, હે વલ્લભ; ક્ષમા અને શૌચથી; અહિંસાથી, દૃઢ શક્તિથી, તેમજ અસ્તેય (ચોરી ન કરવી) આચરણથી પણ.

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

આ દસ અંગોથી આ રીતે ધર્મને પૂર્ણ કરવો જોઈએ. જેમ ઉદરમાં ગ્રાસે ગ્રાસે ભોગ/પોષણ પૂર્ણ થાય છે, તેમ ધર્મ પણ સંપૂર્ણ બને છે.

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ધર્માત્મા પુરુષ ત્રિવિધ કર્મ દ્વારા ધર્મનું સર્જન કરે છે. પ્રસન્ન અને શુદ્ધ હૃદયવાળાને એ જ ધર્મ આ રીતે પુણ્ય પ્રદાન કરે છે.

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

પ્રાજ્ઞ જે જેનું ચિંતન કરે છે, તે દુર્લભ હોય તોય તે જ પ્રાપ્ત કરે છે. સોમશર્માએ કહ્યું—હે ભામિની, ધર્મનું સ્વરૂપ કેવું છે અને તેના અંગો કયા છે?

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

હે પ્રિય, સ્નેહપૂર્વક મને કહો; સાંભળવા મારી શ્રદ્ધા જાગી છે. સુમનાએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ, આ લોકમાં ધર્મની મૂર્તિ કોને જોઈ છે?

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

તેમનો માર્ગ અદૃશ્ય છે, તેમનું સ્વરૂપ સત્ય છે; દેવો અને દાનવોએ પણ તેમને જોયા નથી. અત્રિવંશમાં જન્મેલા, તેઓ અનસૂયાના દ્વિજ પુત્ર છે.

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

તેમના દ્વારા જ દત્તાત્રેયે સદા મહાધર્મનું દર્શન કર્યું. આ બે મહાત્માઓ ઉત્તમ તપમાં લીન હતા.

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

તે બંને ધર્મમાં સ્થિર રહી, તપ અને બળથી યુક્ત થઈ, ઇન્દ્રથી પણ અધિક પ્રશસ્ત રૂપને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

દસ હજાર વર્ષ સુધી તેઓ વનમાં રહ્યા; માત્ર વાયુને આહાર કરીને, નિરાહાર રહી, શુભ અને તેજસ્વી દર્શનવાળા બન્યા।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

દસ હજાર વર્ષના તે સમગ્ર કાળમાં તપનો સંચય થયો; અને સાધના સુસાધ્ય થતાં ત્યાં ધર્મ સ્પષ્ટ પ્રગટ થયો।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

હે દ્વિજોત્તમ! તે સમયગાળામાં બે રીતે પંચાગ્નિ-તપ સિદ્ધ થાય છે; અને એટલા જ કાળ સુધી ત્રિકાલ-વ્રત પણ સિદ્ધ ગણાય છે, તેમજ નિરાહાર પણ કરેલું માનવામાં આવે છે।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

ત્યારે તેઓ બંને જળમધ્યે સ્થિત હતા; યતિ દત્તાત્રેય પણ ત્યાં હાજર હતા; અને તપથી કૃશ થયેલા મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા પણ ઉપસ્થિત હતા।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ધર્મ વિષયે તે ધર્માત્મા, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ મુનિપુંગવ, ક્રોધિત થયો. હે મહાભાગ! જ્યારે તે મુનિવર ક્રોધે ભરાયો, ત્યારે…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

પછી તે સમયે ધર્મ પોતાના સ્વરૂપે જ ત્યાં આવ્યો. તે બ્રહ્મચર્ય વગેરે નિયમોથી યુક્ત, તપોથી સંપન્ન અને બુદ્ધિમાન હતો।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

સત્ય બ્રાહ્મણનું સ્વરૂપ છે અને બ્રહ્મચર્ય પણ તેમ જ છે। શ્રેષ્ઠ દ્વિજનું લક્ષણ તપ છે, અને પ્રાજ્ઞ દ્વિજોત્તમનું લક્ષણ દમ—ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ—છે।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

અને નિયમ—હે મહાપ્રાજ્ઞ—તથા દાન પણ; આ બધાં અહીં અગ્નિહોત્રીના સ્વરૂપે જ, આત્રેય ઋષિગણના રૂપે, એકત્ર થયા છે।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

ક્ષમા, શાંતિ, લજ્જા, અહિંસા અને નિરકલ્પના—હે દ્વિજોત્તમ—આ બધાં સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને અહીં એકત્ર થયાં છે।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, દયા, શ્રદ્ધા, મેધા, સત્કીર્તિ અને શાંતિ—તે સમયે આ બધું તારા જ હતું; તેમજ પુણ્ય પંચમહાયજ્ઞો અને અંગો સહિત વેદો પણ।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

પોતપોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેઓ સર્વે સિદ્ધિને પામ્યા; તેમજ અગ્ન્યાધાન આદિ પુણ્યકર્મો અને અશ્વમેધ આદિ યજ્ઞો પણ ફળદાયી અને સફળ બન્યા।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

તેઓ રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત, દિવ્ય માળા અને વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, તથા દિવ્ય સુગંધથી અનુલેપિત હતા।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

તેઓ કિરીટ અને કુંડળોથી યુક્ત, દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત, દીપ્તિમાન અને સુરૂપ હતા—તેજની જ્વાળાઓથી સર્વત્ર આવૃત।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

આ રીતે ધર્મ પોતાના પરિવાર સાથે ત્યાં આવ્યો, જ્યાં ક્રોધી દુર્વાસા કાળ સમાન નિવાસ કરે છે।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ધર્મ બોલ્યા—હે વિપ્ર! તપથી યુક્ત હોવા છતાં તમે ક્રોધ કેમ કર્યો? ક્રોધ તો કલ્યાણનો નાશ કરે છે; તપ જ કલ્યાણ આપે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

અતએવ ક્રોધ સર્વનાશક હોવાથી તે પ્રસંગે ક્રોધનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! સ્વસ્થ અને સંયમી રહો; શાંતિ જ તપનું ઉત્તમ ફળ છે।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

દુર્વાસા બોલ્યા—તમે કોણ છો, જે આ ઉત્તમ દ્વિજવરો સાથે અહીં આવ્યા છો? અને આ સાત સ્ત્રીઓ—સુરુપ અને અલંકૃત—અહીં કેમ ઊભી છે?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

“હે મહામતે! મારા આગળ વિસ્તારે કહો.” ધર્મ બોલ્યા—“આ બ્રાહ્મણરૂપે છે અને સર્વ પ્રકારના તેજ તથા આધ્યાત્મિક કાંતિથી યુક્ત છે.”

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

હાથમાં દંડ લઈને, અતિ પ્રસન્ન, અને કમંડલુ ધારણ કરીને—આ બ્રહ્મચારી તમારા આગળ છે; જુઓ, એ જ અહીં આવી પહોંચ્યો છે।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! તું આ બીજા પુરુષને પણ જો—તે તેજસ્વી છે, કપિલવર્ણ છે અને પિંગલ નેત્રો ધરાવે છે. હે દ્વિજોત્તમ! તું જેમ જુએ છે તેમ આ સત્યરૂપે હાજર છે.

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

હે ધર્માત્મન! વૈશ્વદેવોના સમૂહ જેવી પ્રભા ધરાવતું એવું તેજ જો. હે વિપ્ર! તારા દ્વારા કરાયેલ તપસ્યા ખરેખર સર્વ દેવતાઓના આશ્રય અને આધારથી સ્થિર છે.

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

હે મહાભાગ! તારા પાસે આવેલા આ પુરુષને જો—તે પ્રસન્ન વાણી અને દીપ્ત તેજથી યુક્ત છે તથા સર્વ જીવો પ્રત્યે દયામાં પરાયણ છે.

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

નિશ્ચયે આ જ દમ (આત્મસંયમ) તને સદા પોષે છે. તે જટાધારી, કઠોર, પિંગલવર્ણ, અતિતીવ્ર અને મહાપ્રભુ છે.

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

હે દ્વિજોત્તમ! તે પાપોનો નાશક છે, હાથમાં ખડ્ગ ધારણ કરનાર. તે સંપૂર્ણ શાંત, મહાપુણ્યવાન અને નિત્યક્રિયાઓમાં અડગ રીતે યુક્ત છે.

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

હે દ્વિજોત્તમ! નિયમ તારા પાર्श્વે આવી પહોંચ્યો છે—અવિરત, મહાદીપ્તિમાન, અને શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

દૂધથી ભરેલું કમંડલુ હાથમાં લઈને અને દંતકાષ્ઠ ધારણ કરીને તે દ્વિજ શૌચ-શુદ્ધિ માટે અહીં તમારા સન્નિધિમાં આવ્યો છે।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

તે અતિસાધ્વી, મહાભાગ્યા, સત્યરૂપ ભૂષણથી ભૂષિત છે; સર્વ શુભ આભૂષણોથી શોભિત અંગવાળી, સેવા કરવા અહીં આવી છે।

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

તે અતિધીર અને પ્રફુલ્લ અંગવાળી, ગૌરીવર્ણા, હાસ્યમુખી છે. આ ધાત્રી પદ્મહસ્તા, પદ્મનેત્રા અને સુપદ્મિની છે।

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

હે દ્વિજોત્તમ! દિવ્ય આભૂષણોથી યુક્ત ક્ષમા પ્રગટ થઈ—અતિશાંત, ગૌરવમાં સુપ્રતિષ્ઠિત, અને બહુ મંગલ ગુણોથી સમન્વિત।

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

દિવ્ય રત્નોથી રચાયેલી શોભા અને દિવ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત—હે મહાપ્રાજ્ઞ—તમારી શાંતિ જ્ઞાન-સ્વરૂપ બનીને આવી પહોંચી છે।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

તેઓ પરોપકારમાં તત્પર, અનેક સત્યોમાં સમૃદ્ધ; સદા મિતભાષી—એ નિષ્કલંક જન ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

તે પ્રસન્ના, ક્ષમાયુક્ત અને સર્વ આભૂષણોથી વિભૂષિત હતી. પદ્માસન પર આસનસ્થ, સુરૂપા—શ્યામવર્ણા અને યશસ્વિની હતી।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

હે મહાભાગ, આ દેવી અહિંસા તમારા સન્નિધિમાં આવી છે—તપ્ત કાંસ્યન સમ કાંતિમય અંગોવાળી અને રક્ત વસ્ત્રોમાં શોભતી।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

તે સદા સુપ્રસન્ન અને સુમંત્રિત છે; અહીં-ત્યાં નજર નથી કરતી. જ્ઞાનભાવથી આવૃત, પુણ્યહસ્તા તે તપસ્વિની તન્મય રહે છે।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

મોતીના આભૂષણોની શોભાથી યુક્ત, નિર્મળ અને મધુર હાસ્યવાળી—હે મહાભાગ, જુઓ જુઓ, આ શ્રદ્ધા સ્વયં અહીં આવી પહોંચી છે.

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

તે પ્રચુર બુદ્ધિથી પરિપૂર્ણ, અનેકવિધ જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ; સુભોગોમાં આસક્ત હોવા છતાં સુસ્થિર—સુંદર અને મંગલમય સ્વરૂપવાળી હતી.

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

સર્વ ઇષ્ટના ધ્યાનમાં લીન, યશસ્વિની લોકમાતા—સર્વ આભૂષણોની શોભાથી યુક્ત—પીન શ्रोણી અને પૂર્ણ સ્તનવાળી હતી.

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

ગૌરવર્ણા તે આવી પહોંચી, માળા-વસ્ત્ર-આભૂષણોથી વિભૂષિતા. હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ મేధા છે—માત્ર તારા માટે જ અહીં પ્રતિષ્ઠિત થઈ છે.

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

હંસ અને ચંદ્ર સમી કાંતિથી પ્રકાશિત, મોતીનો લટકતો હાર ધારણ કરનાર, સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ—અતિ પ્રસન્ન અને ઉદારમનવાળી હતી.

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

શ્વેત વસ્ત્રોથી આવૃત, શતદળ કમળ પર શય્યા રૂપે વિરાજિત; હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરી, કમળાસનસ્થ તે સદા તેજસ્વી રીતે શોભે છે।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

હે મહાભાગ, આ પ્રજ્ઞા ભાગ્યવાન પાસે આવી પહોંચી છે; લાક્ષારસ સમાન વર્ણવાળી, તે સદા અત્યંત પ્રસન્ન રહે છે।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

પીળા પુષ્પોની માળા ધારણ કરી, હાર અને કેયૂરથી ભૂષિત; મુદ્રિકા અને કંકણોથી યુક્ત, તથા કર્ણકુંડલોથી અલંકૃત હતી।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલી દેવી સદા મહાશોભાથી વિરાજે છે; ત્રિલોકના ઉપકાર અને પોષણ માટે તે અદ્વિતીય છે।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જેના શીલનું સદા કીર્તન થાય છે—એ જ દયા હવે ખરેખર તમારા પાર্শ્વે આવી પહોંચી છે, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

આ વૃદ્ધા સ્ત્રી મહાપ્રાજ્ઞ છે—પતિવ્રતા અને તપસ્વિની. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ મારી માતા છે; અને હે સુવ્રત, હું તારો ધર્મ છું.

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

આ જાણીને શાંતિથી જા અને આ રીતે મારી રક્ષા કર. દુર્વાસા બોલ્યા—જો ધર્મ અત્યારે ખરેખર મારા સમીપ આવ્યો હોય તો…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

મને તેનું કારણ કહો; તમારા માટે હું કયો ધર્મ કરું? ધર્મ બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્ર, તમે કેમ ક્રોધિત છો? આ લોકોએ તમારું શું અપ્રિય કર્યું છે?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

હે દુર્વાસા, જો તમને યોગ્ય લાગે તો મને કારણ કહો. દુર્વાસા બોલ્યા—હે દેવ, જે કારણે હું કુપિત થયો, એ જ કારણ સાંભળો.

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

દમ અને શૌચ દ્વારા, ભારે કષ્ટો સહન કરીને, મેં મારા દેહને શુદ્ધ કર્યો. નિશ્ચયે મેં એક લાખ વર્ષ સુધી તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

તમે મને જેમ જુઓ છો તેમ મારા હૃદયમાં દયા પ્રવર્તે છે; છતાં આજે પણ હું તમારાં પર ક્રોધિત છું, તેથી હવે હું તમને આ શાપ આપું છું।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

આ સાંભળી તે મહામતિએ તેને કહ્યું. ધર્મ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ! હું નષ્ટ થઈ જાઉં તો આ લોક વિનાશને પામશે।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

હે તાત, હે દ્વિજ! હું દુઃખના મૂળને સંપૂર્ણપણે ઉખેડી નાખીશ; પછી જો તે સત્ય ન છોડે તો હું તેને સુખ આપિશ।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

પાપનું મૂળ સુખ છે, જ્યારે પુણ્ય દુઃખ સહન કરીને મળે છે. આમ પુણ્ય કરનાર પ્રાણી અંતે પ્રાણ ત્યાગે છે।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“આ રીતે હું મહાસુખ આપું છું; પરલોકમાં પણ, તેમાં શંકા નથી.” દુર્વાસા બોલ્યા—“જેનાથી સુખ મળે છે, એ જ કારણે પરમ દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે.”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

મર્ત્ય તે ધન/વસ્તુ ત્યજી દે છે અને તેને બીજો કોઈ ભોગવે છે. તે સુખને સાચે કોણ જાણે? અહીં તો કોઈ નિશ્ચય દેખાતો નથી.

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

મને તેમાં કોઈ શ્રેય દેખાતું નથી; તું જે કર્યું છે તે ખરેખર અન્યાય છે. જે દેહથી કર્મ થાય, અધર્મ હોય તો તેનું સુખ તે કર્તા સાચે ભોગવી શકતો નથી.

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

ક્લેશ એક કરે છે અને ભોગ બીજો કરે છે. તો તે સુખને સાચે કોણ જાણે? અને આ અન્યાય છે કે ધર્મ જ છે—કોણ ઓળખે?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

ક્લેશ એકથી થાય છે અને સુખ ફરી બીજાથી; છતાં ધર્મનું ફળ તો એ પુરુષ પોતે જ ભોગવે છે. તેથી આ બધું પોતાના શ્રેય સાથે જોડાયેલું છે.

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

આ રીતે પુણ્ય પણ સંગ્રહાય છે અને એ જ તેનો ફળ ભોગવે છે; પરંતુ જે પુણ્ય કરવામાં આવે છે, તેને પણ ક્યારેક બીજો કોઈ અપહરણ કરીને ભોગવે છે.

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

જે જેનાં સ્વલક્ષણને યથાર્થ રીતે અનુરૂપ હોય તે જ સર્વ સુખદ અને કલ્યાણકારી કહેવાયું છે. અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં જેમ આજ્ઞા છે તેમ સર્વત્ર આચરવું—અન્યથા નહીં.

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

જે શરીરથી તેઓ કર્મ કરે છે, એ જ શરીરથી તેઓ દુઃખ સહે છે. પરલોકમાં પણ એ જ સાધનથી ફળ ભોગવે છે, અને આ લોકમાં પણ તેમ જ.

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

આ જાણીને તમે—ધર્માત્મા બની—આ વિષયને સારી રીતે વિચારશો; જેમ મહાપાપી ચોરો પોતાના જ શરીર સાથે દંડ-દુઃખ સહે છે.

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“જેમ દારુણ અને તીવ્ર દુઃખ હોય છે, તેમ સુખ કેમ ન હોય?” ધર્મ બોલ્યા—“જે શરીરથી પાપીઓ પાતકનું આચરણ કરીને સંચરે છે (એ જ કારણ).”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

એ જ કારણે તેઓ પીડા સહે છે—એ જ પાતકનું ફળ છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં પંડિતોએ દંડને એકમાત્ર પરમ શુદ્ધિ-ઉપાય તરીકે માન્યો છે.

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

આને ધર્મપૂર્વક જાણ; આ ન્યાયોથી ખરેખર તું જ તેને સ્થાપે છે. દુર્વાસા બોલ્યા—આવો ન્યાય હું માનતો નથી; તેમ છતાં, હે ધર્મરાજ, આગળ સાંભળ.

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

હું ક્રોધિત છું; તને ત્રિવિધ શાપ આપીશ—બીજો માર્ગ નથી. ધર્મ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમે ક્રોધિત હો ત્યારે પણ મને જ ક્ષમા કરો.

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

હે વિપ્રેન્દ્ર, તમે આ સહન ન કરો; મને દાસીપુત્ર ન બનાવો. હે મહામુને, રાજાને જ ચાંડાલ કરવો યોગ્ય છે.

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

હે વિપ્ર, જે નમ્રતાથી પ્રણામ કરે છે તેના પ્રત્યે તે સદા પ્રસન્નમુખ અને કૃપાળુ રહે છે. પરંતુ પછી દુર્વાસા ક્રોધિત થઈ ધર્મને પણ શાપ આપ્યો.

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

દુર્વાસા બોલ્યા—આજથી, હે ધર્મ, તું રાજા થા; પરંતુ દાસીપુત્ર જ રહીને, અન્યથા નહીં. અને ચાંડાલ યોનિમાં પણ જા; હે ધર્મ, પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં જા.

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

આ રીતે ત્રિવિધ શાપ આપી તે દ્વિજસત્તમ પ્રસ્થાન કરી ગયો. અને આ જ પ્રસંગથી, કહેવાય છે કે પ્રાચીન કાળે ધર્મ પણ પ્રત્યક્ષ રૂપે પ્રગટ થયો હતો.

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

સોમશર્માએ કહ્યું— તે મહાત્માએ શાપ આપ્યો ત્યારે ધર્મ કેવો બની ગયો? હે ભામિની, જો તને ખબર હોય તો તેનું સ્વરૂપ મને કહો.

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

સુમનાએ કહ્યું— ભરતકુળમાં ધર્મ સ્વયં યુધિષ્ઠિર બનીને જન્મ્યો. વિદુર તો દાસીપુત્ર હતો; અને બીજાની વાત પણ હું કહું છું.

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

જ્યારે રાજા હરિશ્ચંદ્ર વિશ્વામિત્ર દ્વારા અત્યંત કષ્ટિત થયા, ત્યારે તેઓ ચાંડાલત્વને પામ્યા; હે મહામતિ, તે પણ ખરેખર ધર્મ જ હતો.

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

આ રીતે મહાત્મા ધર્મે પણ કર્મફળ ભોગવ્યું. દુર્વાસાના શાપથી, તારા સમક્ષ જે કહ્યું હતું તે નિશ્ચયે સત્ય સાબિત થયું.