Adhyaya 117
The Deeds of Nahuṣa: Entry into Nāgāhvaya, Reunion with Parents, and Royal Consecration
ઇન્દ્રના દિવ્ય રથમાં સરંભા અને અશોકસુંદરી સાથે નહુષ પાછો ફરી ભવ્ય નાગાહ્વય નગરમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં વેદમંત્રોના ઘોષ, ગીત-વાદ્યોના નાદ, મંગલધ્વનિ અને ધર્મનિષ્ઠ પ્રજાના આનંદથી નગર યજ્ઞમય પવિત્રતાથી ઝળહળે છે. નહુષ પિતા આયુ અને માતા ઇન્દુમતીને પ્રણામ કરી આલિંગન કરે છે; તેઓ આશીર્વાદ આપે છે અને ગાય-વાછરડાં જેવી ઉપમાથી માતા-પિતાનો સ્નેહ પ્રગટ થાય છે. તે પોતાના અપહરણ, લગ્ન અને હુણ્ડના વધ સાથે પૂર્ણ થયેલા યુદ્ધનું વર્ણન કરે છે; સાંભળી માતા-પિતા પરમ હર્ષ પામે છે. પછી નહુષ પૃથ્વી જીતીને પિતાને અર્પણ કરે છે, રાજસૂય વગેરે યજ્ઞો સ્થાપે છે અને દાન, વ્રત, નિયમ તથા તપથી ધર્મનું પાલન કરે છે. દેવો અને સિદ્ધો નાગાહ્વયમાં તેનો રાજાભિષેક કરે છે; આયુ પોતાના પુણ્ય અને પુત્રતેજના પ્રભાવથી ઉચ્ચ લોકોને પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળનારને ભોગ મળે છે અને અંતે વિષ્ણુધામની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । नहुषः प्रियया सार्द्धं तया चैव सरंभया । ऐंद्रेणापि स दिव्येन स्यंदनेन वरेण च
કુંજલ બોલ્યો—નહુષ પોતાની પ્રિયાસહ, એટલે કે સરંભા સાથે પણ, ઇન્દ્રના દિવ્ય અને શ્રેષ્ઠ રથમાં (પ્રસ્થાન) કર્યો।
Verse 2
नागाह्वयं पुरं प्राप्तः सर्वशोभासमन्वितम् । दिव्यैर्मंगलकैर्युक्तं भवनैरुपशोभितम्
તે ‘નાગાહ્વય’ નામના નગરમાં પહોંચ્યો; તે સર્વ શોભાથી યુક્ત, દિવ્ય મંગલલક્ષણોથી સંપન્ન અને ભવનો દ્વારા સુશોભિત હતું।
Verse 3
हेमतोरणसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् । नानावादित्रनादैश्च बंदिचारणशोभितम्
તે સુવર્ણ તોરણોથી યુક્ત હતું, ધ્વજ‑પતાકાઓથી અલંકૃત; નાનાવિધ વાદ્યોના નાદથી ગુંજતું અને બંદી તથા ચારણગાયકો દ્વારા શોભિત હતું।
Verse 4
देवरूपोपमैः पुण्यैः पुरुषैः समलंकृतम् । नारीभिर्दिव्यरूपाभिर्गजाश्वैः स्यंदनैस्तथा
તે દેવસમાન રૂપવાળા પુણ્યશીલ પુરુષોથી અલંકૃત હતું; તેમજ દિવ્યરૂપવતી સ્ત્રીઓ, ગજ‑અશ્વો અને રથોથી પણ સજ્જ હતું।
Verse 5
नानामंगलशब्दैश्च वेदध्वनिसमाकुलम् । गीतवादित्रशब्दैश्च वीणावेणुस्वनैस्ततः
તે નાનાવિધ મંગલઘોષોથી ભરપૂર હતું અને વેદપાઠના ધ્વનિથી ગુંજતું હતું; તેમજ ગીત‑વાદ્યના શબ્દોથી અને વીણા‑વેણુના મધુર સ્વરોથી પણ પ્રતિધ્વનિત થતું હતું।
Verse 6
सर्वशोभासमाकीर्णं विवेश स पुरोत्तमम् । वेदमंगलघोषैश्च ब्राह्मणैश्चैव पूजितः
તે સર્વ શોભાથી પરિપૂર્ણ એવા ઉત્તમ નગરમાં પ્રવેશ્યો; અને વેદમંગલઘોષ કરનાર બ્રાહ્મણો દ્વારા સન્માનપૂર્વક પૂજિત થયો।
Verse 7
ददृशे पितरं वीरो मातरं च सुपुण्यकाम् । हर्षेण महताविष्टः पितुः पादौ ननाम सः
તે વીરએ પોતાના પિતાને અને પુણ્યધર્મમાં રત માતાને જોયા; મહાન હર્ષથી વ્યાપ્ત થઈ તેણે પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો।
Verse 8
अशोकसुंदरी सा तु तयोः पादौ पुनः पुनः । ननाम भक्त्या भावेन उभयोः सा वरानना
ત્યારે સુમુખી અશોકસુંદરીએ ભક્તિ અને હૃદયભાવથી તે બંનેના ચરણોમાં વારંવાર નમસ્કાર કર્યો।
Verse 9
रंभा च सा ननामाथ प्रीतिं चैवाप्यदर्शयत् । नमस्कृत्वा समाभाष्य स्वगुरुं नृपनंदनः
અને રંભાએ પણ ત્યારે નમસ્કાર કર્યો અને પોતાની પ્રીતિ દર્શાવી. નમસ્કાર કરીને રાજકુમારે પોતાના ગુરુને સંબોધ્યા।
Verse 10
अनामयं च पप्रच्छ मातरं पितरं प्रति । एवमुक्तो महाभागः सानंदपुलकोद्गमः
તેણે કુશળક્ષેમ પણ પૂછ્યું—માતાને અને પિતાના વિષયમાં પણ. આમ કહ્યે તે મહાભાગ આનંદથી રોમાંચિત થયો।
Verse 11
आयुरुवाच । अद्यैव व्याधयो नष्टा दुःखशोकावुभौ गतौ । भवतो दर्शनात्पुत्र सुतुष्ट्या हृष्यते जगत्
આયુએ કહ્યું—“આજે જ વ્યાધિઓ નાશ પામી અને દુઃખ તથા શોક બંને દૂર થયા. હે પુત્ર, તારા દર્શનથી પરમ સંતોષ સાથે આખું જગત હર્ષિત થાય છે.”
Verse 12
कृतकृत्योस्मि संजातस्त्वयि जाते महौजसि । स्ववंशोद्धरणं कृत्वा अहमेव समुद्धृतः
હે મહાતેજસ્વી, તારા જન્મથી હું કૃતકૃત્ય થયો છું. પોતાના વંશનો ઉદ્ધાર કરીને તું ખરેખર મારોજ ઉદ્ધાર કર્યો છે।
Verse 13
इंदुमत्युवाच । पर्वणि प्राप्य इंदोस्तु तेजो दृष्ट्वा महोदधिः । वृद्धिं याति महाभाग तथाहं तव दर्शनात्
ઇન્દુમતી બોલી—પર્વના દિવસે ચંદ્રના તેજને જોઈ મહાસાગર જેમ વધીને ઊછળે છે, તેમ જ હે મહાભાગ, તમારા દર્શનથી હું પણ આનંદથી પરિપૂર્ણ થાઉં છું।
Verse 14
वर्द्धितास्मि सुहृष्टास्मि आनंदेन समाकुला । दर्शनात्ते महाप्राज्ञ धन्या जातास्मि मानद
હું વધેલી છું, અત્યંત હર્ષિત છું, આનંદથી વ્યાકુળ છું। હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમારા દર્શનથી હું ધન્ય બની છું, હે માનદ।
Verse 15
एवं संभाष्य तं पुत्रमालिंग्य तनयोत्तमम् । शिरश्चाघ्राय तस्यापि वत्सं धेनुर्यथा स्वकम्
આ રીતે પુત્ર સાથે વાત કરીને તેણે ઉત્તમ પુત્રને આલિંગન કર્યું અને તેના મસ્તકને પણ સૂંઘ્યું—જેમ ગાય પોતાના વાછરડાને સૂંઘે છે તેમ।
Verse 16
अभिनंद्य सुतं प्राप्तं नहुषं देवरूपिणम् । आशीर्भिश्चार्चयद्देवी पुण्या इंदुमती तदा
ત્યારે પુણ્યશીલા દેવી ઇન્દુમતીએ દેવરૂપે આવેલા પોતાના પુત્ર નહુષનું અભિનંદન કર્યું અને આશીર્વાદોથી તેનું પૂજન-સન્માન કર્યું।
Verse 17
सूत उवाच । अथासौ मातरं पुण्यां देवीमिंदुमतीं सुतः । कथयामास वृत्तांतं यथाहरणमात्मनः
સૂત બોલ્યા—પછી તે પુત્રે પોતાની પુણ્યવતી માતા દેવી ઇન્દુમતીને, પોતાનું અપહરણ કેવી રીતે થયું તેનો સમગ્ર વર્તાંત યથાવત્ કહી સંભળાવ્યો।
Verse 18
स्वभार्यायास्तथोत्पत्तिं प्राप्तिं चैव महायशाः । हुंडेनापि यथा युद्धं हुंडस्यापि निपातनम्
હે મહાયશસ્વી! તેણે પોતાની પત્નીની ઉત્પત્તિ અને તેને પ્રાપ્ત કરવાની કથા કહી; તેમજ હુṇ્ડ સાથે જેમ યુદ્ધ થયું અને હુṇ્ડ પણ જેમ નિપાતિત (વધ) થયો, તે પણ વર્ણવ્યું।
Verse 19
समासेन समस्तं तदाख्यातं स्वयमेव हि । मातापित्रोर्यथा वृत्तं तयोरानंददायकम्
તેણે સંક્ષેપમાં પોતે જ સમગ્ર વર્ણન કહી દીધું—માતા-પિતાને જે રીતે ઘટ્યું હતું—જે બંનેને આનંદ આપનારું બન્યું।
Verse 20
मातापितरावाकर्ण्य पुत्रस्य विक्रमोद्यमम् । हर्षेण महताविष्टौ संजातौ पूर्णमानसौ
પુત્રના પરાક્રમ અને ઉત્સાહભર્યા પ્રયત્નને સાંભળી માતા-પિતા મહાન હર્ષથી છલકાઈ ગયા; તેમના હૃદય સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા।
Verse 21
नहुषो धनुरादाय इंद्रस्य स्यंदनेन वै । जिगाय पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम्
નહુષે ધનુષ ધારણ કરીને ઇન્દ્રના રથમાં આરોહણ કરી, સાત દ્વીપો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી જીતી અને સર્વ પ્રતિસ્પર્ધી રાજાઓને વશમાં કર્યા।
Verse 22
पित्रे समर्पयामास वसुपूर्णां वसुंधराम् । पितरं हर्षयन्नित्यं दानधर्मैः सुकर्मभिः
તેણે ધનસંપત્તિથી પરિપૂર્ણ વસુંધરાને પિતાને સમર્પિત કરી; અને દાન-ધર્મ તથા સત્કર્મોથી નિત્ય પિતાને હર્ષિત કરતો રહ્યો।
Verse 23
पितरं याजयामास राजसूयादिभिस्तदा । महायज्ञैश्च दानैश्च व्रतैर्नियमसंयमैः
ત્યારે તેણે રાજસૂય આદિ મહાયજ્ઞોથી પિતાનું યજન કરાવ્યું; દાન, વ્રત, નિયમ અને સંયમથી તે કાર્ય સુસંપન્ન કર્યું।
Verse 24
सुदानैर्यशसा पुण्यैर्यज्ञैः पुण्यमहोदयैः । सुसंपूर्णौ कृतौ तौ तु पितरौ चायुसूनुना
ઉદાર દાન, સદ્યશ, પુણ્યકર્મો અને મહાપુણ્યફલદાયક યજ્ઞોથી આયુના પુત્રે પોતાના બંને માતા-પિતાને સંપૂર્ણ તૃપ્ત અને કૃતાર્થ કર્યા।
Verse 25
अथ देवाः समागत्य नागाह्वयं पुरोत्तमम् । अभ्यषिंचन्महात्मानं नहुषं वीरमर्दनम्
પછી દેવતાઓ એકત્ર થઈ ‘નાગાહ્વય’ નામના શ્રેષ્ઠ નગરમાં વીરમર્દન મહાત્મા નહુષનો અભિષેક કર્યો।
Verse 26
मुनिभिश्च सुसिद्धैश्च आयुना तेन भूभुजा । अभिषिंच्य स्वराज्ये तं समेतं शिवकन्यया
તે રાજા આયુ, શિવકન્યા (પત્ની) સહિત, સિદ્ધ મુનિઓ અને સિદ્ધો દ્વારા પોતાના સ્વરાજ્યમાં અભિષિક્ત થયો।
Verse 27
भार्यायुक्तः स्वकायेन आयु राजा महायशाः । दिवं जगाम धर्मात्मा देवैः सिद्धैः सुपूजितः
પત્ની સહિત, મહાયશસ્વી ધર્માત્મા રાજા આયુ પોતાના દેહ સાથે જ સ્વર્ગે ગયા; દેવો અને સિદ્ધોએ તેમને યથાવત્ પૂજ્યા।
Verse 28
ऐंद्रं पदं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतः पुनः । हरलोकं जगामाथ मुनिभिर्देवपूजितः
ઇન્દ્રનું પદ ત્યજી તે ફરી બ્રહ્મલોકમાં ગયો; ત્યારબાદ મુનિઓ અને દેવોથી પૂજિત થઈ હરલોકમાં પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 29
स्वकर्मभिर्महाराजः पुत्रस्यापि सुतेजसा । हरेर्लोकं गतः पुण्यैर्निवसत्येष भूपतिः
હે મહારાજ! પોતાના કર્મોથી અને પુત્રના તેજસ્વી પુણ્યપ્રભાવથી આ નૃપ હરિના લોકમાં ગયો છે અને પુણ્યબળે ત્યાં નિવાસ કરે છે.
Verse 30
पुरुषैः पुण्यकर्माख्यैरीदृशं पुण्यमुत्तमम् । जनितव्यं महाभाग किमन्यैः शोककारकैः
હે મહાભાગ! પુણ્યકર્મે પ્રસિદ્ધ પુરુષોએ આવું ઉત્તમ પુણ્ય ઉપજાવવું જોઈએ; શોક કરાવનારા અન્ય કર્મોનું શું કામ?
Verse 31
यथा जातः स धर्मात्मा नहुषः पितृतारकः । कुलस्य धर्त्ता सर्वस्य नहुषो ज्ञानपंडितः
જન્મતાં જ નહુષ ધર્માત્મા, પિતૃઓનો તારક હતો; તે સમગ્ર કુળનો ધારક બન્યો અને જ્ઞાનમાં પંડિત હતો.
Verse 32
एतत्ते सर्वमाख्यातं चरित्रं तस्य भूपतेः । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद पुत्र कपिंजल
તે રાજાનું સર્વ ચરિત્ર મેં તને કહી દીધું. હવે બીજું શું કહું? બોલ, હે પુત્ર કપિંજલ।
Verse 33
एवंविधं पुण्यमयं पवित्रं चरित्रमेतद्यशसा समेतम् । आयोः सुतस्यापि शृणोति मर्त्यो भोगान्स भुक्त्वैति पदं मुरारेः
જે મર્ત્ય મનુષ્ય આયુના પુત્રનું આ યશસ્વી, પવિત્ર અને પુણ્યમય ચરિત્ર પણ ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે, તે લોકભોગો ભોગવી અંતે મુરારી (વિષ્ણુ)નું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 117
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં—વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્ય, ચ્યવનચરિત્ર અને નહુષ-આખ્યાનના અંતર્ગત—એકસો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.