Adhyaya 101

Verse 1

सूत उवाच । देवदेवो हृषीकेशस्त्वंगपुत्रं नृपोत्तमम् । समाचष्ट महाश्रेय आख्यानं पापनाशनम्

સૂત બોલ્યા—દેવોના દેવ હૃષીકેશે અઙ્ગપુત્ર શ્રેષ્ઠ નૃપને પાપનાશક અને મહાશ્રેયકર આખ્યાન સંભળાવ્યું।

Verse 2

श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं श्रेयदायकम् । द्विजस्यापि च वृत्तांतं कुंजलस्य महात्मनः

સાંભળો; હું શ્રેયદાયક ચરિત્ર કહું છું—મહાત્મા દ્વિજ કુંજલનો વર્તાંત પણ।

Verse 3

विष्णुरुवाच । कुंजलश्चापि धर्मात्मा चतुर्थं पुत्रमेव च । समाहूय मुदायुक्त उवाचैनं कपिंजलम्

વિષ્ણુ બોલ્યા—ત્યારે ધર્માત્મા કુંજલે આનંદપૂર્વક પોતાના ચોથા પુત્રને પણ બોલાવી તે કપિંજલને કહ્યું।

Verse 4

किं नु पुत्र त्वया दृष्टमपूर्वं कथयस्व मे । भोजनार्थं तु यासि त्वमितः कस्मिन्सुतोत्तम

હે પુત્ર! તું કયું અપુર્વ અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું છે? મને કહો. અને ભોજનાર્થે, હે શ્રેષ્ઠ સुत, તું અહીંથી ક્યાં જાય છે?

Verse 5

तदाचक्ष्व महाभाग यदि दृष्टं सुपुण्यदम् । कपिंजल उवाच । यच्च तात त्वया पृष्टमपूर्वं प्रवदाम्यहम्

હે મહાભાગ! જો તું મહાપુણ્યદાયક કંઈ જોયું હોય તો કહો. કપિંજલ બોલ્યો—હે તાત! તું પૂછેલો એ અપુર્વ વિષય હું હવે કહું છું.

Verse 6

यन्न दृष्टं श्रुतं केन कस्मान्नैव श्रुतं मया । तदिहैव प्रवक्ष्यामि श्रूयतामधुना पितः

જે કોઈએ ન જોયું, ન સાંભળ્યું—તે મને કેવી રીતે સાંભળાયું હોત? હે પિતા! તે જ હું અહીં હવે કહું છું; કૃપા કરીને સાંભળો.

Verse 7

शृण्वंतु भ्रातरः सर्वे मातस्त्वं शृणु सांप्रतम् । कैलासः पर्वतश्रेष्ठो धवलश्चंद्र सन्निभः

બધા ભાઈઓ સાંભળો, અને હે માતા! તું પણ અત્યારે સાંભળ. કૈલાસ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તે ધવળ, ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી છે.

Verse 8

नानाधातुसमाकीर्णो नानावृक्षोपशोभितः । गंगाजलैः शुभैः पुण्यैः क्षालितः सर्वतः पितः

તે નાનાવિધ ધાતુઓથી ભરપૂર છે, નાનાવિધ વૃક્ષોથી શોભિત છે; અને હે પિતા! સર્વ તરફથી ગંગાના શુભ, પવિત્ર જળોથી તે ધોવાઈ પાવન થયો છે.

Verse 9

नदीनां तु सहस्राणि दिव्यानि विविधानि च । यस्मात्तात प्रसूतानि जलानि विविधानि च

હે તાત! તેમાંથી દિવ્ય અને વિવિધ પ્રકારની હજારો નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમ જ અનેક પ્રકારનાં જળ પણ તેમાંથી પ્રગટ થયાં।

Verse 10

तडागानि सहस्राणि सोदकानि महागिरौ । नद्यः संति विशालिन्यो हंससारससेविताः

તે મહાગિરિ પર જળથી ભરપૂર હજારો તળાવો છે; અને ત્યાં હંસ તથા સારસ પક્ષીઓથી સેવિત વિશાળ, વિસ્તૃત નદીઓ પણ છે।

Verse 11

तस्मिञ्छिखरिणां श्रेष्ठे पुण्यदाः पापनाशनाः । वनानि विविधान्येव पुष्पितानि फलानि च

તે શિખરોમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાને અનેક પ્રકારનાં વનો હતાં—પુણ્યદાયક અને પાપનાશક—પુષ્પો અને ફળોથી સમૃદ્ધ હતાં।

Verse 12

नानावृक्षोपयुक्तानि हरितानि शुभानि च । किन्नराणां गणैर्युक्तश्चाप्सरोभिः समाकुलः

તે નાનાવિધ વૃક્ષોથી સુશોભિત, હરિત અને શુભ હતું; કિન્નરગણોથી યુક્ત અને અપ્સરાઓથી ભરપૂર હતું।

Verse 13

गंधर्वचारणैः सिद्धैर्देववृंदैः सुशोभितः । दिव्यवृक्षवनोपेतो दिव्यभावैः समाकुलः

તે ગંધર્વ, ચારણ, સિદ્ધ અને દેવવૃંદોથી સુશોભિત હતું; દિવ્ય વૃક્ષોના ઉપવનોથી યુક્ત અને દિવ્ય ભાવ તથા મહિમાથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 14

दिव्यगंधैः सुशोभाढ्यैर्नानारत्नसमन्वितः । शिलाभिः स्फटिकस्यापि शुक्लाभिस्तु सुशोभनः

દિવ્ય સુગંધોથી યુક્ત, અતિ શોભાયમાન અને નાનાવિધ રત્નોથી સમન્વિત તે સ્થાન શ્વેત સ્ફટિકસમાન શિલાફલકોથી પણ અત્યંત મનોહર લાગતું હતું।

Verse 15

सूर्यतेजोमयो राजंस्तेजोभिस्तु समाकुलः । चंदनैश्चारुगंधैश्च बकुलैर्नीलपुष्पकैः

હે રાજન, તે જાણે સૂર્યતેજથી રચાયેલું હોય તેમ સર્વત્ર કાંતિથી પરિપૂર્ણ હતું; સુગંધિત ચંદન, બકુલના પુષ્પો અને નીલવર્ણ ફૂલોથી તે અલંકૃત હતું।

Verse 16

नानापुष्पमयैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतः । पक्षिणां सुनिनादैश्च दिव्यानां मधुरायते

નાનાવિધ પુષ્પોથી ભરેલા વૃક્ષોથી તે સર્વત્ર અલંકૃત હતું; અને દિવ્ય પક્ષીઓના શુભ મધુર કલરવથી તે સ્થાન વધુ મોહક બનતું હતું।

Verse 17

षट्पदानां निनादैश्च वृक्षौघैर्मधुरायते । रुतैश्च कोकिलानां तु शोभते स वनो गिरिः

ભમરાઓના ગુંજન અને વૃક્ષસમૂહની સમૃદ્ધિથી તે વનાચ્છાદિત પર્વત મધુર બનતો; અને કોયલોના કૂજનથી યુક્ત થઈ તે વધુ શોભિત દેખાતો।

Verse 18

गणकोटिसमाकीर्णं तत्रास्ति शिवमंदिरम् । अंशुभिर्धवलं पुण्यं पुण्यराशिशिलोच्चयम्

ત્યાં કરોડો ગણોથી પરિપૂર્ણ શ્રીશિવમંદિર હતું; કિરણોથી ધવળ, પવિત્ર અને પુણ્યમય—જાણે પુણ્યરાશિથી ઊભો થયેલો શિલાશિખર।

Verse 19

सिंहैश्च गर्जमानैश्च सैरिभैः कुंजरैस्ततः । दिग्गजानां सुघोषैश्च शब्दितं च समंततः

ત્યારે સર્વત્ર સિંહોના ગર્જન, પ્રચંડ હાથીઓના નાદ અને દિગ્ગજોના મંગલ ઘોષથી ચારે બાજુ ગુંજી ઊઠ્યું।

Verse 20

नानामृगैः समाकीर्णं शाखामृगगणाकुलम् । मयूरकेकाघोषैश्च गुहासु च विनादितम्

તે અનેક પ્રકારના જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું, વૃક્ષવાસી વાનરોના ટોળાંથી વ્યાકુલ હતું; અને મોરોના કેકારવથી ગુફાઓમાં પણ પ્રતિધ્વનિત થતું હતું।

Verse 21

कंदरैर्लेपनैः कूटैः सानुभिश्च विराजितम् । नानाप्रस्रवणोपेतमोषधीभिर्विराजितम्

તે ગુફાઓ, ઢાળવાળા પ્રદેશો, શિખરો અને સાનુઓથી શોભિત હતું; અનેક ઝરણાંઓથી યુક્ત થઈ, ઔષધીય વનસ્પતિઓથી તેજસ્વી લાગતું હતું।

Verse 22

दिव्यं दिव्यगुणं पुण्यं पुण्यधाम समाकुलम् । सेवितं पुण्यलोकैश्च पुण्यराशिं महागिरिम्

એ મહાગિરિ દિવ્ય છે, દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત, પરમ પુણ્યમય અને પુણ્યધામોથી પરિપૂર્ણ છે; પુણ્યલોકવાસીઓ દ્વારા સેવિત, તે જાણે પુણ્યનો મહારાશિ છે।

Verse 23

पुलिंदभिल्लकोलैश्च सेवितं पर्वतोत्तमम् । विकटैः शिखरैः कोटैरद्रिराजः प्रकाशते

એ પરવતોત્તમ પુલિંદ, ભિલ્લ અને કોલ જનોથી સેવિત છે; વિકટ શિખરો અને દુર્ગમ કૂટોથી શોભિત થઈ એ અદ્રિરાજ પ્રકાશે છે।

Verse 24

अन्यैर्नानाविधैः पुण्यैः कौतुकैर्मंगलैः शुभैः । गंगोदकप्रवाहैश्च महाशब्दं प्रसुस्रुवे

અન્ય અનેકવિધ પુણ્યકર્મો, કૌતુક-ઉત્સવો, મંગલમય શુભ વિધિઓ તથા ગંગાજળના પ્રવાહો સાથે ત્યાં મહાન્ કોલાહલ ગુંજી ઊઠ્યો।

Verse 25

शंकरस्य गृहं तत्र कैलासं गतवानहम् । तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यन्न दृष्टं कदा श्रुतम्

ત્યાં હું શંકરનું ધામ કૈલાસ ગયો. ત્યાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—જે ન કદી જોયું હતું, ન કદી કોઈ સમયે સાંભળ્યું હતું।

Verse 26

श्रूयतामभिधास्यामि तात सर्वं मयोदितम् । शिखराद्गिरिराजस्य मेरोः पुण्यान्महोदयात्

હે તાત, સાંભળો; હું હવે મેં કહેલું સર્વ વર્ણવું છું—ગિરિરાજ મેરુના શિખર પરથી, તેની પુણ્યમય મહોદયથી ઉદ્ભવેલું।

Verse 27

हिमक्षीरसुवर्णस्तु प्रवाहः पतते भुवि । गंगायाश्च महाभाग रंहसा घोषभूषितः

હે મહાભાગ, હિમ અને દૂધ જેવી શ્વેતતા તથા સુવર્ણવર્ણ તેજ ધરાવતો એક પ્રવાહ ધરતી પર પડે છે; અને વેગવતી ગંગા પોતાના ગર્જનનાદથી ભૂષિત છે।

Verse 28

कैलासस्य शिरः प्राप्य तत्र विस्तरतां गतः । दशयोजनमानेन तत्र गंगा ह्रदो महान्

કૈલાસના શિખર પર પહોંચીને તે (ગંગા) ત્યાં વિસ્તરે છે; અને ત્યાં દશ યોજન પ્રમાણનો ગંગાનો મહાન્ હ્રદ છે।

Verse 29

महातोयेन पुण्येन विमलेन विराजते । सर्वतोभद्रतां प्राप्तो महाहंसैः प्रशोभते

તે સરોવર મહાતોય, પુણ્ય અને નિર્મળ જળથી ઝળહળે છે. સર્વતો ભદ્રતા પ્રાપ્ત કરીને તે મહાહંસોથી વધુ શોભિત થાય છે.

Verse 30

सामोच्चारेण पुण्येन दिव्येन मधुरेण च । हंसास्तत्र प्रकूजंति सरस्तेन विराजते

ત્યાં સામોચ્ચારણનો પુણ્ય, દિવ્ય અને મધુર નાદ ગુંજે છે. હંસો મધુર કૂજન કરે છે, અને તેથી તે સરોવર શોભાયમાન બને છે.

Verse 31

तस्य तीरे शिलायां वै हिमकन्या महामते । आसीना मुक्तकेशांता रूपद्रविणशालिनी

તેના કિનારે, ખરેખર, એક શિલા પર, હે મહામતે, હિમવંતની કન્યા બેઠી હતી—મુક્ત વહેતા કેશવાળી—રૂપ અને વૈભવથી સમૃદ્ધ.

Verse 32

दिव्यरूपसुसंपन्ना सगुणा दिव्यलक्षणा । दिव्यालंकारभूषा च तस्यास्तीरे विराजते

દિવ્ય રૂપથી સુસંપન્ન, શુભ ગુણોથી યુક્ત, દિવ્ય લક્ષણવાળી અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત—તે તેના કિનારે તેજસ્વી રીતે વિરાજતી હતી.

Verse 33

न जाने गिरिराजस्य तनया वा महोदधेः । नो वास्ति ब्रह्मणः पत्नी सा वा स्वाहा भविष्यति

મને ખબર નથી કે તે ગિરિરાજની પુત્રી છે કે મહાસમુદ્રની. તે બ્રહ્માની પત્ની છે એવું પણ નિશ્ચિત નથી; કદાચ તે સ્વાહા થવાની છે.

Verse 34

इंद्राणी वा महाभागा रोहिणी वा भविष्यति । ईदृशी रूपसंपत्तिर्युवतीनां न दृश्यते

આ મહાભાગ્યવતી નિશ્ચયે ઇન્દ્રાણી જ હશે, અથવા રોહિણી. આવી રૂપસંપત્તિ યુવતીઓમાં ક્યાંય દેખાતી નથી.

Verse 35

अन्यासां च सुदिव्यानां नारीणां तात सर्वथा । यादृशं रूपसंभावं गुणशीलं प्रदृश्यते

અને, પ્રિય, અન્ય અતિ દિવ્ય સ્ત્રીઓમાં પણ ક્યાંક ક્યાંક આવું રૂપવૈભવ અને ગુણ-શીલતાનું ઉત્તમત્વ દેખાય છે.

Verse 36

अप्सरसां कदा नास्ति तादृशं रूपलक्षणम् । यादृशं तु मया दृष्टं तदंगं विश्वमोहनम्

અપ્સરાઓમાં પણ એવું રૂપ-લક્ષણ ક્યારેય નથી; મેં જે રૂપ જોયું છે, તેના અંગ-પ્રત્યંગ સમગ્ર જગતને મોહી લે એવા છે.

Verse 37

शिलापदे समासीना दुःखेनापि समाकुला । रुदते सुस्वरैर्बाला अनेकैः स्वजनैर्विना

પથ્થરની શિલા પર બેઠેલી તે બાલા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, અનેક સ્વજનો વિના, મધુર પરંતુ કરુણ સ્વરે રડવા લાગી.

Verse 38

अश्रूणि मुंचमाना सा मुक्ताभानि बहूनि च । निर्मलानि सरस्यत्र पतंत्येव महामते

તે આંસુ વહાવતી હતી ત્યારે, મોતી સમાન અનેક નિર્મળ બિંદુઓ ત્યાં સરોવરમાં પડવા લાગ્યા, હે મહામતિ.

Verse 39

बिंदवो मौक्तिकाभास्ते निपतंति महोदके । तेभ्यो भवंति पद्मानि हृद्यानि सुरभीणि तु

મહાજળમાં મોતી જેવા બિંદુઓ પડે છે; તેમાંથી હૃદયને પ્રિય અને સુગંધિત કમળો ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 40

पद्मानि जज्ञिरे तेभ्यो नेत्राश्रुभ्यो महामते । गंगांभसि तरंत्येव असंख्यातानि तानि तु

હે મહામતિ! તે નેત્રાશ્રુઓમાંથી કમળો જન્મ્યા; અને ગંગાજળમાં તે અસંખ્ય કમળો ખરેખર તરતા રહ્યા।

Verse 41

पतितानि सुहृद्यानि रंहसा यानि तानि तु । गंगाप्रवाहमध्ये तु हंसवृंदैः सुसेविते

ઝડપથી પડેલાં તે મનોહર પદાર્થો ગંગાના પ્રવાહના મધ્યમાં રહ્યા, જ્યાં હંસોના ઝુંડ સારી રીતે વિહરે છે।

Verse 42

भागीरथ्याः प्रवाहस्तु तस्मात्स्थानाद्विनिर्गतः । कैलासशिखरं प्राप्य रत्नाख्यं चारुकंदरम्

પછી તે સ્થાનથી નીકળેલો ભાગીરથીનો પ્રવાહ કૈલાસશિખર સુધી પહોંચી ‘રત્ન’ નામની સુંદર કંદરામાં પ્રવેશ્યો।

Verse 43

वर्तते तोयपूर्णस्तु योजनद्वयविस्तृतः । हंसवृंदसमाकीर्णो जलपक्षि समाकुलः

તે કંદરા પાણીથી ભરપૂર છે, બે યોજન જેટલી વિસ્તૃત છે; હંસોના ઝુંડોથી ભરેલી અને જળપક્ષીઓથી ગુંજતી રહે છે।

Verse 44

नानावर्णविशेषाणि संति पद्मानि तत्र च । प्रवाहे निर्मले तात मुनिवृंदनिषेविते

ત્યાં અનેક વર્ણવિશેષવાળા કમળો છે; હે તાત, મુનિવૃંદે સેવિત તે નિર્મળ પ્રવાહમાં તે શોભે છે।

Verse 45

अश्रुभ्यो यानि जातानि प्रभाते कमलानि तु । गंगोदकप्लुतान्येव सौरभाणि महांति च

પ્રભાતે અશ્રુમાંથી જન્મેલા તે કમળો જાણે ગંગાજળમાં સ્નાત હોય; તેમનો સુગંધ અતિ મહાન છે।

Verse 46

प्रतरंति प्रवाहे तु निर्मले जलपूरिते । मध्ये मध्ये सुहंसैश्च जलपक्षिनिनादिते

તે નિર્મળ, જલપૂરિત પ્રવાહમાં તરતાં આગળ વધે છે; અને વચ્ચે વચ્ચે સુહંસો તથા જલપક્ષીઓના નાદથી તે ધારા ગુંજે છે।

Verse 47

सूत उवाच । रत्नाख्ये तु गिरौ तस्मिन्रत्नेश्वरमहेश्वरः । देवदैत्यसुपूज्योपि तिष्ठते तात सर्वदा

સૂત બોલ્યા—રત્ન નામના તે પર્વત પર રત્નેશ્વર મહેશ્વર સદા નિવાસ કરે છે; હે તાત, દેવો અને દૈત્યો પણ તેમને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે।

Verse 48

तत्र दृष्टो मया तात कश्चित्पुण्यमयो मुनिः । जटाभारसमाक्रांतो निर्वासा दंडधारकः

ત્યાં, હે તાત, મેં એક પુણ્યમય મુનિને જોયો—જટાના ભારથી આક્રાંત, નિર્વસ્ત્ર, અને દંડ ધારણ કરનાર।

Verse 49

निराधारो निराहारस्तपसातीव दुर्बलः । कृशांगोऽप्यस्थिसंघातस्त्वचामात्रेण वेष्टितः

આધાર વિના અને આહાર વિના, તપસ્યાથી તે અત્યંત દુર્બળ થયો હતો. દેહ કૃશ હોવા છતાં તે જાણે માત્ર હાડકાંનો ઢાંચો, ફક્ત ચામડીથી આવરાયેલો હતો।

Verse 50

भस्मोद्धूलितमात्राणि सर्वांगानि महात्मनः । शुष्कपत्राणि भक्षेत शीर्णानि पतितानि च

મહાત્માના સર્વ અંગો માત્ર ભસ્મથી ધૂળધૂસરિત હતા. તે સૂકા પાન—જીર્ણ અને પડી ગયેલા પણ—ભોજનરૂપે ભક્ષતો હતો।

Verse 51

शिवभक्तिसमासीनो दुराधारो महातपाः । अश्रुभ्यो यानि जातानि पद्मानि सुरभीणि च

શિવભક્તિમાં લીન, અડગ અને રોકવો કઠિન એવો તે મહાતપસ્વી હતો. તેના આંસુઓમાંથી સુગંધિત કમળો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 52

गंगातोयात्समानीय देवदेवं प्रपूजयेत् । रत्नेश्वरं महाभागो गीतनृत्यविशारदः

ગંગાજળ લાવી, ગીત-નૃત્યમાં નિપુણ એવો મહાભાગ દેવોના દેવ રત્નેશ્વરનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે।

Verse 53

गायते नृत्यते तस्य द्वारस्थस्त्रिपुरद्विषः । मठमागत्य धर्मात्मा रोदते सुस्वरैरपि

તેના દ્વારે ત્રિપુરદ્વેષી શિવ ઊભા રહી ગાય છે અને નૃત્ય કરે છે. મઠમાં આવી તે ધર્માત્મા મધુર સ્વરો સાથે રડે પણ છે।

Verse 54

एतद्दृष्टं मया तात अपूर्वं वदतांवर । कथयस्व प्रसादान्मे यदि त्वं वेत्सि कारणम्

હે તાત, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! મેં આ અપૂર્વ અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું છે. જો તને કારણ ખબર હોય તો કૃપાથી મને કહો.

Verse 55

सा का नारी महाभागा कस्मात्तात प्ररोदिति । कस्मात्स देवपुरुषो देवमर्चेन्महेश्वरम्

હે તાત, એ મહાભાગ્યવતી નારી કોણ છે અને કેમ રડે છે? અને એ દેવસમાન પુરુષ મહેશ્વર ભગવાનની આરાધના કેમ કરે છે?

Verse 56

तन्मे त्वं विस्तराद्ब्रूहि सर्वसंदेहकारणम् । एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुंजलोपि सुतेन हि

અતએવ મારા સર્વ સંશયો દૂર થાય તેમ તું મને વિસ્તારે કહો. પુત્રે એમ કહ્યે મહાપ્રાજ્ઞ કુંજલ પણ બોલ્યા.

Verse 57

कपिंजलेन प्रोवाच विस्तराच्छृण्वतो मुनेः

મુનિ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા ત્યારે કપિંજલે વિસ્તારે કહ્યું.