Adhyaya 115
The Battle of Nahuṣa and Huṇḍa (within the Guru-tīrtha Glorification Episode)
ભૂમિખંડના ગુરુ-તીર્થ-માહાત્મ્ય તથા ચ્યવન–નહુષ પ્રસંગની અંદર આ અધ્યાયમાં નહુષ અને દાનવ હુણ્ડ વચ્ચેનું નિર્ણાયક યુદ્ધ વર્ણવાયું છે. આયુનો પુત્ર નહુષ સૂર્યસમાન તેજસ્વી બાણવર્ષાથી દાનવોને છિન્નભિન્ન કરે છે; ત્યારે ક્રોધિત હુણ્ડ તેને લલકારે છે અને બંને વચ્ચે પ્રત્યક્ષ દ્વંદ્વયુદ્ધ શરૂ થાય છે. માતલિ રથ હાંકતો હોય ત્યારે નહુષ અને હુણ્ડ ભયંકર પ્રહારોની આપલે કરે છે. હુણ્ડ ક્ષણભર ઢળી પડે છે, પરંતુ ફરી રણક્રોધથી ઊઠીને નહુષના પાર्श્વને ઘાયલ કરે છે અને રથ, ધ્વજ તથા અશ્વોને નુકસાન પહોંચાડે છે. નહુષ પોતાની શ્રેષ્ઠ ધનુર્વિદ્યા વડે હુણ્ડનો રથ અને શસ્ત્રો નિષ્પ્રભ કરે છે, તેનો ભુજ કાપે છે અને અંતે તેને ધરાશાયી કરી સંહાર કરે છે. દેવો, સિદ્ધો અને ચારણો ધર્મવ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપનાનો જયઘોષ કરે છે; અને કથા ગુરુ-તીર્થ તથા નહુષચરિતના ક્રમમાં પોતાનું સ્થાન પુષ્ટિ કરીને સમાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । ततस्त्वसौ संयति राजमानः समुद्यतश्चापधरो महात्मा । यथैव कालः कुपितः सलोकान्संहर्तुमैच्छत्तु तथा सुदानवान्
કુંજલાએ કહ્યું—ત્યારબાદ તે મહાત્મા યોદ્ધા યુદ્ધમાં તેજસ્વી બની, ઉંચું કરેલું ધનુષ ધારણ કરીને તૈયાર રહ્યો. જેમ ક્રોધિત કાળ સર્વ લોકનો સંહાર કરવા ઇચ્છે છે, તેમ તે પણ દાનવો સાથે જગત્સંહાર કરવા ઇચ્છતો થયો.
Verse 2
महास्त्रजालै रवितेजतुल्यैः सुदीप्तिमद्भिर्निजघान दानवान् । वायुर्यथोन्मूलयतीह पादपांस्तथैव राजा निजघान दानवान्
સૂર્યતેજ સમાન પ્રજ્વલિત એવા મહા અસ્ત્રજાળોથી તેણે દાનવોને સંહાર્યા. જેમ પવન અહીં વૃક્ષોને ઉખેડી નાખે છે, તેમ રાજાએ પણ દાનવોને ધરાશાયી કર્યા.
Verse 3
वायुर्यथा मेघचयं च दिव्यं संचालयेत्स्वेन बलेन तेजसा । तथा स राजा असुरान्मदोत्कटाननाशयद्बाणवरैः सुतीक्ष्णैः
જેમ પવન પોતાના બળ અને તેજથી દિવ્ય મેઘસમૂહને હંકારી લઈ જાય છે, તેમ તે રાજાએ મદથી ઉન્મત્ત અસુરોને શ્રેષ્ઠ, અતિ તીક્ષ્ણ બાણોથી મૂળથી નાશ કર્યા.
Verse 4
न शेकुर्दानवाः सर्वे बाणवर्षं महात्मनः । मृताः केचिद्द्रुताः केचित्केचिन्नष्टा महाहवात्
મહાત્માના બાણવર્ષને બધા દાનવો સહન કરી શક્યા નહીં. કેટલાક મર્યા, કેટલાક ત્વરિત ભાગી ગયા, અને કેટલાક મહાયુદ્ધમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.
Verse 5
सूत उवाच । महातेजं महाप्राज्ञं महादानवनाशनम् । चुक्रोध हुंडो दुष्टात्मा दृष्ट्वा तं नृपनंदनम्
સૂતએ કહ્યું—મહાતેજસ્વી, મહાપ્રાજ્ઞ, મહાદાનવનાશક એવા તે નૃપનંદનને જોઈ દુષ્ટાત્મા હુન્ડ ક્રોધે ભરાઈ ગયો.
Verse 6
स्थितो गत्वेदमाभाष्य तिष्ठतिष्ठेति चाहवे । त्वामद्य च नयिष्यामि आयुपुत्र यमांतिकम्
તે ત્યાં ઊભો રહી યુદ્ધમધ્યે આગળ જઈ બોલ્યો— “ઊભો રહો, ઊભો રહો! આજે હું તને, હે આયુપુત્ર, યમના સન્નિધાને લઈ જઈશ।”
Verse 7
नहुष उवाच । स्थितोस्मि समरे पश्य त्वामहं हंतुमागतः । अहं त्वां तु हनिष्यामि दानवं पापचेतनम्
નહુષે કહ્યું— “હું સમરમાં સ્થિર ઊભો છું; જો, તને મારવા આવ્યો છું. હે દાનવ, પાપચેતન, હું તારો નિશ્ચયે વધ કરીશ।”
Verse 8
इत्युक्त्वा धनुरादाय बाणानग्निशिखोपमान् । छत्रेण ध्रियमाणेन शुशुभे सोऽपि संयुगे
એવું કહી તેણે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને અગ્નિશિખા સમાન બાણ લીધા; ઉપર ધારેલા છત્ર સાથે તે પણ યુદ્ધમાં તેજસ્વી રીતે શોભ્યો।
Verse 9
इंद्रस्य सारथिं दिव्यं मातलिं वाक्यमब्रवीत् । वाहयतु रथं मेऽद्य हुंडस्य सम्मुखं भवान्
તે ઇન્દ્રના દિવ્ય સારથી માતલિને કહ્યું— “આજે તમે મારો રથ હુન્ડાના સમ્મુખ સુધી હાંકીને લઈ જાઓ।”
Verse 10
इत्युक्तस्तेन वीरेण मातलिर्लघुविक्रमः । तुरगांश्चोदयामास महावातजवोपमान्
તે વીરના વચનથી, લઘુવિક્રમી માતલિએ મહાવાયુના વેગ સમાન ઝડપી ઘોડાઓને પ્રેર્યા।
Verse 11
उत्पेतुश्च ततो वाहा हंसा इव यथांबरे । छत्रेण इंदुवर्णेन रथेनापि पताकिना
ત્યારે તે વાહનો આકાશમાં હંસોની જેમ ઉછળી ઊઠ્યા; ચંદ્રવર્ણ છત્ર અને ધ્વજાવાળો રથ પણ સાથે હતો।
Verse 12
नभस्तलं तु संप्राप्य यथा सूर्यो विराजते । आयुपुत्रस्तथा संख्ये तेजसा विक्रमेण तु
જેમ આકાશમંડળને પામી સૂર્ય તેજસ્વી બને છે, તેમ જ યુદ્ધમાં આયુનો પુત્ર પણ તેજ અને પરાક્રમે ઝળહળ્યો।
Verse 13
अथ हुंडो रथस्थोऽपि राजमानः स्वतेजसा । सर्वायुधैश्च संयुक्तस्तद्वद्वीरव्रते स्थितः
પછી રથસ્થ હુન્ડા પોતાના તેજથી ઝળહળ્યો; સર્વ આયુધોથી સજ્જ થઈ તે પણ વીરવ્રતમાં અડગ રહ્યો।
Verse 14
उभयोर्वीरयोर्युद्धं देवविस्मयकारकम् । तदा आसीन्महाप्राज्ञ दारुणं भीतिदायकम्
તે બંને વીરોનુ યુદ્ધ દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકનારું હતું; ત્યારે, હે મહાપ્રાજ્ઞ, તે અત્યંત દારુણ અને ભયદાયક હતું।
Verse 15
सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कंकपत्रैः शिलीमुखैः । हुंडेन ताडितो राजा सुबाह्वोरंतरे तदा
ત્યારે હુન્ડાએ રાજાને ઉત્તમ બાણોથી—અતિ તીક્ષ્ણ, ગિધના પંખવાળા, શિલીમુખ સમ ભેદક—બન્ને ભુજાઓની વચ્ચે પ્રહાર કર્યો।
Verse 16
सुभाले पंचभिर्बाणैर्विद्धः क्रुद्धोऽभवत्तदा । सविद्धस्तु तदा बाणैरधिकं शुशुभे नृपः
પાંચ બાણોથી વિદ્ધ થઈ તે રાજા ત્યારે ક્રોધિત થયો. છતાં તે બાણોથી ઘાયલ હોવા છતાં નૃપ વધુ તેજથી શોભિત થયો.
Verse 17
सारुणः करमालाभिरुदयंश्च दिवाकरः । रुधिरेण तु दिग्धांगो हेमबाणैस्तनुस्थितैः
કિરણમાળાઓને હાથમાં ધારણ કરતો અરুণ-રક્તવર્ણ દિવાકર ઉદિત થયો. તેના અંગો રક્તથી લિપ્ત હતા અને સુવર્ણ બાણો દેહમાં ગૂંથાયેલા હતા.
Verse 18
सूर्यवच्छोभते राजा पूर्वकालस्य चांबरे । दृष्ट्वा तु पौरुषं तस्य दानवं वाक्यमब्रवीत्
પૂર્વકાળના આકાશમાં સૂર્ય સમાન રાજા શોભતો હતો. તેનું પૌરુષ જોઈ દાનવે તેને આ વચન કહ્યું.
Verse 19
तिष्ठतिष्ठ क्षणं दैत्य पश्य मे लाघवं पुनः । इत्युक्त्वा तु रणे दैत्यं जघान दशभिः शरैः
“થંભ, થંભ ક્ષણમાત્ર, હે દૈત્ય! મારી લાઘવતા ફરી જો.” એમ કહી તેણે રણમાં દૈત્યને દસ બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
Verse 20
मुखे भाले हतस्तेन मूर्च्छितो निपपात ह । पश्यामानैः सुरैर्दिव्यै रथोपरि महाबलः
મુખ અને ભાળ પર તેના પ્રહારથી તે મહાબલી મૂર્છિત થઈ રથ ઉપર જ પડી ગયો; દિવ્ય સૂરગણો તે જોઈ રહ્યા હતા.
Verse 21
देवैश्च चारणैः सिद्धैः कृतः शब्दः सुहर्षजः । जयजयेति राजेंद्र शंखान्दध्मुः पुनः पुनः
ત્યારે દેવતાઓએ, ચારણો અને સિદ્ધો સહિત, મહાન હર્ષથી જન્મેલો ‘જય જય’ એવો જયઘોષ કર્યો, હે રાજેન્દ્ર; અને તેઓ વારંવાર શંખ ફૂંકતા રહ્યા।
Verse 22
सकोलाहलशब्दस्तु तुमलो देवतेरितः । कर्णरंध्रमाविवेश हुंडस्य मूर्छितस्य च
પછી દેવતાની પ્રેરણાથી ઊઠેલો તે ઘોર, કૉલાહલભર્યો શબ્દ મૂર્છિત પડેલા હુણ્ડના કાનના રંધ્રમાં પ્રવેશી ગયો।
Verse 23
श्रुत्वा सधनुरादाय बाणमाशीविषोपमम् । स्थीयतां स्थीयतां युद्धे न मृतोस्मि त्वया हतः
આ સાંભળીને તેણે ધનુષ ઉઠાવ્યું અને વિષધર સર્પ સમાન બાણ પકડીને બોલ્યો— “યુદ્ધમાં ઊભા રહો, ઊભા રહો! હું મર્યો નથી; તારા હાથે હણાયો નથી।”
Verse 24
इत्युक्त्वा पुनरुत्थाय लाघवेन समन्वितः । एकविंशतिभिर्बाणैर्नहुषं चाहनत्पुनः
એવું કહી તે ફરી ઊભો થયો, ચપળતાથી યુક્ત બની, અને એકવીસ બાણોથી નહુષ પર ફરી પ્રહાર કર્યો।
Verse 25
एकेन मुष्टिमध्ये तु चतुर्भिर्बाहुमध्यतः । चतुर्भिश्च महाश्वांश्च छत्रमेकेन तेन वै
તેણે એક હાથથી (તેને) મুষ্টિના મધ્યમાં પકડી લીધો; ચાર હાથથી ભુજાના મધ્યભાગે; ચાર હાથથી મહાશ્વોને પણ કાબૂમાં લીધા; અને વધુ એક હાથથી છત્ર પણ પકડી રાખ્યું।
Verse 26
पंचभिर्मातलिं विद्ध्वा रथनीडं तु सप्तभिः । ध्वजदंडं त्रिभिस्तीक्ष्णैर्दानवः शिखिपत्रिभिः
દાનવે મોરપંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી પાંચ બાણે માતલિને વિંધ્યો, સાત બાણે રથનું માળખું ભેદ્યું અને ત્રણ બાણે ધ્વજદંડને પણ ચીરી નાખ્યો।
Verse 27
आदानं तु निदानं तु लक्षमोक्षं दुरात्मनः । लाघवं तस्य संदृष्ट्वा देवता विस्मयंगताः
તે દુષ્ટાત્માનું અનોચિત ‘આદાન’, તેનું કહેવાતું ‘નિદાન’ (બહાનું) અને તેનું લક્ષ્ય પણ પ્રગટ થયું; તેની લાઘવતા જોઈ દેવતાઓ વિસ્મયમાં પડી ગયા।
Verse 28
तस्य पौरुषमापश्य स राजा दानवोत्तमम् । शूरोसि कृतविद्योसि धीरोसि रणपंडितः
તેનું પરાક્રમ જોઈ રાજાએ તે શ્રેષ્ઠ દાનવને કહ્યું— “તું શૂર છે, વિદ્યામાં કૃતવિદ્ય છે, ધીર છે અને રણશાસ્ત્રમાં પંડિત છે।”
Verse 29
इत्युक्वा दानवं तं तु धनुर्विस्फार्य भूपतिः । मार्गणैर्दशभिस्तं तु विव्याध लघुविक्रमः
એવું કહી ભુપતિએ ધનુષ્ય ટંકાર્યું અને ઝડપી પરાક્રમે દસ બાણોથી તે દાનવને વિંધ્યો।
Verse 30
त्रिभिर्ध्वजं प्रचिच्छेद स पपात धरातले । तुरगान्पातयामास चतुर्भिस्तस्य सायकैः
ત્રણ બાણોથી તેણે ધ્વજ કાપી નાખ્યો; તે ધરાતળ પર પડી ગયો. પછી ચાર બાણોથી તેણે તેના ઘોડાઓને પણ પાડી દીધા।
Verse 31
एकेन छत्रं तस्यापि चकर्त लघुविक्रमः । दशभिः सारथिस्तस्य प्रेषितो यममंदिरम्
એક જ પ્રહારે લઘુવિક્રમે તેનું છત્ર પણ બે ભાગે કાપી નાખ્યું; અને દસ પ્રહારોથી તેના સારથીને યમમંદિરે મોકલ્યો।
Verse 32
दंशनं दशभिश्छित्त्वा शरैश्च विदलीकृतः । सर्वांगेषु च त्रिंशद्भिर्विव्याध दनुजेश्वरम्
દસ બાણોથી દંશનને કાપી પાડી શરોથી ચીરવી નાખ્યો; પછી દાનવેશ્વરને ત્રીસ બાણોથી સર્વ અંગોમાં વીંધી નાખ્યો।
Verse 33
हताश्वो विरथो जातो बाणपाणिर्धनुर्धरः । अभ्यधावत्स वेगेन वर्षयन्निशितैः शरैः
ઘોડાં મારાયા એટલે તે રથવિહોણો થયો; છતાં હાથમાં બાણ લઈને ધનુષ ધારણ કરી વેગથી દોડ્યો અને તીક્ષ્ણ શરોની વર્ષા કરવા લાગ્યો।
Verse 34
खड्गचर्मधरो दैत्यो राजानं तमधावत । धावमानस्य हुंडस्य खड्गं चिच्छेद भूपतिः
ખડ્ગ અને ઢાલ ધારણ કરેલો દૈત્ય તે રાજા પર ધસી આવ્યો; ધાવમાન હુણ્ડનો ખડ્ગ ભૂપતિએ કાપી નાખ્યો।
Verse 35
क्षुरप्रैर्निशितैर्बाणैश्चर्म चिच्छेद भूपतिः । अथ हुंडः स दुष्टात्मा समालोक्य समंततः
ક્ષુરપ્ર સમાન તીક્ષ્ણ બાણોથી ભૂપતિએ તેનું ચર્મ કાપી નાખ્યું; ત્યારબાદ તે દુષ્ટાત્મા હુણ્ડ ચારે તરફ નજર કરવા લાગ્યો।
Verse 36
जग्राह मुद्गरं तूर्णं मुमोच लघुविक्रमः । वज्रवेगं समायांतं ददृशे नृपतिस्तदा
લઘુવિક્રમે તુરંત મુદગર લીધું અને ફેંક્યું. ત્યારે રાજાએ વજ્રના વેગથી આવતા તેને જોયો.
Verse 37
मुद्गरं स्वनवंतं चापातयदंबरात्ततः । दशभिर्निशितैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च स्वविक्रमात्
પછી તેણે પોતાના પરાક્રમથી દસ તીક્ષ્ણ બાણો વડે આકાશમાંથી અવાજ કરતા તે મુદગરને નીચે પાડી દીધું.
Verse 38
मुद्गरं पतितं दृष्ट्वा दशखण्डमयं भुवि । गदामुद्यम्य वेगेन राजानमभ्यधावत
પૃથ્વી પર મુદગરના દસ ટુકડા થયેલા જોઈને, તેણે ગદા ઉગામી અને વેગપૂર્વક રાજા તરફ દોડ્યો.
Verse 39
खड्गेन तीक्ष्णधारेण तस्य बाहुं विचिच्छिदे । सगदं पतितं भूमौ सांगदं कटकान्वितम्
તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવારથી તેણે તેનો હાથ કાપી નાખ્યો; તે ગદા, બાજુબંધ અને કડાં સાથે જમીન પર પડ્યો.
Verse 40
महारावं ततः कृत्वा वज्रस्फोटसमं तदा । रुधिरेणापि दिग्धांगो धावमानो महाहवे
પછી વજ્રપાત જેવી ભીષણ ગર્જના કરીને, લોહીથી ખરડાયેલા અંગો સાથે તે મહાયુદ્ધમાં દોડ્યો.
Verse 41
क्रोधेन महताविष्टो ग्रस्तुमिच्छति भूपतिम् । दुर्निवार्यः समायातः पार्श्वं तस्य च भूपतेः
તીવ્ર ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ તે રાજાને ગળી જવાની ઇચ્છા કરતો હતો. અદમ્ય અને રોકવો કઠિન એવો તે રાજાના બાજુએ આવી પહોંચ્યો.
Verse 42
नहुषेण महाशक्त्या ताडितो हृदि दानवः । पतितः सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः
નહુષે મહાશક્તિથી તેના હૃદય પર પ્રહાર કર્યો. તે દાનવ તરત જ ધરતી પર પડી ગયો—જાણે વજ્રથી તૂટેલો પર્વત.
Verse 43
तस्मिन्दैत्ये गते भूमावितरे दानवा गताः । विविशुः कति दुर्गेषु कति पातालमाश्रिताः
તે દૈત્ય ધરતી પર પડી જતાં બાકીના દાનવો ભાગી ગયા. કેટલાંક દુર્ગોમાં ઘૂસી ગયા અને કેટલાંક પાતાળમાં આશ્રયે ગયા.
Verse 44
देवाः प्रहर्षमाजग्मुर्गंधर्वाः सिद्धचारणाः । हते तस्मिन्महापापे नहुषेण महात्मना
મહાત્મા નહુષે તે મહાપાપીને વધ કરતાં દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સૌ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા.
Verse 45
तस्मिन्हते दैत्यवरे महाहवे देवाश्च सर्वे प्रमुदं प्रलेभिरे । तां देवरूपां तपसा प्रवर्द्धितां स आयुपुत्रः प्रतिलभ्य हर्षितः
મહાસંગ્રામમાં તે શ્રેષ્ઠ દૈત્ય હત થતાં સર્વ દેવો અત્યંત આનંદિત થયા. અને તપસ્યા વડે વિકસિત દેવરૂપા તેણીને આયુનો પુત્ર ફરી પ્રાપ્ત કરી હર્ષિત થયો.
Verse 115
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં—વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્ય, ચ્યવનચરિત્ર અને નહુષાખ્યાનના પ્રસંગમાં—એકસો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।