Adhyaya 102

Verse 1

कुंजल उवाच । सर्वं वत्स प्रवक्ष्यामि यत्त्वयोक्तं ममाधुना । उभयोर्देवनं यत्तु यस्माज्जातं द्विजोत्तम

કુંજલે કહ્યું—વત્સ, તું હમણાં જે પૂછ્યું છે તે બધું હું કહું છું; હે દ્વિજોત્તમ, તે બંનેનું પવિત્ર ‘દેવન’ અને તે કયા કારણથી ઉત્પન્ન થયું તે પણ.

Verse 2

एकदा तु महादेवी पार्वती प्रमदोत्तमा । क्रीडमाना महात्मानमीश्वरं वाक्यमब्रवीत्

એક વખત પ્રમદોમાં શ્રેષ્ઠ મહાદેવી પાર્વતી રમતમાં લીન થઈ મહાત્મા ઈશ્વરને આ વચન બોલી।

Verse 3

ममोरसि महादेव जातं महत्सु दोहदम् । दर्शयस्व ममाग्रे त्वं काननं काननोत्तमम्

હે મહાદેવ! મારા હૃદયમાં મહાન અભિલાષા ઉદ્ભવી છે. મારી સામે વનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઉત્તમ કાનનનું દર્શન કરાવો.

Verse 4

श्रीमहादेव उवाच । एवमस्तु महादेवि नंदनं देवसंकुलम् । दर्शयिष्यामि ते पुण्यं द्विजसिद्धनिषेवितम्

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે મહાદેવી! એમ જ થાઓ. દેવોથી ભરેલું નંદન વન, પવિત્ર અને સિદ્ધો તથા દ્વિજોથી સેવિત, હું તને બતાવીશ.

Verse 5

एवमाभाष्य तां देवीं तया सह गणैस्ततः । स गंतुमुत्सुको देवो नंदनं वनमेव तु

આ રીતે દેવીને કહીને, પછી તેણી સાથે ગણો સહિત તે દેવ નંદન વનમાં જવા ઉત્સુક થયો.

Verse 6

सर्वगं सुंदरं दिव्यपृष्ठमाभरणैर्युतम् । घंटामालाभिसंयुक्तं किंकिणीजालमालिनम्

તે સર્વત્ર ગમન કરનાર, સુંદર, દિવ્ય પીઠવાળો, આભૂષણોથી યુક્ત—ઘંટમાળાઓથી સંયુક્ત અને કિંકિણીના જાળથી શોભિત હતો.

Verse 7

चामरैः पट्टसूत्रैश्च मुक्तामालासुशोभितम् । हंसचंद्रप्रतीकाशं वृषभं चारुलक्षणम्

ચામર, પટ્ટસૂત્ર અને ઝગમગતી મુક્તામાળાઓથી શોભિત, હંસ અને ચંદ્ર સમો તેજસ્વી, સુલક્ષણવાળો મનોહર વૃષભ હતો।

Verse 8

समारूढो महादेवो गणकोटिसमावृतः । नंदिभृंगिमहाकालस्कंदचंडमनोहराः

મહાદેવ આરૂઢ થઈ પ્રસ્થાન કર્યા; તેઓ કરોડો ગણોથી ઘેરાયેલા હતા—નંદી, ભૃંગી, મહાકાલ, સ્કંદ, ચંડ તથા મનોહર અનુચરો।

Verse 9

वीरभद्रो गणेशश्च पुष्पदंतो मणीश्वरः । अतिबलःसुबलो नाम मेघनादो घटावहः

વીરભદ્ર, ગણેશ, પુષ્પદંત, મણીશ્વર, અતિબલ, સુબલ નામનો, મેઘનાદ અને ઘટાવહ—આ (ગણોના) નામો ઉલ્લેખિત છે।

Verse 10

घंटाकर्णश्च कालिंदः पुलिंदो वीरबाहुकः । केशरी किंकरो नाम चंडहासः प्रजापतिः

અને ઘંટાકર્ણ, કાલિંદ, પુલિંદ, વીરબાહુક, કેશરી, કિંકર નામનો, તેમજ ચંડહાસ—એક પ્રજાપતિ પણ હતા।

Verse 11

एते चान्ये च बहवः सनकाद्यास्तपोबलाः । गणैश्च कोटिसंख्यातैः सशिवः परिवारितः

આ અને અન્ય અનેક—સનક આદિ તપોબળથી સમૃદ્ધ—હાજર હતા; અને શિવ સ્વયં કરોડ સંખ્યાના ગણસમૂહોથી પરિભ્રમિત હતા।

Verse 12

नंदनं वनमेवापि सेवितं देवकिन्नरैः । प्रविवेश महादेवो गणैर्देव्यासमन्वितः

દેવકિન્નરો દ્વારા સેવિત નંદનવનમાં મહાદેવ દેવી સહિત, પોતાના ગણોથી પરિવૃત થઈ પ્રવેશ્યા।

Verse 13

दर्शयामास देवेशो गिरिजायै सुशोभनम् । नानापादपसंपन्नं बहुपुष्पसमाकुलम्

દેવેશ્વરે ગિરિજાને અતિ શોભન દૃશ્ય દર્શાવ્યું—નાનાવિધ વૃક્ષ-લતાઓથી સમૃદ્ધ અને બહુ પુષ્પોથી ભરપૂર।

Verse 14

दिव्यं रंभावनाकीर्णं पुष्पवद्भिस्तु चंपकैः । मल्लिकाभिः सुपुष्पाभिर्मालतीजालसंकुलम्

તે દિવ્ય ઉપવન રંભા (કેળા) વૃક્ષોથી ભરેલું; પુષ્પિત ચંપકોથી અલંકૃત, અને સુપુષ્પિત મલ્લિકા તથા માલતીના ગૂચ્છોથી ઘન રીતે ગૂંથાયેલું હતું।

Verse 15

नित्यं पुष्पितशाखाभिः पाटलानां वनोत्तमैः । राजमानं महावृक्षैश्चंदनैश्चारुगंधिभिः

ઉત્તમ પાટલા વનોની સદા પુષ્પિત શાખાઓથી તે નિત્ય શોભિત હતું; અને મનોહર સુગંધવાળા મહા ચંદનવૃક્ષોથી તેજસ્વી દેખાતું હતું।

Verse 16

देवदारुवनैर्जुष्टं तुंगवृक्षैः समाकुलम् । सरलैर्नालिकेरैश्च तद्वत्पूगीफलद्रुमैः

તે દેવદારુ વનો દ્વારા શોભિત અને ઊંચા વૃક્ષોથી ઘન હતું; સરલ વૃક્ષો, નાળિયેર તથા એ જ રીતે ફળધારી પૂગી (સુપારી) વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 17

खर्जूरपनसैर्दिव्यैः फलभारावनामितैः । परिमलोद्गारसंयुक्तैर्गुरुवृक्षसमाकुलम्

તે દિવ્ય ખજૂર અને પનસ (કઠોળ) વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ હતું; ફળના ભારથી ડાળીઓ નમી ગઈ હતી. સુગંધનો મધુર ઉદ્ગાર કરનારા ઊંચા વૃક્ષોથી તે વન ઘન હતું.

Verse 18

अग्नितेजः समाभासैः सप्तपर्णैः सुशोभितम् । राजवृक्षैः कदंबैश्च पुष्पशोभान्वितं सदा

અગ્નિ-તેજ સમાન કાંતિ ધરાવતા સપ્તપર્ણ વૃક્ષોથી તે સુંદર રીતે શોભિત હતું. રાજવૃક્ષ અને કદંબ વૃક્ષોથી પણ તે સદા પુષ્પ-શોભાથી યુક્ત રહેતું હતું.

Verse 19

जंबूनिंबमहावृक्षैर्मातुलिगैः समाकुलम् । नारंगैः सिंधुवारैश्च प्रियालैः शालतिंदुकैः

તે જાંબુ અને નીમના મહાવૃક્ષો તથા માતુલિંગ (બિજોરા) વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું હતું. ઉપરાંત નારંગ, સિંધુવાર, પ્રિયાલ, શાલ અને તિંદુક વૃક્ષોથી પણ તે ભરપૂર હતું.

Verse 20

उदुंबरैः कपित्थैश्च जंबूपादपशोभितम् । लकुचैः पुष्पसौगंधैः स्फुटनागैः समाकुलम्

તે ઉદુંબર અને કપિત્થ વૃક્ષોથી યુક્ત હતું અને જાંબુ પાદપોથી શોભિત હતું. પુષ્પ-સૌગંધ્ય ધરાવતા લકુચ વૃક્ષો તથા પ્રસ્ફુટિત નાગવૃક્ષોથી તે ઘન ભરેલું હતું.

Verse 21

चूतैश्च फलराजाद्यैर्नीलैश्चैव घनोपमैः । नीलैः शालवनैर्दिव्यैर्जालानां तु वनैस्ततः

ત્યાં ચૂત (આંબા) તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ ફળવૃક્ષો હતા; અને મેઘ સમાન ગાઢ નીલવર્ણ ઉપવન પણ હતા. ત્યારબાદ દિવ્ય શાલવન પણ નીલાભ હતાં, તેમજ લતાજાળનાં વન અને ઘન ઝાડીઓનાં વન પણ હતાં.

Verse 22

तमालैस्तु विशालैश्च सेवितं तपनोपमैः । शोभितं नंदनं पुण्यं शिवेन परिदर्शितम्

વિશાળ તમાલવૃક્ષોથી સેવિત અને સૂર્યસમાન તેજસ્વીઓથી પરિભૂષિત તે પુણ્ય નંદન-વન અતિશય શોભાયમાન હતું—શિવે તેને દર્શાવ્યું.

Verse 23

शोभितं च द्रुमैश्चान्यैः सर्वैर्नीलवनोपमैः । सर्वकामफलोपेतैः कल्याणफलदायकैः

તે અન્ય વૃક્ષોથી પણ શોભિત હતું—બધાં મળીને નીલવન સમાન—સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર ફળોથી યુક્ત અને કલ્યાણકારી ફળ આપનારાં.

Verse 24

कल्पद्रुमैर्महापुण्यैः शोभितं नंदनं वनम् । नानापक्षिनिनादैश्च संकुलं मधुरस्वरैः

મહાપુણ્ય કલ્પવૃક્ષોથી નંદન-વન શોભિત હતું, અને નાનાવિધ પક્ષીઓના મધુર નાદથી તે ભરપૂર હતું.

Verse 25

कोकिलानां रुतैः पुण्यैरुद्घुष्टं मधुकारिभिः । मकरंदविलुब्धानां पक्षिणां रुतनादितम्

પવિત્ર કોયલોના કૂજનથી તે ગુંજતું હતું, મધુકરોના ગુંજનથી પ્રતિધ્વનિત થતું હતું, અને મકરંદલોભી પક્ષીઓના રુતનાદથી મુખરિત હતું.

Verse 26

नानवृक्षैः समाकीर्णं नानामृगगणायुतम् । वृक्षेभ्यो विविधैः पुष्पैस्सौगंधैः पतितैर्भुवि

તે નાનાવિધ વૃક્ષોથી ભરપૂર હતું, નાનાપ્રકારના મૃગસમૂહોથી યુક્ત હતું; અને વૃક્ષોથી પડેલા વિવિધ સુગંધિત પુષ્પોથી ભૂમિ ઢંકાઈ હતી.

Verse 27

सा च भू राजते पुत्र पूजिते वसुगंधिभिः । तत्र वाप्यो महापुण्याः पद्मसौगंधनिर्मलाः

હે પુત્ર, વસુઓ સમા સુગંધિત પૂજકો દ્વારા પૂજિત તે ભૂમિ તેજસ્વી બને છે. ત્યાં કમળસુગંધથી નિર્મળ, મહાપુણ્યદાયી વાવડીઓ છે.

Verse 28

तोयैस्ताः पूरिताः पुत्र हंसकारंडसेविताः । तडागैः सागरप्रख्यैस्तोयसौगंधपूजितैः

હે પુત્ર, તે સ્થળો જળથી પરિપૂર્ણ હતાં અને હંસ તથા કારંડવ પક્ષીઓથી સેવિત હતાં. સમુદ્રસમાન તળાવો વડે શોભિત, જળની સુગંધથી પૂજિત હતાં.

Verse 29

नंदनं भाति सर्वत्र गणैरप्सरसां महत् । विमानैः कलशैः शुभ्रैर्हेमदंडैः सुशोभनैः

મહાન નંદનવન સર્વત્ર અપ્સરાઓના ગણોથી દીપ્ત છે. તે દિવ્ય વિમાનો, ઉજ્જ્વળ કલશ-શિખરો અને સુશોભિત સુવર્ણસ્તંભોથી અલંકૃત છે.

Verse 30

नंदनो वनराजस्तु प्रासादैस्तु सुधान्वितैः । यत्र तत्र प्रभात्येव किन्नराणां महागणैः

વનરાજ નંદન અમૃતમય વૈભવથી યુક્ત પ્રાસાદોથી વિભૂષિત છે. જ્યાં ત્યાં પ્રભાતે કિન્નરોના મહાગણોથી ભરાઈને તે પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 31

गंधर्वैरप्सरोभिश्च सुरूपाभिर्द्विजोत्तम । देवतानां विनोदैश्च मुनिवृंदैः सुयोगिभिः

હે દ્વિજોત્તમ, તે સુરૂપ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી, દેવતાઓના મનોહર વિનોદોથી તથા સુયોગી મુનિ-વૃંદોથી પરિપૂર્ણ હતું.

Verse 32

सर्वत्र शुशुभे पुण्यसंस्थानं नंदनस्य च

સર્વત્ર નંદનનાં પવિત્ર પ્રાંગણો પણ અતિ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યાં.

Verse 33

एवं समालोक्य महानुभावो भवः सुदेव्यासहितो महात्मा । श्रीनंदनं पुण्यवतां निवासं सुखाकरं शांतिगुणोपपन्नम्

આ રીતે નિહાળી મહાનુભાવ મહાત્મા ભવ (શિવ) સುದેવી સહિત શ્રીનંદનને જોયું—જે પુણ્યવંતોનું નિવાસ, સુખનું સ્ત્રોત અને શાંતિગુણોથી યુક્ત હતું।

Verse 34

आदित्यतेजः समतेजसां गणैः प्रभाति वै रश्मिभिर्जातरूपः । पुष्पैः फलैः कामगुणोपपन्नः कल्पद्रुमो नंदनकाननेपि

જાતરૂપ સૂર્યસમાન તેજથી ઝળહળે છે; પોતાની કિરણોથી સમતેજસ્વી ગણોને પણ વટાવી જાય છે। પુષ્પ-ફળથી યુક્ત, ઇચ્છાપૂર્તિ ગુણવાળો—નંદનકાનનમાં પણ તે કલ્પવૃક્ષ સમાન છે।

Verse 35

एवंविधं पादपराजमेव संवीक्ष्य देवी च शिवं बभाषे । अस्याभिधानं कथयस्व नाथ सर्वस्य पुण्यस्य नगस्य पुण्यम्

આવો અદ્ભુત પાદાભૂષણ જોઈ દેવી શિવને બોલી—“હે નાથ, તેનું નામ કહો; આ તો સર્વ પુણ્યોમાં પણ પુણ્ય, શુભ નિધિઓમાં પરમ શુભ છે।”

Verse 36

तेजस्विनां सूर्यवरः समंतात्स देव देवीं च शिवो बभाषे । शिव उवाच । अस्य प्रतिष्ठा महती शुभाख्या देवेषु मुख्यो मधुसूदनश्च

ત્યારે તેજસ્વીઓમાં સૂર્યશ્રેષ્ઠ સમાન શિવે સર્વ દિશાઓથી દેવીને સંબોધી કહ્યું। શિવ બોલ્યા—“આની પ્રતિષ્ઠા અતિ મહાન છે અને તેનું નામ ‘શુભ’ છે; તેમજ દેવોમાં મુખ્ય મધુસૂદન (વિષ્ણુ) છે।”

Verse 37

नदीषु मुख्या सुरनिम्नगापि विसृष्टिकर्त्तापि यथैव धाता । सुखावहानां च यथा सुचंद्रो भूतेषु मुख्या च यथैव पृथ्वी

નદીઓમાં દિવ્ય ગંગા શ્રેષ્ઠ છે; સર્જનકર્તાઓમાં ધાતા (બ્રહ્મા) મુખ્ય છે. સુખ આપનારામાં સુંદર ચંદ્ર શ્રેષ્ઠ છે; અને ભૂત-તત્ત્વોમાં પૃથ્વી સર્વોપરી છે.

Verse 38

नगेंद्रराजो हि यथा नगानां जलाशयेष्वेव यथा समुद्रः । महौषधीनामिव देवि चान्नं महीधराणां हिमवान्यथैव

જેમ પર્વતોમાં પર્વતરાજ શ્રેષ્ઠ અને જલાશયોમાં સમુદ્ર મુખ્ય; તેમ જ, હે દેવી, મહૌષધિઓમાં અન્ન મુખ્ય—અને પર્વતધારકોમાં હિમવાન સર્વોત્તમ છે.

Verse 39

विद्यासु मध्ये च यथात्मविद्या लोकेषु सर्वेषु यथा नरेंद्रः । तथैव मुख्यस्तरुराज एष सर्वातिथिर्देवपतेः प्रियोयम्

જેમ સર્વ વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા શ્રેષ્ઠ અને સર્વ લોકોમાં નરેન્દ્ર (રાજા) મુખ્ય; તેમ જ આ વૃક્ષરાજ સર્વોચ્ચ છે—સર્વ અતિથિઓનું સન્માન કરનાર—અને દેવપતિને પ્રિય છે.

Verse 40

श्रीपार्वत्युवाच । गुणान्नु शंभो मम कीर्त्तयस्व वृक्षाधिपस्यास्य शुभान्सुपुण्यान् । आकर्ण्य देवो वचनं बभाषे देव्यास्तु सर्वं सुतरोर्हि तस्य

શ્રી પાર્વતીએ કહ્યું—હે શંભો, આ વૃક્ષાધિપતિના શુભ અને પરમ પુણ્યદાયક ગુણો મને વર્ણવી કહો. તેણીનું વચન સાંભળી દેવ બોલ્યા—હે દેવી, તે ઉત્તમ વૃક્ષ વિષે સર્વ હું કહું છું.

Verse 41

यं यं कल्पयंति सुपुण्यदेवा देवोपमा देववराश्च कांते । तं तं हि तेभ्यः प्रददाति वृक्षः कल्पद्रुमो नाम वरिष्ठ एषः

હે કાંતે, અતિપુણ્યવાન દેવો, દેવોપમ અને દેવશ્રેષ્ઠો જે જે ઇચ્છે છે, તે તે આ વૃક્ષ તેમને આપી દે છે. આ સર્વોત્તમ વૃક્ષ ‘કલ્પદ્રુમ’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 42

अस्माच्च सर्वे प्रभवंति पुण्या दुःप्राप्यमत्रैव तपोधिकास्ते । जीवाधिकं रत्नमयं सुदिव्यं देवास्तु भुंजंति महाप्रधानाः

આ પાવન સ્થાનમાંથી જ સર્વ પુણ્યફળો પ્રગટ થાય છે. અહીં જ અન્યત્ર દુર્લભ એવા તપના ફળો બહુ પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત થાય છે. જીવનથી પણ મહત્તર, રત્નમય અને પરમ દિવ્ય ઉત્તમતા મહાપ્રધાન દેવો ભોગવે છે.

Verse 43

शुश्राव देवी वचनं शिवस्य आश्चर्यभूतं मनसा विचिंत्य । तस्यानुमत्या परिकल्पितं च स्त्रीरत्नमेकं सुगुणं सुरूपम्

દેવીએ શિવનાં આશ્ચર્યરૂપ વચનો સાંભળ્યાં. તેને મનમાં વિચારી, અને તેમની અનુમતિ મેળવી, સગુણ અને સરૂપ એવી એક સ્ત્રી-રત્નની રચના કરી.

Verse 44

सर्वांगरूपां सगुणां सुरूपां तस्मात्सुवृक्षाद्गिरिजा प्रलेभे । विश्वस्य मोहाय यथोपविष्टा साहाय्यरूपा मकरध्वजस्य

તે ઉત્તમ વૃક્ષમાંથી ગિરિજાએ સર્વાંગસંપન્ન, ગુણયુક્ત અને સરૂપ એવી દેહાકૃતિ પ્રાપ્ત કરી. તે ત્યાં ઉપવિષ્ટ થતાં જ, જગતના મોહ માટે મકરધ્વજ (કામદેવ)ની સહાયકરૂપા બની.

Verse 45

क्रीडानिधानं सुखसिद्धिरूपं सर्वोपपन्ना कमलायताक्षी । पद्मानना पद्मकरा सुपद्मा चामीकरस्यापि यथा सुमूर्तिः

તે ક્રીડાનો નિધિ, સિદ્ધસુખનું સ્વરૂપ, સર્વ ગુણોથી સંપન્ન, કમલાયત આંખોવાળી છે. તેનું મુખ કમળ સમ, કર કમળ સમ, પરમ શુભ—જાણે શુદ્ધ સોનાની પણ સુગઠિત પ્રતિમા હોય.

Verse 46

प्रभासु तद्वद्विमला सुतेजा लीला सुतेजाश्च सुकुंचितास्ते । प्रलंबकेशाः परिसूक्ष्मबद्धाः पुष्पैः सुगंधैः परिलेपिताश्च

પ્રભાસમાં તેવી જ રીતે નિર્મળ અને તેજસ્વી, લીલામયી, સુકુંચિત અંગવાળી (સ્ત્રીઓ) હતી. તેમના કેશ લાંબા, અતિ સૂક્ષ્મ રીતે ગૂંથાયેલા, અને સુગંધિત પુષ્પોથી લિપ્ત હતા.

Verse 47

प्रबद्धकुंता दृढकेशबंधैर्विभाति सा रूपवरेण बाला । सीमंतमार्गे च मुक्ताफलानां माला विभात्येव यथा तरूणाम्

દૃઢ કેશબંધોથી સુવ્યવસ્થિત વળાંકદાર વાળ ધરાવતી તે નવયૌવના બાલા અતિશય રૂપવૈભવથી ઝળહળે છે. તેના સીમંતમાર્ગે મુક્તાફળોની માળા યુવાન વૃક્ષના કોમળ અંકુર જેવી ચમકે છે.

Verse 48

सीमंतमूले तिलकं सुदेव्या यथोदितो दैत्यगुरुः सतेजाः । भालेषु पद्मे मृगनाभिपद्म समुत्थतेजः प्रकरैर्विभाति

સુદેવીના સીમંતમૂળે લલાટ上的 તિલક તેજસ્વી બની ઝળહળે છે, જેમ દૈત્યગુરુનું તેજ વર્ણવાયું છે. કમળસમાન ભાળ પર મૃગનાભિ-સદૃશ પદ્મચિહ્ન ઉદિત તેજના કિરણોથી પ્રસરીને ચમકે છે.

Verse 49

सीमंतमूले तिलकस्य तेजः प्रकाशयेद्रूपश्रियं सुलोके । केशेषु मुक्ताफलके च भाले तस्याः सुशोभां विकरोति नित्यम्

સીમંતમૂળે તિલકનું તેજ લોકમાં તેની રૂપશ્રીને પ્રગટ કરી વધારેછે. અને વાળમાં તથા લલાટ પર મુક્તાફળનું આભૂષણ તેની અતિશય શોભા નિત્ય પ્રસારે છે.

Verse 50

यथा सुचंद्रः परिभाति भासा सा रम्यचेष्टेव विभाति तद्वत् । संपूर्णचंद्रोपि यथा विभाति ज्योत्स्नावितानेन हिमांशुजालः

જેમ સુંદર ચંદ્ર પોતાની કાંતિથી ઝળહળે છે, તેમ તે રમ્ય ચેષ્ટાવાળી પ્રકાશે છે. અને જેમ પૂર્ણચંદ્ર જ્યોત્સ્નાના વિતાન હેઠળ શીત કિરણોના જાળ સાથે સર્વત્ર તેજસ્વી થાય છે, તેમ તે પણ દીપ્તિમાન છે.

Verse 51

तस्यास्तु वक्त्रं परिभाति तद्वच्छोभाकरं विश्वविशारदं च । हिमांशुरेवापि कलंकयुक्तः संक्षीयते नित्यकलाविहीनः

તેનું મુખ તેમ જ ઝળહળે છે—શોભાનું કારણ અને વિશ્વને વિવેકમય તેજથી પ્રકાશિત કરનાર. ચંદ્ર પણ પ્રકાશમાન હોવા છતાં કલંકયુક્ત થઈ નિત્ય ક્ષીણ થાય છે; તે સર્વ કલાઓમાં સદા પૂર્ણ રહેતો નથી.

Verse 52

संपूर्णमस्त्येव सदैव हृष्टं तस्यास्तु वक्त्रं परिनिष्कलंकम् । गंधं विकाशं कमले स्वकीयं ततः समालोक्य सुखं न लेभे

તેણું મુખ ખરેખર સંપૂર્ણ હતું—સદૈવ હર્ષિત અને સર્વથા નિષ્કલંક. છતાં કમળની પોતાની સુગંધ અને પૂર્ણ વિકાસ જોઈને, ત્યારપછી તેને સુખ ન મળ્યું।

Verse 53

पद्मानना सर्वगुणोपपन्ना मदीयभावैः परिनिर्मितेयम् । गंधं स्वकीयं तु विपश्य पद्मं तस्या मुखाद्वाति जगत्समीरः

પદ્મમુખી, સર્વગુણસંપન્ના તે મારી આંતરિક ભાવનાથી રચાયેલી છે. હે પદ્મ (બ્રહ્મા), જુઓ—તેની સુગંધ તેની પોતાની છે; અને તેના મુખમાંથી જ જગતનો સમીર સર્વત્ર વહે છે।

Verse 54

लज्जाभियुक्तः सहसा बभूव जलं समाश्रित्य सदैव तिष्ठति । कतिमतिनियतबुद्ध्यासौ धियो वदंति सुमदननृपतेः कोशं समुद्र कलाभिः

લજ્જાથી અભિભૂત થઈ તે અચાનક એવો બની ગયો; જળનો આશ્રય લઈને તે સદા ત્યાં જ રહે છે. નિયત બુદ્ધિવાળા લોકો સુમદન નૃપતિના કોષને સમુદ્રની કલાઓ સમાન વિશાળ અને બહુવિધ કહે છે।

Verse 55

सुवरदशनरत्नैर्हास्यलीलाभियुक्ता अरुणअधरबिंबंशोभमानस्तु आस्यः

સુંદર રત્નસમાન દાંતોથી શોભિત, હાસ્યલીલાથી યુક્ત તેનું મુખ, અરুণ બિંબફળસમાન અધરોની કાંતિથી અત્યંત ઝળહળ્યું।

Verse 56

सुभ्रूः सुनासिका तस्याः सुकर्णौ रत्नभूषितौ । हेमकांतिसमोपेतौ कपोलौ दीप्तिसंयुतौ

તેણીની ભ્રૂઓ સુંદર હતી, નાસિકા સુઘડ હતી; અને તેના મનોહર કાન રત્નાભૂષણોથી અલંકૃત હતા. તેના કપોલ હેમકાંતિથી યુક્ત થઈ દીપ્તિમાન હતા।

Verse 57

रेखात्रयं प्रशोभेत ग्रीवायां परिसंस्थितम् । सौभाग्यशीलशृंगारैस्तिस्रो रेखा इहैव हि

ગ્રીવાએ સુશોભિત રીતે સ્થિત ત્રણ રેખાઓ—અહીં જ સૌભાગ્ય, સદ્‌શીલતા અને શૃંગાર-લાવણ્યનાં શુભ ચિહ્નો માનવામાં આવે છે।

Verse 58

सुस्तनौ कठिनौ पीनौ वर्तुलाकारसन्निभौ । तस्याः कंदर्पकलशावभिषेकाय कल्पितौ

તેણાં સ્તન સુગઠિત, દૃઢ, પીન અને વર્તુળાકાર હતાં; જાણે કામદેવના બે અભિષેક-કલશ, અભિષેક માટે જ રચાયેલા હોય।

Verse 59

अंसावतीव शोभेते सुसमौ मानसान्वितौ । सुभुजौ वर्तुलौ श्लक्ष्णौ सुवर्णौ लक्षणान्वितौ

તેના ખભા અત્યંત શોભતા—સુસમાન અને ગૌરવયુક્ત; અને તેની ભુજાઓ સુંદર, ગોળ, મૃદુ, સ્વર્ણવર્ણી તથા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી।

Verse 60

सुसमौ करपद्मौ तु पद्मवर्णौ सुशीतलौ । दिव्यलक्षणसंपन्नौ पद्मस्वस्तिकसंयुतौ

તેના કમળસમાન હાથ અને પગ સંપૂર્ણ સુસમાન હતાં—કમળવર્ણી અને સુખદ શીતળ; દિવ્ય લક્ષણોથી સંપન્ન અને કમળ તથા સ્વસ્તિકના મંગલચિહ્નોથી યુક્ત।

Verse 61

सरलाः पद्मसंयुक्ता अंगुल्यस्तु नखान्विताः । नखानि च सुतीक्ष्णानि जलबिंदुनिभानि च

તેણીની આંગળીઓ સીધી, કમળસમાન અને નખોથી યુક્ત હતી; અને તે નખો અત્યંત તીક્ષ્ણ, જલબિંદુ સમા તેજસ્વી હતાં।

Verse 62

पद्मगर्भप्रतीकाशो वर्णस्तदंगसंभवः । पद्मगंधा च सर्वांगे पद्मेव भाति भामिनी

તેણો વર્ણ કમળગર્ભ સમાન તેજસ્વી હતો, જાણે પોતાના અંગોના સારથી જન્મેલો હોય. સર્વાંગે કમળસુગંધ ધરાવતી એ ભામિની કમળની જેમ જ ઝળહળી ઊઠી.

Verse 63

सर्वलक्षणसंपन्ना नगकन्या सुशोभना । रक्तोत्पलनिभौ पादौ सुश्लक्ष्णौ चातिशोभनौ

એ નગકન્યા સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને અતિ સુંદર હતી. તેના પગ રક્તકમળ સમાન, અત્યંત મૃદુ અને વિશેષ શોભાયમાન હતા.

Verse 64

रत्नज्योतिः समाकारा नखाः पादाग्रसंभवाः । यथोद्दिष्टं च शास्त्रेषु तथा चांगेषु दृश्यते

પગના અગ્રભાગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા નખ રત્નજ્યોતિ સમાન તેજસ્વી હતા. અને શાસ્ત્રોમાં જેમ નિર્દેશ છે, તેમ જ તેના અંગોમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.

Verse 65

सर्वाभरणशोभांगी हारकंकणनूपुरा । मेखलाकटिसूत्रेण कांचीनादेन राजते

હાર, કંકણ અને નૂપુર સહિત સર્વ આભૂષણોની શોભાથી તેના અંગો ઝળહળતા હતા. રત્નમય મેખલા, કટિસૂત્ર અને કાંચીના મધુર નાદથી તે વધુ રાજતી હતી.

Verse 66

नीलेन पट्टवस्त्रेण परां शोभां गता शुभा । कंचुकेनापि दिव्येन सुरक्तेन गुणान्विता

નીલા પટ્ટવસ્ત્ર ધારણ કરીને એ શુભા પરમ શોભાને પામી. તેમજ દિવ્ય, ગાઢ લાલ કંચુક પહેરીને તે ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત રહી.

Verse 67

पार्वती कल्पिताद्भावाद्गुणं प्राप्ता महोदयम् । कल्पद्रुमान्मुदं लेभे शंकरं वाक्यमब्रवीत्

પોતે કલ્પિત ભાવસ્થિતિથી પાર્વતીએ મહાન ગુણ-મહિમા પ્રાપ્ત કર્યો. કલ્પવૃક્ષથી આનંદ પામી તેણે શંકરને આ વચન કહ્યાં.

Verse 68

यथोक्तं तु त्वया देव तथा दृष्टो मया द्रुमः । यादृशं कल्प्यते भावस्तादृशं परिदृश्यते

હે દેવ! તમે જેમ કહ્યું તેમ જ મેં તે વૃક્ષ જોયું. મનમાં જેવો ભાવ કલ્પાય, દૃષ્ટિમાં પણ તેવો જ દેખાય છે.

Verse 69

सूत उवाच । अथ सा चारुसर्वांगी तयोः पार्श्वं समेत्य च । पादांबुजं ननामाथ सा भक्त्या भवयोस्तदा

સૂત બોલ્યા—પછી તે સુંદર સર્વાંગી સ્ત્રી તે બંનેની પાસે આવી, તે સમયે ભક્તિપૂર્વક તેમના પદ્મચરણોને પ્રણામ કરવા લાગી.

Verse 70

उवाच वचनं स्निग्धं हृद्यं हारि च सा तदा । कस्मात्सृष्टा त्वया नाथ मातर्वद स्वकारणम्

ત્યારે તેણે સ્નેહભર્યા, હૃદયપ્રિય અને મનોહર વચન કહ્યાં—“હે નાથ! તમે મને કયા હેતુથી સર્જી? માતા સમે મારું સાચું કારણ કહો.”

Verse 71

श्रीदेव्युवाच । वृक्षस्य कौतुकाद्भावान्मया वै प्रत्ययः कृतः । सद्यः प्राप्तं फलं भद्रे भवती रूपसंपदा

શ્રીદેવી બોલ્યાં—“આ વૃક્ષના સ્વભાવ વિષે કૌતુકથી મેં તેની પરીક્ષા કરી. હે ભદ્રે! તત્ક્ષણે ફળ પ્રગટ થયું—તારી રૂપસંપદા અને તેજ.”

Verse 72

अशोकसुंदरी नाम्ना लोके ख्यातिं प्रयास्यसि । सर्वसौभाग्यसंपन्ना मम पुत्री न संशयः

તું ‘અશોકસુંદરી’ નામે લોકમાં પ્રસિદ્ધિ પામશે. સર્વ સૌભાગ્યથી સંપન્ન તું મારી પુત્રી છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 73

सोमवंशेषु विख्यातो यथा देवः पुरंदरः । नहुषोनाम राजेंद्रस्तव नाथो भविष्यति

જેમ સોમવંશમાં દેવ પુરંદર (ઇન્દ્ર) વિખ્યાત છે, તેમ હે રાજેન્દ્ર, ‘નહુષ’ નામનો રાજા તારો નાથ બનશે।

Verse 74

एवं दत्वा वरं तस्यै जगाम गिरिजा गिरिम् । कैलासं शंकरेणापि मुदा परमया युता

આ રીતે તેને વરદાન આપી ગિરિજા શંકર સાથે પરમ આનંદથી કૈલાસ પર્વત પર ગઈ।

Verse 102

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे द्व्यधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્ય અને ચ્યવનચરિત્ર વિષયક એકસો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।