Adhyaya 113

Verse 1

रंभोवाच । तप एतत्परित्यज्य किंवा लोकयसे शुभे । तपसः क्षरणं स्याद्वै पुरुषस्यापि चिंतनात्

રંભાએ કહ્યું—હે શુભે, આ તપ ત્યજીને તું તેને કેમ જુએ છે? પુરુષનું માત્ર ચિંતન પણ તપનો ક્ષય કરાવે છે.

Verse 2

अशोकसुंदर्युवाच । तपसि मे मनो लीनं नहुषस्यापि काम्यया । न मां चालयितुं शक्ता देवासुरमहोरगाः

અશોકસુંદરીએ કહ્યું—નહુષ મને ઇચ્છે તોય મારું મન તપમાં લીન છે. દેવો, અસુરો અને મહોરગો પણ મને તેમાંથી ચલાવી શકતા નથી.

Verse 3

एनं दृष्ट्वा महाभागे मे मनश्चलते भृशम् । रंतुमिच्छाम्यहं गत्वा एवमुत्सुकतां गतम्

હે મહાભાગે, તેને જોઈને મારું મન અત્યંત ચંચળ થાય છે. આવી ઉત્સુકતા આવીને હું તેની પાસે જઈ ક્રીડા કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 4

एवं विपर्ययश्चासीन्मनसो मे वरावने । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि यद्यस्ति ज्ञानमुत्तमम्

હે વરાવને, મારા મનમાં આવો વિપર્યય થયો છે. જો તારી પાસે ઉત્તમ જ્ઞાન હોય તો તેનું કારણ મને કહો.

Verse 5

आयुपुत्रस्य भार्याहं देवैः सृष्टा महात्मभिः । कस्मान्मे धावते चेत उत्सुकं रंतुमेव च

હું આયુના પુત્રની પત્ની છું, મહાત્મા દેવોએ મને સર્જી છે. તો પછી મારું ચિત્ત કેમ દોડે છે—માત્ર રતિ માટે જ ઉત્સુક?

Verse 6

रंभोवाच । सर्वेष्वेव महाभागे देहरूपेषु भामिनि । वसत्यात्मा स्वयं ब्रह्मज्ञानरूपः सनातनः

રંભાએ કહ્યું—હે મહાભાગ્યવતી, હે તેજસ્વિની! સર્વ દેહરૂપોમાં આત્મા સ્વયં વસે છે; તે સનાતન છે અને બ્રહ્મ જ છે, બ્રહ્મજ્ઞાનસ્વરૂપ।

Verse 7

यद्यपि प्रक्रियाबद्धैरिंद्रियैरुपकारिभिः । मोहपाशमयैर्बद्धस्तथा सिद्धस्तु सर्वदा

યદ્યપિ તે પ્રક્રિયાબદ્ધ, કાર્યમાં ઉપકારક ઇન્દ્રિયો દ્વારા બંધાયેલો અને મોહના પાશથી જકડાયેલો હોય; તથાપિ સિદ્ધ પુરુષ સર્વદા સિદ્ધ જ રહે છે.

Verse 8

प्रकृतिं नैव जानाति ज्ञानविज्ञानकीं कलाम् । अयं शुद्धश्च धर्मज्ञ आत्मा वेत्ति च सुंदरि

તે પ્રકૃતિને કદી જાણતું નથી, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમયી કલાને પણ નહીં; હે સુંદરિ, આ આત્મા શુદ્ધ છે, ધર્મજ્ઞ છે—અને સાચું જાણનાર એ જ છે.

Verse 9

गच्छंत्यपि मनस्तापमेनं दृष्ट्वा महामतिम् । पापमेवं परित्यज्य सत्यमेवं प्रधावति

જતાં હોય તેવાં લોકો પણ આ મહામતિને જોઈ મનનો તાપ છોડે છે; આમ પાપ ત્યજી સત્ય તરફ દોડી જાય છે.

Verse 10

भर्तायमायुपुत्रस्ते एतत्सत्यं न संशयः । अन्यं दृष्ट्वा विशंकेत पुरुषं पापलक्षणम्

આ પુરુષ જ તારો પતિ છે—આયુનો પુત્ર; આ સત્ય છે, તેમાં સંશય નથી. બીજો પુરુષ દેખાય તો સાવધાન રહે, તે પાપલક્ષણવાળો હોઈ શકે.

Verse 11

एवं विधिः कृतो देवैः सत्यपाशेन बंधितः । यदस्या आयुपुत्रोपि भर्तृत्वमुपयास्यति

આ રીતે દેવોએ સત્યના પાશથી બંધાયેલો એવો વિધાન સ્થાપ્યો—કે તેના માટે આયુનો પુત્ર પણ પતિપદને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 12

एवमाकर्णितं भद्रे आत्मना तं च सुंदरि । तद्भावसत्यसंबंधं परिगृह्य स्थितः स्वयम्

હે ભદ્રે, હે સુંદરિ! આમ પોતાના અંતરમાં સાંભળી, તે જ ભાવના સત્ય-સંબંધને ગ્રહણ કરીને તે સ્વયં સ્થિર રહ્યો।

Verse 13

अन्यं भावं न जानाति आयुपुत्रं च विंदति । प्रकृतिर्नैव ते देवि पतिं जानाति चागतम्

તે અન્ય કોઈ ભાવ જાણતી નથી અને ‘આયુ’ નામના પુત્રને જન્મ આપે છે. હે દેવી! તે પ્રકૃતિ આવેલ પતિને પણ ઓળખતી નથી।

Verse 14

एवं ज्ञात्वा प्रधानात्मा तवाद्यैव प्रधावति । आत्मा सर्वं प्रजानाति आत्मा देवः सनातनः

આમ જાણીને પરમાત્મા આજ જ તારી તરફ દોડી આવે છે. આત્મા સર્વ જાણે છે; આત્મા જ સનાતન દેવ છે।

Verse 15

अयमेष स वीरेंद्रो नहुषो नाम वीर्यवान् । तस्माद्गच्छति चेतस्ते सत्यं संबंधमिच्छते

“આ જ તે વીરೇಂದ್ರ—નહુષ નામનો પરાક્રમી. તેથી તારો ચિત્ત તેની તરફ વળે છે અને સત્ય સંબંધ ઇચ્છે છે.”

Verse 16

ज्ञात्वा चायोः सुतं भद्रे अन्यं चैव न गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं शाश्वतं त्वन्मनोगतम्

હે ભદ્રે! આયુના પુત્રને જાણી લીધા પછી તે બીજા કોઈ પાસે જતો નથી. તારા મનમાં સ્થિત તે શાશ્વત વિષય—આ બધું મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે.

Verse 17

हुंडं हत्वा महाघोरं समरे दानवाधमम् । त्वां नयिष्यति स्वस्थानमायोश्च गृहमुत्तमम्

સમરમાં દાનવોમાં અધમ, અત્યંત ઘોર હુણ્ડને મારીને તે તને પોતાના ધામે લઈ જશે, અને આયુના ઉત્તમ ગૃહમાં પણ પહોંચાડશે.

Verse 18

हृतो दैत्येन वीरेंद्रो निजपुण्येन शेषितः । बाल्यात्प्रभृति वीरेंद्रो वियुक्तः स्वजनेन वै

વીરશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રને દૈત્યે અપહરણ કર્યો, છતાં પોતાના પુણ્યના શેષબળથી તે રક્ષિત રહ્યો. બાળપણથી જ તે વીરસ્વરૂપ ઇન્દ્ર ખરેખર પોતાના સ્વજનોમાંથી વિયોગમાં રહ્યો.

Verse 19

पितृमातृविहीनस्तु गतो वृद्धिं महावने । यास्यत्येव पितुर्गेहं त्वयैव सह सांप्रतम्

પિતા-માતા વિહોણો થઈ તે મહાવનમાં જ મોટો થયો છે. હવે તે નિશ્ચયે આ ક્ષણે તારી સાથે જ પોતાના પિતાના ગૃહે જશે.

Verse 20

एवमाभाषितं श्रुत्वा रंभायाः शिवनंदिनी । हर्षेण महताविष्टा तामुवाच समुद्रजाम्

રંભાના આવા વચનો સાંભળી શિવનંદિની મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ અને સમુદ્રજા રંભાને કહ્યું.

Verse 21

अयमेव स सत्यात्मा मम भर्ता सुवीर्यवान् । मनो मे धावतेऽत्यर्थं शोकाकुलितविह्वलम्

એ જ મારા સત્યાત્મા, મહાવીર્યવાન પતિ છે. મારું મન અત્યંત વ્યાકુળ બની શોકથી આકુલ, વિહ્વળ થઈ દોડે છે।

Verse 22

नास्ति चित्तसमो देवो जानाति सुविनिश्चितम् । सत्यमेतन्मया दृष्टं सुचित्रं चारुहासिनि

ચિત્ત સમો કોઈ દેવ નથી—આ વાત નિશ્ચિત જાણ. હે સુચિત્રા, મનોહર હાસ્યવાળી! આ સત્ય છે; મેં જાતે જોયું છે।

Verse 23

मनोभवसमानं तु पुरुषं दिव्यलक्षणम् । न धावति महाचेत एनं दृष्ट्वा यथा सखि

પરંતુ મનોભવ (કામદેવ) સમાન, દિવ્ય લક્ષણો ધરાવતાં તે પુરુષને જોઈને પણ મહાચેતન સખી, મિત્રને જોઈ જેમ દોડે તેમ તેની તરફ દોડી નહીં।

Verse 24

तथा न धावते भद्रे पुंसमन्यं न मन्यते । एनं गंतव्यमावाभ्यां सखीभिर्गृहमेव हि

‘એ જ રીતે, હે ભદ્રે! તે કોઈના પાછળ દોડતી નથી; બીજા કોઈ પુરુષને પોતાનો માનતી નથી. તેથી આપણે બંનેએ સખીઓ સાથે નિશ્ચયે તેના ઘરે જવું જોઈએ.’

Verse 25

एवमाभाष्य सा रंभा गमनायोपचक्रमे । गमनायोत्सुकां ज्ञात्वा नहुषस्यांतिकं प्रति

આ રીતે કહી રંભા પ્રસ્થાન કરવા લાગી. તે જવા ઉત્સુક છે એમ જાણી, નહુષના સાન્નિધ્ય તરફ આગળ વધી।

Verse 26

तामुवाच ततो रंभा कस्माद्देवि न गम्यते । सूत उवाच । सख्या च रंभया सार्द्धं नहुषं वीरलक्षणम्

ત્યારે રંભાએ તેણીને કહ્યું—“હે દેવી, તું કેમ નથી જતી?” સૂત બોલ્યા—અને તે સખી રંભા સાથે વીરલક્ષણવાળા નહુષ પાસે પહોંચી।

Verse 27

तस्यांतिकं सुसंप्राप्य प्रेषयामास तां सखीम् । एनं गच्छ महाभागे नहुषं देवरूपिणम्

તેના બહુ નજીક જઈને તેણે પોતાની સખીને દૂતી તરીકે મોકલી—“હે મહાભાગે, દેવરૂપ ધરાવનાર આ નહુષ પાસે જા।”

Verse 28

कथयस्व कथामेतां तवार्थे आगता यतः । रंभोवाच । एवं सखि करिष्यामि सुप्रियं तव सुव्रते

“આ વાત કહો; કારણ કે હું તારા હિત માટે જ અહીં આવી છું.” રંભા બોલી—“હે સખિ, હે સુવ્રતે, તને અતિ પ્રિય હોય તે જ હું કરીશ।”

Verse 29

एवमुक्त्वा गता रंभा नहुषं राजनंदनम् । चापबाणधरं वीरं द्वितीयमिव वासवम्

એમ કહીને રંભા ચાલી ગઈ; રાજનંદન નહુષ ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનાર વીર હતો, જાણે બીજો વાસવ (ઇન્દ્ર) હોય।

Verse 30

प्रत्युवाच गता रंभा सख्या वचनमुत्तमम् । आयुपुत्र महाभाग रंभाहंसमुपागता

રંભા ત્યાં જઈને સખીનો ઉત્તમ સંદેશ બોલી—“હે આયુપુત્ર મહાભાગ, રંભા પાસે હંસ (દૂત) આવી પહોંચ્યો છે.”

Verse 31

शिवस्य कन्यया वीर तयाहं परिप्रेषिता । तवार्थं देवदेवेन देव्या देवेन वै पुरा

હે વીર, શિવની કન્યાએ મને મોકલી છે. પૂર્વકાળે તારા હિતાર્થે દેવદેવએ દેવીসহ મને મોકલ્યો હતો.

Verse 32

भार्यारूपं वरं श्रेष्ठं सृष्टं लोकेषु दुर्लभम् । दुष्प्राप्यं तु नरश्रेष्ठैर्देवै सेंद्रैस्तपोधनैः

પત્ની-રૂપ આ શ્રેષ્ઠ વરદાન લોકોમાં દુર્લભ રીતે સર્જાયું છે; તે તો શ્રેષ્ઠ પુરુષો, ઇન્દ્રসহ દેવો અને તપોધન ઋષિઓને પણ દुष્પ્રાપ્ય છે.

Verse 33

गंधर्वैः पन्नगैः सिद्धैश्चारणैः पुण्यलक्षणैः । स्वयमेव समायातं तवार्थे शृणु सांप्रतम्

ગંધર્વો, નાગો, સિદ્ધો અને પુણ્યલક્ષણ ચാരണો સાથે તે/આ સ્વયં તારા હિતાર્થે અહીં આવ્યું છે; હવે આગળનું સાંભળ।

Verse 34

स्त्रीरत्नं तन्महाप्राज्ञ संपूर्णं पुण्यनिर्मितम् । अशोकसुंदरी नाम तवार्थं तपसि स्थिता

હે મહાપ્રાજ્ઞ, તે સ્ત્રીરત્ન સંપૂર્ણ અને પુણ્યનિર્મિત છે; તેનું નામ અશોકસુંદરી છે, અને તે તારા હિતાર્થે તપમાં સ્થિત છે.

Verse 35

अत्यर्थं तु तपस्तप्तं भवंतमिच्छते सदा । एवं ज्ञात्वा महाभाग भजमानां भजस्व हि

અત્યંત તપ કરનાર તે સદા તને જ ઇચ્છે છે. આ જાણીને, હે મહાભાગ, જે તને ભજે છે તેને તું પણ અવશ્ય અનુગ્રહપૂર્વક સ્વીકાર।

Verse 36

त्वामृते सा वरारोहा पुरुषं नैव याचते । नहुषेण तयोक्तं तु श्रुत्वावधारितं वचः

તમારા સિવાય તે સુસુંદર કટિવાળી સ્ત્રી કોઈ પુરુષને કશું યાચતી નથી. પરંતુ નહુષે તેમની વાત સાંભળી તેને હૃદયમાં દૃઢપણે ધારણ કરી લીધી.

Verse 37

प्रत्युत्तरं ददौ चाथ रंभे मे श्रूयतां वचः । तत्तु सर्वं विजानामि यत्त्वयोक्तं ममाग्रतः

પછી તેણે ઉત્તર આપ્યો—“હે રંભા, મારા વચન સાંભળ. તું મારી સામે જે કંઈ કહ્યું છે તે બધું હું સંપૂર્ણ જાણું છું.”

Verse 38

ममाग्रे कथितं पूर्वं वशिष्ठेन महात्मना । सर्वमेव विजानामि अस्यास्तु तप उत्तमम्

આ વાત પહેલાં મહાત્મા વશિષ્ઠે મને કહી હતી. હું બધું જ જાણું છું; તેની તપશ્ચર્યા નિશ્ચયે ઉત્તમ થાઓ.

Verse 39

श्रूयतां कारणं भद्रे यथासौख्यं भविष्यति । अहत्वा दानवं हुंडं न गच्छामि वरांगनाम्

હે ભદ્રે, કારણ સાંભળ, જેથી બધું સુખપૂર્વક બને. દાનવ હુંડનો વધ કર્યા વિના હું તે ઉત્તમ સ્ત્રી પાસે નહીં જાઉં.

Verse 40

सर्वमेतत्सुवृत्तांतमहं जाने तथैव हि । ममार्थे तव संभूतिस्तपश्च चरितं त्वया

ખરેખર હું આ સમગ્ર સત્ય વૃત્તાંત જાણું છું. મારા હિતાર્થે જ તારો જન્મ થયો છે અને તું તપશ્ચર્યા પણ કરી છે.

Verse 41

मम भार्या न संदेहो भवती विधिना कृता । ममार्थे निश्चयं कृत्वा तप आचरितं त्वया

નિઃસંદેહ, વિધિએ તને મારી પત્ની બનાવી છે. મારા હિત માટે નિશ્ચય કરીને તું તપનું આચરણ કર્યું છે.

Verse 42

हृता तस्मात्सुपापेन भवती नियमान्विता । सूतिगृहादहं तेन दानवेनाधमेन वै

અતએવ નિયમ-વ્રતોથી યુક્ત તને તે અતિપાપી, નીચ દાનવે અપહરણ કર્યું; અને મને પણ એ અધમે સૂતિગૃહમાંથી ખેંચી લીધો.

Verse 43

बालभावस्थितो देवि पितृमातृविना कृतः । तस्मात्तं तु हनिष्यामि हुंडं वै दानवाधमम्

હે દેવી, તે બાળભાવમાં ઉછેરાયો છે, પિતા-માતા વિના રાખવામાં આવ્યો છે. તેથી હું તે દાનવાધમ હુણ્ડનો નિશ્ચયે સંહાર કરીશ.

Verse 44

पश्चात्त्वामुपनेष्येऽहं वशिष्ठस्याश्रमं प्रति । एवं कथय भद्रं ते रंभे मत्प्रियकारिणीम्

પછી હું તને વશિષ્ઠના આશ્રમ તરફ લઈ જઈશ. હવે આ રીતે બોલ—તારું મંગળ થાઓ, હે રંભા, મારી પ્રિય કરનારિ.

Verse 45

एवं विसर्जिता तेन सत्वरं सा गता पुनः । अशोकसुंदरीं देवीं कथयामास तस्य च

આ રીતે તેણે વિદાય આપતાં તે ઝડપથી ફરી ગઈ અને દેવી અશોકસુંદરીને તેના વિષયનો વર્ણન પણ કહી સંભળાવ્યો.

Verse 46

समासेन तथा सर्वं रंभा सा द्विजसत्तम । अशोकसुंदरी सा तु अवधार्य सुभाषितम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! રંભાએ સંક્ષેપમાં સર્વ વાત કહી સંભળાવી. અને અશોકસુંદરીએ તે સુવચનો હૃદયમાં ધારણ કરી મનમાં વિચાર કર્યો.

Verse 47

नहुषस्य सुवीरस्य हर्षेण च समन्विता । तस्थौ तत्र तया सार्द्धं सुसख्या रंभया तदा

ત્યારે સુવીર નહુષના કારણે હર્ષથી ભરાઈને તે પોતાની પ્રિય સખી રંભા સાથે ત્યાં જ રહી.

Verse 48

भर्तुश्च कीदृशं वीर्यमिति पश्यामि वै सदा

“અને મારા પતિમાં કેવું પરાક્રમ અને તેજ છે, તે હું સદા નિહાળું છું.”

Verse 113

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્ય, ચ્યવનચરિત્ર અને નહુષ-પ્રસંગ સહિત એકસો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.