Adhyaya 10

Verse 1

ऋषय ऊचुः । ततस्ते दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपूत्तराः । युद्धाद्भग्नास्तु किं कुर्युर्व्यवसायं महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—પછી હિરણ્યકશિપુના પુત્ર એવા તે બધા દાનવો યુદ્ધમાં પરાજિત થઈ, હે મહામતે! કયો ઉપાય કરવા લાગ્યા?

Verse 2

विस्तरेणापि नो ब्रूहि तेषां वृत्तमनुत्तमम् । श्रोतुमिच्छामहे सर्वे त्वत्तो वै सांप्रतं द्विज

તેમનો અનુત્તમ વર્તાંત અમને વિસ્તારે પણ કહો. હે દ્વિજ! અમે બધા અત્યારે જ તમારાથી તે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 3

सूत उवाच । भग्ना रणात्तु ते सर्वे बलहीनास्तु वै तदा । गतदर्पाः सुदुःखार्ता दैत्यास्ते पितरं गताः

સૂતે કહ્યું—ત્યારે તેઓ બધા યુદ્ધમાં ભંગાઈને બળહીન થઈ ગયા. તેમનો દર્પ નષ્ટ થયો; ભારે દુઃખથી પીડિત તે દૈત્યો પોતાના પિતાને મળવા ગયા.

Verse 4

भक्त्या प्रणम्य ते सर्वे समूचुः कश्यपं तदा । दानवा ऊचुः । भवद्वीर्यात्समुत्पत्तिरस्माकं द्विजसत्तम

ત્યારે તેઓ સૌ ભક્તિપૂર્વક કશ્યપને પ્રણામ કરીને બોલ્યા. દાનવો બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આપના વીર્યબળમાંથી જ અમારી ઉત્પત્તિ થઈ છે.

Verse 5

देवतानां महाभाग दानवानां तथैव च । वयं च दानवाः सर्वे बलवीर्यपराक्रमाः

હે મહાભાગ, દેવતાઓમાં અને દાનવોમાં પણ અમે બધા દાનવો બળ, વીર્ય અને પરાક્રમથી યુક્ત છીએ.

Verse 6

उपायज्ञाः सुधीराश्च उद्यमेन समन्विताः । वयं तु बहवस्तात देवास्त्वल्पास्तथैव च

અમે ઉપાય જાણનારા, સુબુદ્ધિ અને પ્રયત્નથી યુક્ત છીએ. હે તાત, અમે તો ઘણા છીએ; દેવતાઓ તો ખરેખર થોડા છે.

Verse 7

कथं जयंति ते सर्वे वयं भग्ना महाहवात् । तत्किं वै कारणं तात बलतेजः समन्विताः

તેઓ બધા કેવી રીતે જીતે છે અને અમે મહાયુદ્ધમાંથી પરાજિત કેમ થઈએ છીએ? હે તાત, બળ અને તેજથી યુક્ત હોવા છતાં તેનું કારણ શું છે?

Verse 8

मत्तनागसहस्राणामेकैकस्य महामते । बलमस्ति च दैत्यस्य नास्ति देवेषु तादृशम्

હે મહામતે, દરેક દૈત્યમાં હજાર મત્ત હાથીઓ જેટલું બળ છે; દેવોમાં એવું બળ નથી.

Verse 9

जयश्च दृश्यते तात देवेष्वेव महाहवे । तत्सर्वं कथयस्वैव संशयंछेत्तुमर्हसि

હે તાત! તે મહાયુદ્ધમાં દેવોમાં જ વિજય દેખાય છે. તેથી તે બધું મને કહો; મારા સંશયને છેદવા તમે સમર્થ છો.

Verse 10

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे दैत्यतपश्चर्यावर्णनंनाम दशमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં ‘દૈત્ય-તપશ્ચર્યા-વર્ણન’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 11

वीर्यनिर्वापकस्तातो माताक्षेत्रमिदं सदा । धारणे पालने चैव पोषणे च यथैव हि

અતએવ, હે તાત! માતા સદા બીજને ગ્રહણ કરી સ્થિર કરનાર ક્ષેત્રરૂપ છે; તેમ જ ધારણ, પાલન-રક્ષણ અને પોષણમાં પણ તે જ છે.

Verse 12

किं कुर्याद्विषमार्थे तु पिता पुत्रे च वै तथा । अत्र प्रधानं कर्मैव मामेवं बुद्धिराश्रिता

પુત્ર વિષે કઠિન અને વિરુદ્ધ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે પિતા શું કરે? અહીં મુખ્ય તો કર્મ—સદાચાર જ છે; મારી બુદ્ધિ એમ જ આશ્રિત છે.

Verse 13

द्वैविध्यं कर्मसंबंधं पापपुण्यसमुद्भवम् । सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते धर्म उत्तमः

કર્મસંબંધ દ્વિવિધ છે—પાપ અને પુણ્યમાંથી ઉદ્ભવેલો. સત્યને જ આશ્રય કરીને ઉત્તમ ધર્મનું આચરણ થાય છે.

Verse 14

तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय हि तं सुताः । पतनाय पातकं प्रोक्तं सर्वदैव न संशयः

હે પુત્રો, તપ અને ધ્યાનથી યુક્ત જે છે તે નિશ્ચયે મોક્ષ માટે કારણ કહેવાયું છે; અને પાતક પતનનું કારણ છે—એમાં કદી સંશય નથી।

Verse 15

बलेन परिवारेण आभिजात्येन पुत्रकाः । पुण्यहीनस्य पुंसो वै तद्बलं विकलायते

હે પુત્રો, બળ, પરિવારનો આધાર, કુલીન જન્મ અને પુત્રો—આ બધું હોવા છતાં; પુણ્યહીન પુરુષનું તે બળ ખરેખર ક્ષીણ થઈ જાય છે।

Verse 16

उन्नता गिरिदुर्गेषु वृक्षाः संति सुपुत्रकाः । पतंति वातवेगेन समूलास्तु घनास्तथा

હે સુપુત્રો, પર્વત-દુર્ગોમાં મૂળসহ ઊભાં ઊંચાં વૃક્ષો પણ પવનના વેગથી પડી જાય છે; તેમ જ ઘન વનો પણ ઢળી પડે છે।

Verse 17

सत्यधर्मविहीनास्ते तथायांति यमक्षयम् । साधारणः प्राणिनां च धर्म एष सुपुत्रकाः

જે સત્ય અને ધર્મથી રહિત છે, તેઓ તેમ જ યમલોકને જાય છે. હે સુપુત્રો, આ ધર્મ સર્વ પ્રાણીઓનું સામાન્ય કર્તવ્ય છે।

Verse 18

येन संतरते जंतुरिह चैव परत्र च । तद्युष्माभिः परित्यक्तं सत्यं धर्मसमन्वितम्

જેનાથી જીવ ઇહલોકમાં અને પરલોકમાં પણ પાર ઉતરે છે—તે ધર્મયુક્ત સત્યને તમે ત્યજી દીધું છે।

Verse 19

अधर्ममास्थितं पुत्रा युष्माभिः सत्यवर्जितैः । सत्यधर्मतपोभ्रष्टाः पतिता दुःखसागरे

હે પુત્રો, તમે સત્યનો ત્યાગ કરીને અધર્મનો આશ્રય લીધો છે. સત્ય, ધર્મ અને તપથી ભ્રષ્ટ થઈ તમે દુઃખસાગરમાં પતિત થયા છો.

Verse 20

देवाश्च सत्यसंपन्नाः श्रेयसा च समन्विताः । तपः शांतिदमोपेताः सुपुण्या पापवर्जिताः

દેવો સત્યથી સંપન્ન અને પરમ શ્રેયથી યુક્ત છે. તેઓ તપ, શાંતિ અને દમથી યુક્ત—અતિ પુણ્યવાન અને પાપવર્જિત છે.

Verse 21

यत्र सत्यं च धर्मश्च तपः पुण्यं तथैव च । यत्र विष्णुर्हृषीकेशो जयस्तत्र प्रदृश्यते

જ્યાં સત્ય અને ધર્મ નિવાસ કરે છે, તેમજ તપ અને પુણ્ય પણ જ્યાં છે; અને જ્યાં ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશ વિષ્ણુ હાજર છે—ત્યાં વિજય સ્પષ્ટ દેખાય છે.

Verse 22

तेषां सहायः संभूतो वासुदेवः सनातनः । तस्माज्जयंति ते देवाः सत्यधर्मसमन्विताः

તેમના સહાયક રૂપે સનાતન વાસુદેવ પ્રગટ થયા; તેથી સત્ય અને ધર્મથી યુક્ત તે દેવો વિજયી થાય છે.

Verse 23

सहायेन बलेनैव पौरुषेण तथैव च । भवंतः किल वै पुत्रास्तपः सत्यविवर्जिताः

માત્ર સહાય, બળ અને ખાલી પૌરુષ પર આધાર રાખીને, હે પુત્રો, તમે—એવું કહેવાય છે—તપ અને સત્યથી રહિત છો.

Verse 24

यस्य विष्णुः सहायश्च तपश्चैव बलं तथा । तस्यैव च जयो दृष्ट इति धर्मविदो विदुः

જેનાં સહાયક વિષ્ણુ છે અને જેને તપ તથા બળ પ્રાપ્ત છે, તેનો જ વિજય નિશ્ચિત દેખાય છે—એવું ધર્મવિદો જાણે છે.

Verse 25

यूयं धर्मविहीनास्तु तपः सत्यविवर्जिताः । ऐंद्रं पदं बलेनैव प्राप्तवंतश्च पूर्वतः

તમે ધર્મવિહિન છો અને તપ તથા સત્યથી વંચિત છો; અગાઉ તમે માત્ર બળના જોરે જ ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

Verse 26

तपो विना महाप्राज्ञा धर्मेण यशसा विना । बलदर्पगुणैः पुत्रा न प्राप्यमैन्द्रकं पदम्

હે મહાપ્રાજ્ઞ પુત્રો! તપ વિના, ધર્મ અને યશ વિના, માત્ર બળ-દર્પ વગેરે ગુણો હોવા છતાં ઇન્દ્રસમાન પદ પ્રાપ્ત થતું નથી.

Verse 27

प्राप्याप्यैंद्रं पदं पुत्रास्ततो भ्रष्टा भवंति हि । तस्माद्यूयं प्रकुर्वंतु तपः पुत्राः समन्विताः

પુત્રો! ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ ત્યાંથી પતન થાય છે; તેથી તમે સૌ એકતાથી સ્થિર રહી તપશ્ચર્યા કરો.

Verse 28

अविरोधेन संयुक्ता ज्ञानध्यानसमन्विताः । वैरं चैव न कर्तव्यं केशवेन समं कदा

અવિરોધ (સૌહાર્દ) સાથે જોડાયેલા રહો, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી યુક્ત રહો; અને કેશવ સાથે ક્યારેય વૈર ન કરવું.

Verse 29

एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्या भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः

જ્યારે તમે આવા સદ્ગુણી પુત્રો બનશો, ત્યારે તમે ખરેખર ધન્ય થશો. ત્યારે તમે સૌ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરશો—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 30

एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः

મહાત્મા કશ્યપે આ રીતે સંબોધ્યા પછી, તે મહાબળવાન દાનવો પિતાના વચનને સાંભળી (તદનુસાર) પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 31

प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः

ભક્તિપૂર્વક કશ્યપને પ્રણામ કરીને તેઓ ઝડપથી ઊભા થયા. પછી દૈત્યો પરસ્પર એકાગ્ર થઈ ઉત્તમ મંત્રણા (યોજના) રચી.

Verse 32

हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम्

ત્યારે રાજા હિરણ્યકશિપુએ તે દાનવોને કહ્યું—“અમે નિશ્ચયે તપ કરીશું; તે દુષ્કર છે, પરંતુ સર્વદાયક છે.”

Verse 33

हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः

ત્યારે હિરણ્યાક્ષે કહ્યું—“હું ઘોર તપ કરીશ. તેમાંથી પ્રાપ્ત બળથી હું ત્રિલોક્યને કબજે કરી લઈશ—એમાં સંશય નથી.”

Verse 34

रणे निर्जित्य गोविंदं तमिमं पापचेतसम् । व्यापाद्य देवताः सर्वाः पदमैंद्रं व्रजाम्यहम्

રણમાં ગોવિંદને જીત્યા પછી અને સર્વ દેવતાઓનો વધ કરીને—અહીં રહેલો આ પાપચિત્ત—હું પદ્મૈન્દ્રના લોકમાં જઈશ.

Verse 35

बलिरुवाच । एवं न युज्यते कर्तुं युष्माभिर्दितिजेश्वराः । विष्णुना सह यद्वैरं तद्वैरं नाशकारणम्

બલિએ કહ્યું—હે દિતિજોના અધિપતિઓ, આ રીતે કરવું તમને યોગ્ય નથી. વિષ્ણુ સાથેનું વૈર એ જ વિનાશનું કારણ બને છે.

Verse 36

दानधर्मैस्तथा पुण्यैस्तपोभिर्यज्ञयाजनैः । तमाराध्य हृषीकेशं सुखं गच्छंति मानवाः

દાન, ધર્મ, પુણ્યકર્મ, તપ અને યજ્ઞ-યાજન દ્વારા મનુષ્યો હૃષીકેશની આરાધના કરે છે; અને આરાધના કરીને સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 37

हिरण्यकशिपुरुवाच । अहमेवं न करिष्ये हरेराराधनं कदा । स्वभावं तु परित्यज्य शत्रुसेवा प्रचर्यते

હિરણ્યકશિપુએ કહ્યું—હું કદી હરિની આરાધના નહીં કરું. પોતાનો સ્વભાવ ત્યજીને તો શત્રુની સેવા જ કરવી પડે છે.

Verse 38

मरणादधिकं तं तु मानयंति हि पंडिताः । विष्णोः सेवा न वै कार्या मया चान्यैश्च दानवैः

પંડિતો તેને મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ભયંકર માને છે. તેથી વિષ્ણુની સેવા ન તો હું કરું, ન અન્ય દાનવો કરે—એવું કરવું ન જોઈએ.

Verse 39

तमुवाच महात्मानं बलिः पितामहं पुनः । धर्मशास्त्रेषु यद्दृष्टं मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः

ત્યારે બલિએ ફરી પોતાના પિતામહ એવા મહાત્માને કહ્યું— “ધર્મશાસ્ત્રોમાં તત્ત્વજ્ઞ મુનિઓએ જે જોયું અને ઉપદેશ્યું છે…”

Verse 40

राजनीतियुतं मंत्रं शत्रोश्चैव प्रधानतः । हीनमात्मानमाज्ञाय रिपुं तं बलिनं तथा

રાજનીતિથી યુક્ત મંત્રણા અપનાવી અને શત્રુને સર્વપ્રથમ ગણાવી, પોતાની કમજોરી ઓળખવી અને તે શત્રુને પણ બળવાન સમજી લેવો જોઈએ।

Verse 41

तस्य पार्श्वे प्रगत्वैव जयकालं प्रतीक्षयेत् । दीपच्छायां समाश्रित्य तमो वसति सर्वदा

તેની બાજુએ જઈને વિજયનો શુભ સમય આવે ત્યાં સુધી રાહ જોવી જોઈએ; કારણ કે દીવાના પડછાયાનો આશ્રય લઈને અંધકાર સદા ત્યાં વસે છે।

Verse 42

स्नेहं दशागतं प्रेक्ष्य दीपस्यापि महाबलम् । प्रकाशं याति वेगेन तमश्च वर्द्धते पुनः

દીપનું તેલ અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચ્યું છે એમ જોઈને, દીવો મહાબળવાન હોવા છતાં તેનો પ્રકાશ ઝડપથી ઓસરવા લાગે છે અને અંધકાર ફરી વધે છે।

Verse 43

तथा प्रसादयेच्छन्नः स्नेहं निर्दिश्य तत्त्वतः । स्नेहं कृत्वासुरैः सार्द्धं धर्मभावैः सुरद्विषः

એ જ રીતે તે પોતાનો આશય છુપાવીને, સાચો સ્નેહ દર્શાવતો હોય તેમ તેમને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ. આમ અસુરો સાથે ‘મૈત્રી’નો બંધ બાંધી, દેવોના શત્રુ ધર્મભાવનું આવરણ ધારણ કરીને આગળ વધે છે।

Verse 44

पूर्वमुक्तं सुमंत्रं तु मुनिना कश्यपेन हि । तेन मंत्रेण राजेंद्र कुरु कार्यं स्वमात्मवान्

એ ઉત્તમ મંત્ર પૂર્વે જ મુનિ કશ્યપે ઉપદેશ્યો હતો. હે રાજેન્દ્ર, આત્મસંયમ રાખીને એ મંત્રથી પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કર.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह दैत्यः प्रतापवान् । पौत्र नैवं करिष्येहं मानभंगं तथात्मनः

તેનું વચન સાંભળી પરાક્રમી દૈત્ય બોલ્યો—“પૌત્ર, અહીં હું એવું નહીં કરું કે જેથી મારા પોતાના માનનો ભંગ થાય.”

Verse 46

अन्ये च बांधवाः सर्वे तमूचुर्नयपंडितम् । बलिनोक्तं च यत्पुण्यं देवतानां प्रियंकरम्

પછી અન્ય બધા બંધુઓએ પણ નીતિમાં નિપુણ એવા જ્ઞાનીને કહ્યું—“બલિએ કહેલું જે પુણ્યકર્મ છે, તે દેવતાઓને પ્રિય કરનારું છે.”

Verse 47

शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम् । करिष्यामो वयं सर्वे तप एवमनुत्तमम्

આ શક્ર (ઇન્દ્ર)ના માનને હરણ કરનારું અને દાનવો માટે પણ ભયંકર એવું કહેવાયું છે. તેથી અમે સૌ આ અનુત્તમ તપ કરીશું.

Verse 48

तपसा निर्जित्य देवान्हरिष्यामः स्वकं पदम् । एवमामंत्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा

“તપથી દેવતાઓને જીતીને અમે આપણું જ યોગ્ય પદ હરી લઈશું.” એમ કહી તેઓ બધા વિદાય થયા અને ત્યારે બલિને ત્યજી દીધો.

Verse 49

विष्णोः सार्द्धं महावैरं हृदि कृत्वा महासुराः । तपश्चक्रुस्ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु

વિષ્ણુ પ્રત્યે હૃદયમાં મહાવૈર ધારણ કરીને તે મહાસુરોએ પછી સર્વે પર્વત-દુર્ગો અને શિખરો પર તપશ્ચર્યા કરી।

Verse 50

एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः

આ રીતે તે બધા દાનવો રાગ ત્યજી દૃઢનિશ્ચયી બન્યા; કામ-ક્રોધ રહિત, નિરાહાર રહી તેમણે થાક-ક્લેશ જીત્યો।