Adhyaya 118
Viṣṇu’s Māyā and the Stratagem Against Vihuṇḍa (with the Kāmodā–Gaṅgādvāra motif)
અધ્યાયની શરૂઆત ગંગાના મુખે એક કરુણ તીર્થ-દૃશ્યથી થાય છે—એક સતી સ્ત્રી રડે છે; તેના આંસુ નદીમાં પડતાં જ દિવ્ય કમળો અને સુગંધિત પુષ્પો પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ જિજ્ઞાસા થાય છે—એ સ્ત્રી કોણ છે અને શિવપૂજાર્થે કમળો એકત્ર કરતો તપસ્વી-સદૃશ પુરુષ કોણ? શંકર દેવીને તેના વિલાપનું કારણ પૂછે છે અને દેવી પાપહર કથા કહે છે. દૈત્યવંશમાં નહુષે હુણ્ડનો વધ કર્યો; તેનો પુત્ર વિહુણ્ડ ઘોર તપ કરીને દેવો અને બ્રાહ્મણો માટે ભયંકર બની પ્રતિશોધની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. દેવતાઓ વિષ્ણુની શરણ જાય છે; જનાર્દન માયાશક્તિથી વિહુણ્ડનો નાશ કરીશ એમ વચન આપે છે. નંદનવનમાં વિષ્ણુ ‘માયા’ નામે અદ્વિતીય સ્ત્રીરૂપ પ્રગટ કરે છે; તે કામથી વિહુણ્ડને મોહિત કરી શરત મૂકે છે—શંકરની પૂજા સાત કરોડ દુર્લભ ‘કામોદા-ઉદ્ભવ’ પુષ્પોથી કરો અને મને હાર પહેરાવો. ‘કામોદા વૃક્ષ’ ન મળતાં વિહુણ્ડ શુક્રાચાર્યને પૂછે છે. શુક્ર કહે છે—કામોદા એક અપ્સરા છે; તેના હાસ્યથી સુગંધિત પુષ્પો જન્મે છે; તે ગંગાદ્વારે વસે છે અને ત્યાં ‘કામોદ’ નામની પુરી પણ કહેવાય છે. તેને હસાવવાની યુક્તિ બતાવી શુક્ર અજાણતાં વિષ્ણુની યોજના આગળ ધપાવે છે—તીર્થસંબંધિત પુષ્પપુણ્ય અને કામબંધન દ્વારા દૈત્યનો અંત નિશ્ચિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
कपिंजल उवाच । गंगामुखे पुरा तात रोदमाना वरांगना । नेत्राभ्यामश्रुबिंदूनि पतंति च महाजले
કપિંજલ બોલ્યા—હે તાત! પૂર્વકાળે ગંગાના મુખે એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી રડી રહી હતી; તેના નેત્રોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ મહાજળમાં પડતા હતા.
Verse 2
गंगामध्ये निमज्जंति भवंति कमलानि च । पुष्पाणि दिव्यरूपाणि सौगंधानि महांति च
ગંગાના મધ્યમાં કમળો પ્રગટે છે; તેમજ દિવ્યરૂપ, સુગંધિત અને વિશાળ પુષ્પો પણ ત્યાં હોય છે.
Verse 3
तस्यास्तात सुनेत्राभ्यां किमर्थं प्रपतंति च । गंगोदके महाभाग निर्मला अश्रुबिंदवः
હે તાત, હે મહાભાગ! તેના સુનેત્રોમાંથી નિર્મળ અશ્રુબિંદુઓ ગંગાજળમાં કયા કારણે પડી રહ્યા છે?
Verse 4
अस्थिचर्मावशेषस्तु जटाचीरधरः पुनः । तानि सौगंधयुक्तानि पद्मानि विचिनोति सः
અસ્થિ અને ચર્મ માત્ર શેષ રહી છતાં તે ફરી જટા અને વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરીને સુગંધયુક્ત તે કમળો વીણી લે છે.
Verse 5
हेमवर्णानि दिव्यानि नीत्वा शिवं समर्चयेत् । सा का नारी समाचक्ष्व स वा को हि महामते
દિવ્ય સુવર્ણવર્ણ અર્પણદ્રવ્યો લાવી વિધિપૂર્વક શિવનું સમ્યક્ પૂજન કરવું જોઈએ. હે મહામતે, તે સ્ત્રી કેવી અને તે પુરુષ કોણ?
Verse 6
अर्चयित्वा शिवं सोथ कस्मात्पश्चात्प्रदेवति । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यद्यहं वल्लभस्तव
હે દેવી, શિવનું પૂજન કર્યા પછી તું કેમ વિલાપ કરે છે? જો હું ખરેખર તારો વલ્લભ હોઉં તો આ બધું મને કહો.
Verse 7
कुंजल उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वृत्तांतं देवनिर्मितम् । चरित्रं सर्वपापघ्नं विष्णोश्चैव महात्मनः
કુંજલ બોલ્યો—વત્સ, સાંભળ; હું દેવનિર્મિત વર્તાંત કહું છું—મહાત્મા વિષ્ણુનું એવું ચરિત્ર જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 8
योसौ हुंडो महावीर्यो नहुषेण हतो रणे । तस्य पुत्रस्तु विख्यातो विहुंडस्तप आस्थितः
મહાવીર્ય હુણ્ડ નહુષ દ્વારા યુદ્ધમાં હણાયો. તેનો વિખ્યાત પુત્ર વિહુણ્ડ ત્યારબાદ તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો.
Verse 9
निहतं पितरं श्रुत्वा सामात्यं सपरिच्छदम् । आयुपुत्रेण वीरेण नहुषेण बलीयसा
આયુના પુત્ર એવા વીરસ્વરૂપ અને બલવાન નહુષે મંત્રીઓ તથા સર્વ પરિચરসহ પિતાને હત્યા કરી—એ સાંભળી,
Verse 10
तपस्तपति सक्रोधाद्देवान्हंतुं समुद्यतः । पौरुषं तस्य दुष्टस्य तपसा वर्द्धितस्य च
ક્રોધથી પ્રજ્વલિત તપસ્તપતિ દેવોને હણવા માટે ઉદ્યત થયો; તે દુષ્ટનું પૌરુષ તપસ્યાથી વધુ વધેલું હતું.
Verse 11
जानंति देवताः सर्वा दुःसहं समरांगणे । हुंडात्मजो विहुंडस्तु त्रैलोक्यं हंतुमुद्यतः
યુદ્ધભૂમિમાં તે અસહ્ય છે એમ સર્વ દેવતાઓ જાણે છે; હુન્ડનો પુત્ર વિહુન્ડ ત્રિલોકનો નાશ કરવા ઉદ્યત થયો છે.
Verse 12
पितुर्वैरं करिष्यामि हनिष्ये मानवान्सुरान् । एवं समुद्यतः पापी देवब्राह्मणकंटकः
“પિતાના વૈરનો બદલો લઉં; મનુષ્યો અને દેવોને હણી નાખું”—એમ કહી તે પાપી દેવો અને બ્રાહ્મણો માટે કંટક બની ગયો.
Verse 13
उपद्रवं समारेभे प्रजाः पीडयते च सः । तस्यैव तेजसा दग्धा देवाश्चेंद्रपुरोगमाः
તેણે ઉપદ્રવ શરૂ કર્યો અને પ્રજાને પીડાવા લાગ્યો; તેના જ તેજથી ઇન્દ્ર-પુરોગામી દેવતાઓ પણ દગ્ધ થયા.
Verse 14
शरणं देवदेवस्य जग्मुर्विष्णोर्महात्मनः । देवदेवं जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम्
તેઓ મહાત્મા વિષ્ણુ—દેવોના દેવ, જગન્નાથ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર—ની શરણમાં ગયા।
Verse 15
ऊचुश्च पाहि नो नित्यं विहुंडस्य महाभयात् । श्रीविष्णुरुवाच । वर्द्धंतु देवताः सर्वाः सुसुखेन महेश्वराः
તેઓ બોલ્યા, “વિહુણ્ડના મહાભયથી અમારું સદા રક્ષણ કરો.” શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું, “હે મહેશ્વરો, સર્વ દેવતાઓ પરમ સુખથી વૃદ્ધિ પામો.”
Verse 16
विहुंडं नाशयिष्यामि पापिष्ठं देवकंटकम् । एवमाभाष्य तान्देवान्मायां कृत्वा जनार्दनः
“દેવતાઓના કંટક એવા પરમ પાપી વિહુણ્ડનો હું નાશ કરીશ.” એમ કહી જનાર્દને દેવો માટે પોતાની દિવ્ય માયા પ્રયોગી।
Verse 17
स्वयमेवस्थितस्तत्र नंदने सुमहायशाः । मायामयं चकाराथ स्त्रीरूपं च गुणान्वितम्
અતિ મહાયશસ્વી તે નંદનવનમાં સ્વયં એકલો ઊભો રહ્યો; પછી માયાબળે ગુણયુક્ત સ્ત્રીરૂપ રચ્યું।
Verse 18
विष्णुमाया महाभागा सर्वविश्वप्रमोहिनी । चकार रूपमतुलं विष्णोर्मायाप्रमोहिनी
વિષ્ણુની મહાભાગા માયા, જે સર્વ વિશ્વને મોહે છે, તેણે વિષ્ણુમાયાના પ્રભાવથી અતુલ રૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 19
विहुंडस्य वधार्थाय रूपलावण्यशालिनी । कुंजल उवाच । स देवानां वधार्थाय दिव्यमार्गं जगाम ह
વિહુન્ડના વધ માટે રૂપ‑લાવણ્યથી યુક્તા તે સ્ત્રી પ્રસ્થાન કરી. કુંજલાએ કહ્યું—દેવોના વધના હેતુથી તે દિવ્ય માર્ગે ગયો.
Verse 20
नंदनांते ततो मायामपश्यद्दितिजेश्वरः । तया विमोहितो दैत्यः कामबाणकृतांतरः
પછી નંદનવનના કિનારે દિતિજોના અધિપતિએ માયાને જોઈ. તેનાથી મોહિત થયેલો દૈત્ય કામબાણે વિદ્ધ હૃદયવાળો બની વિવેક ગુમાવ્યો.
Verse 21
आत्मनाशं न जानाति कालरूपां वरस्त्रियम् । तां दृष्ट्वा नवहेमाभां रूपद्रविणशालिनीम्
કાળરૂપા એવી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીને જોઈને તે પોતાનો નાશ ઓળખતો નથી—નવસુવર્ણ સમી તેજસ્વી, રૂપ અને ધનથી સમૃદ્ધ।
Verse 22
लुब्धो विहुंडः पापात्मा तामुवाच वरांगनाम् । कासि कस्य वरारोहे ममचित्तप्रमाथिनि
લોભી પાપાત્મા વિહુન્ડે તે શ્રેષ્ઠાંગનાને કહ્યું—“તું કોણ છે, હે સુન્દરી? કોની છે, હે વરારોહે, જે મારું ચિત્ત મથાવે છે?”
Verse 23
संगमं देहि मे भद्रे रक्षरक्ष वरानने । संगमात्तव देवेशि यद्यदिच्छसि सांप्रतम्
હે ભદ્રે, મને સંગમ આપ; રક્ષા કર, રક્ષા કર, હે વરાનને. હે દેવેશી, તારા સંગમથી આ ક્ષણે તું જે જે ઇચ્છે તે તે સિદ્ધ થશે.
Verse 24
तत्तद्दद्मि महाभागे दुर्लभं देवदानवैः । मायोवाच । मामेव भोक्तुमिच्छा चेद्दायं मे देहि दानव
હે મહાભાગ! દેવો અને દાનવો માટે પણ જે દુર્લભ છે તે હું તને આપીશ. માયા બોલી—જો તું માત્ર મને જ ભોગવવા ઇચ્છે, તો હે દાનવ, મારું દાય (યોગ્ય હિસ્સો) મને આપ.
Verse 25
सप्तकोटिमितैश्चैव पुष्पैः पूजय शंकरम् । कामोदसंभवैर्दिव्यैः सौगंधैर्देवदुर्लभैः
સાત કરોડ ફૂલોથી શંકરનું પૂજન કર; અને કામોદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા દિવ્ય સુગંધિત પુષ્પોથી—જે દેવોને પણ દુર્લભ છે—આરાધના કર.
Verse 26
तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे तु दानव । आरोपय महाभाग एतद्दायं प्रदेहि मे
હે દાનવ! તે ફૂલોથી બનેલી માળા મારા ગળામાં પહેરાવ. હે મહાભાગ! આ દાય (ભેટ/યોગ્ય ભાગ) મને અર્પણ કર.
Verse 27
तदाहं सुप्रिया भार्या भविष्यामि न संशयः । विहुंड उवाच । एवं देवि करिष्यामि वरं दद्मि प्रयाचितम्
ત્યારે હું નિઃસંદેહ તારી અતિ પ્રિય પત્ની બનીશ. વિહુણ્ડ બોલ્યો—એમ જ, દેવી; હું તેમ કરીશ. માગેલ વર હું આપું છું.
Verse 28
वनानि यानि पुण्यानि दिव्यानि दितिजेश्वरः । बभ्राममन्मथाविष्टो न च पश्यति तं द्रुमम्
દાનવોનો અધિપતિ પવિત્ર અને દિવ્ય એવા જેટલા વનો હતા તેમાં કામાવેશથી ભટકતો રહ્યો; છતાં તે વૃક્ષને જોઈ શક્યો નહીં.
Verse 29
कामोदकाख्यं पप्रच्छ यत्रतत्र गतः स्वयम् । कामोदाख्यद्रुमो नास्ति वदंत्येवं महाजनाः
તે પોતે અહીં-ત્યાં ફરીને ‘કામોદક’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન વિશે પૂછતો રહ્યો. ત્યારે સામાન્ય લોકોએ એમ કહ્યું— “કામોદ નામનું કોઈ વૃક્ષ નથી.”
Verse 30
पृच्छमानः स दुष्टात्मा कामबाणैः प्रपीडितः । पप्रच्छ भार्गवं गत्वा भक्त्या नमित कंधरः
એ દુષ્ટમનુષ્ય કામબાણોથી પીડિત થઈ પૂછતો-પૂછતો ભાર્ગવ પાસે ગયો અને ભક્તિથી માથું નમાવીને પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 31
कामोदकं द्रुमं ब्रूहि कांतं पुष्पसमन्वितम् । शुक्र उवाच । कामोदः पादपो नास्ति योषिदेवास्ति दानव
તે બોલ્યો— “ફૂલોથી શોભિત, મનોહર ‘કામોદક’ વૃક્ષ વિશે કહો.” શુક્રે કહ્યું— “હે દાનવ! ‘કામોદ’ નામનું વૃક્ષ નથી; ‘કામોદા’ નામની એક અપ્સરા છે.”
Verse 32
यदा सा हसते चैव प्रसंगेन प्रहर्षिता । तद्धासाज्जज्ञिरे दैत्य सुगंधीनि वराण्यपि
જ્યારે તે વાતચીતના પ્રસંગે આનંદિત થઈ હસતી, ત્યારે, હે દૈત્ય! એ હાસ્યમાંથી જ ઉત્તમ સુગંધિત વરદાન પણ ઉત્પન્ન થતાં.
Verse 33
सुमान्येतानि दिव्यानि कामोदाया न संशयः । हृद्यानि पीतपुष्पाणि सौरभेण युतानि च
આ ઉત્તમ, દિવ્ય પુષ્પો નિઃસંદેહ કામોદાના પ્રેમ-ઉદ્દીપક છે. એ હૃદયને પ્રિય, પીળા ફૂલવાળા અને સુગંધથી યુક્ત છે.
Verse 34
तेनाप्येकेन पुष्पेण यः समर्चति शंकरम् । तस्येप्सितं महाकामं संपूरयति शंकरः
જે માત્ર એક પુષ્પથી પણ શંકરનું સમર્ચન કરે છે, શંકર તેની ઇચ્છિત મહાકામના પૂર્ણ કરે છે।
Verse 35
अस्याश्च रोदनाद्दैत्य प्रभवंति न संशयः । तादृशान्येव पुष्पाणि लोहितानि महांति च
તેના રોદનથી દૈત્યો ઉત્પન્ન થાય છે—એમાં સંશય નથી; અને એ જ પ્રકારનાં પુષ્પો પણ જન્મે છે, લાલ રંગનાં અને વિશાળ।
Verse 36
सौरभेण विना दैत्य तेषां स्पर्शं न कारयेत् । एवमाकर्णितं तेन वाक्यं शुक्रस्य भाषितम्
હે દૈત્ય, તે સૌરભ વિના તેમનો સ્પર્શ કરાવશો નહીં—શુક્રે કહેલું આ વચન તેણે એમ જ સાંભળ્યું।
Verse 37
उवाच सा तु कुत्रास्ति कामोदा भृगुनंदन । शुक्र उवाच । गंगाद्वारे महापुण्ये महापातकनाशने
તેણે કહ્યું—“ભૃગુનંદન, કામોદા ક્યાં છે?” શુક્રે કહ્યું—“ગંગાદ્વારે, જે મહાપુણ્યમય અને મહાપાતકનાશક છે।”
Verse 38
कामोदाख्यं पुरं तत्र निर्मितं विश्वकर्मणा । कामोदपत्तने नारी दिव्यभोगैरलंकृता
ત્યાં વિશ્વકર્માએ ‘કામોદા’ નામનું નગર રચ્યું; કામોદા-પટ્ટનમાં એક નારી દિવ્ય ભોગ-વિલાસોથી અલંકૃત હતી।
Verse 39
तथा चाभरणैर्भाति सर्वदेवैः सुपूजिता । त्वया तत्रैव गंतव्यं पूजितव्या वराप्सराः
તે આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે અને સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સુપૂજિત છે. તેથી તારે ત્યાં જ તત્કાળ જવું જોઈએ; ત્યાંની શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ વિધિપૂર્વક પૂજનીય છે.
Verse 40
उपायेनापि पुण्येन तां प्रहासय दानव । एवमुक्त्वा तु योगींद्र सः शुक्रो दानवं प्रति
“હે દાનવ, પুণ્યમય ઉપાયથી પણ તેને હસાવ.” એમ કહીને, હે યોગીન્દ્ર, શુક્રે દાનવને પ્રતિ સંબોધન કર્યું.
Verse 41
विरराम महातेजाः स्वकार्यायोद्यतोऽभवत्
મહાતેજસ્વી વીર થોભી ગયો અને પોતાના કાર્યસાધન માટે તત્પર બન્યો.