વસુ–મોહિની સંવાદમાં મોહિની પુરુષોત્તમની મહિમા સાંભળી પ્રયાગનું માહાત્મ્ય અને તીર્થયાત્રાની યોગ્ય રીત પૂછે છે. વસુ પહેલા સામાન્ય તીર્થયાત્રા-નીતિ કહે છે—દાન, સંયમ અને શ્રદ્ધા-ભાવ સાથે કરેલી યાત્રા અનેક યજ્ઞોથી પણ વધુ ફળદાયી છે; માત્ર દેહસન્નિધિ (ગંગામાં માછલી જેવી) ભક્તિ વિના નિષ્ફળ છે. કામ-ક્રોધ-લોભનો નિયંત્રણ, સહનશક્તિ, સંતોષ અને પ્રતિગ્રહથી વિરક્તિ આંતરિક પાત્રતા ગણાય છે. પ્રસ્થાન પહેલાં ગણેશપૂજા, દેવ-પિતૃ-બ્રાહ્મણ-સાધુનો સત્કાર, તીર્થોમાં શ્રાદ્ધ-તર્પણની રીત, પિંડના દ્રવ્યો અને અશૌચ-પરિહાર જણાવાયા છે. પ્રયાગ અને ગયામાં વિશેષ નિયમો—શોકકાળે મુંડન, કાર્પટી વેશ, દાન/ભેટ સ્વીકાર ન કરવો. અહંકારભર્યા વાહનપ્રદર્શનની ટીકા કરી, મુસાફરીના સાધન મુજબ દોષ-પુણ્યનું તારતમ્ય સમજાવ્યું છે. અંતે મુંડન–ક્ષૌરનો ભેદ, કુરુક્ષેત્ર-વિશાલા-વિરાજા-ગયા વગેરે અપવાદો, ગંગા-વિશેષ નિષેધો અને જળ-ભૂમિ-અગ્નિ શક્તિ તથા ઋષિ-સંમતિથી તીર્થપવિત્રતાનો આધાર દર્શાવ્યો છે.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
વસિષ્ઠ બોલ્યા: હે રાજન, આ સાંભળી વિધાતાની પ્રિય પુત્રી મોહિનીએ ભોગ અને મોક્ષ આપનાર પુરુષોત્તમનું માહાત્મ્ય (પુનઃ) શ્રવણ કર્યું।
Verse 2
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥
પછી મોહિનીએ પોતાના પુરોહિત એવા બ્રાહ્મણ વસુને ફરી પૂછ્યું: હે વિપ્ર, પુરુષોત્તમના પ્રાકટ્ય વિષે મેં અત્યંત અદ્ભુત વર્ણન સાંભળ્યું છે।
Verse 3
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥
હવે, હે સુવ્રત, પ્રયાગનું માહાત્મ્ય પણ કહો. હે ગુરુ, મેં અગાઉ સાંભળ્યું છે કે ‘પ્રયાગ’ નામનું તીર્થ તીર્થરાજ છે।
Verse 4
तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥
તેનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો, તીર્થયાત્રાની વિધિ સહિત. હે દ્વિજ, માન્ય અને વિશિષ્ટ તીર્થોમાં જવાની રીત પણ જણાવો ॥૪॥
Verse 5
यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥
હે રાજન, ધર્મપરાયણ મનુષ્યોએ વિધિપૂર્વક જે કરવું જોઈએ તે જણાવતાં મોહિનીના વચનો સાંભળી તે દ્વિજ તદનુસાર બોલ્યો/આચર્યો ॥૫॥
Verse 6
सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥
પ્રથમ સામાન્ય વિધિ કહી પછી તેણે પ્રયાગનું આખ્યાન કહ્યું. વસુ બોલ્યા—હે ભદ્રે, સાંભળ; તીર્થમાં અભિગમનની વિધિ હું કહું છું ॥૬॥
Verse 7
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥
જેનો આશ્રય લેતાં મનુષ્ય કહેલું ફળ પામે છે. તીર્થમાં અભિગમન મહાપુણ્ય છે; તે યજ્ઞોથી પણ વિશેષ ગણાય છે ॥૭॥
Verse 8
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥
ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને અને તીર્થોમાં જઈને પણ, જે મનુષ્ય સોનું અને ગાયોનું દાન નથી કરતો, તે દરિદ્ર બને છે ॥૮॥
Verse 9
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥
અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો બહુ દક્ષિણાસહિત કરીને પણ, તીર્થયાત્રાથી જે ફળ મળે છે તે ફળ મળતું નથી।
Verse 10
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥
અહીં જે વ્યક્તિ અજ્ઞાનવશ પણ તીર્થગમન કરે છે, તે સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ થઈ સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।
Verse 11
स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥
તે નિત્ય ધન-ધાન્યથી ભરપૂર સ્થિર સ્થાન પામે છે; ઐશ્વર્ય અને જ્ઞાનથી સંપન્ન થઈ સદા ભોગવંત બને છે।
Verse 12
तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥
જે પિતૃસેવામાં રત છે, તે નરકમાંથી પ્રપિતામહોને પણ તારવે છે; જેના હાથ-પગ અને મન સુસંયમિત છે।
Verse 13
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥
તે વિદ્યા, તપ અને કીર્તિ દ્વારા તીર્થફળ ભોગવે છે; પ્રતિગ્રહથી દૂર રહી, જે કંઈ મળે તેમાં સંતોષ રાખે છે।
Verse 14
अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥
અહંકારથી મુક્ત એવો પુરુષ જ સાચું તીર્થફળ પામે છે. તે સરળ, નવા આરંભોથી વિરક્ત, લઘુઆહાર કરનાર અને ઇન્દ્રિયજિત હોય છે.
Verse 15
विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥
સર્વ આસક્તિથી મુક્ત એવો પુરુષ તીર્થફળનો સાચો ભાગીદાર બને છે. ધીર બની, શ્રદ્ધા અને સમાધાન ચિત્તથી તીર્થોનું અનુસરણ કરે છે.
Verse 16
कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥
પાપ કરનાર પણ શુદ્ધ થઈ શકે—તો શુદ્ધ કર્મ કરનાર તો કેટલો વધુ. પરંતુ જે શ્રદ્ધાવિહિન, પાપથી પીડિત, નાસ્તિક અને અછિન્ન સંશયવાળો છે, તે શુદ્ધિ પામતો નથી.
Verse 17
हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥
માત્ર તર્કમાં સ્થિર એવા આ પાંચ પ્રકારના લોકો તીર્થફળના ભાગીદાર નથી. પાપ કરનાર મનુષ્યો માટે તીર્થ પાપશમનનું સાધન બને છે.
Verse 18
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥
શાસ્ત્રોક્ત ફળ આપનાર તીર્થ શુદ્ધ આત્માવાળા મનુષ્યો માટે જ ફળદાયી બને છે. જે કામ, ક્રોધ અને લોભને જીતીને તીર્થમાં પ્રવેશે છે, તેના માટે તીર્થગમનથી કશું અપ્રાપ્ત રહેતું નથી. અને જે કહેલા વિધાન મુજબ તીર્થોમાં પરિભ્રમણ કરે છે, સર્વ દ્વંદ્વો સહન કરનાર ધીર પુરુષો સ્વર્ગગામી થાય છે.
Verse 19
गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥
ગંગા વગેરે તીર્થોમાં માછલાં વસે છે અને દેવાલયોમાં પક્ષીઓના ઝુંડ પણ રહે છે; પરંતુ જેમના હૃદયમાં ભક્તિભાવ નથી, તેઓ શ્રેષ્ઠ તીર્થ કે મુખ્ય દેવાલયમાંથી પણ આધ્યાત્મિક ફળ પામતા નથી।
Verse 20
भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥
અતએવ તે પવિત્ર ભક્તિભાવને હૃદયકમળમાં સ્થાપી, એકાગ્ર મનવાળો સાધક તીર્થોની સેવા અને યાત્રા કરે. આવી તીર્થયાત્રા મુનિશ્રેષ્ઠોએ કહેલી, આચરેલી, વિધિપૂર્વક નિમિત્ત કરેલી અને અનુમોદિત છે।
Verse 21
तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥
ગુરુના આદેશથી નિયુક્ત, સુસંયમી બ્રહ્મચારી તે વિધિને નિયમપૂર્વક કરે છે. સર્વસ્વ નષ્ટ થઈ જાય અથવા સાધન અલ્પ હોય તો પણ, બ્રાહ્મણોને અગ્રસ્થાને રાખીને (તેમને પ્રથમ માન આપી) તે કાર્ય પૂર્ણ કરવું જોઈએ।
Verse 22
यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥
યજ્ઞ કરવાનો અધિકાર હોય કે યજ્ઞમાંથી નિવૃત્ત થયો હોય, બ્રાહ્મણને તીર્થોમાં પરિભ્રમણ કરવું જોઈએ; કારણ કે તીર્થોમાં યજ્ઞફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે—એવું નિર્મળ સ્વભાવવાળા મુનિશ્રેષ્ઠોએ કહ્યું છે।
Verse 23
यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥
જેનામાં ઇષ્ટિ-યજ્ઞો કરવાનો અધિકાર છે, તેના માટે ગૃહ જ શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વ ગૃહધર્મો પણ શ્રેષ્ઠ છે. આ રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્થિત વ્યક્તિ માટે તીર્થગમન પ્રાચીનોએ નિષિદ્ધ કર્યું છે. કેટલાક કહે છે કે બધા તીર્થો પણ અગ્નિહોત્ર સમાન નથી।
Verse 24
यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥
જે કોઈ તીર્થયાત્રા કરવા જાય, તે સંયમથી જાય; અને પહેલાં ઘરમાં જ નિવાસ-તૈયારી કરી, શુચિ અને સાવધાન રહી, ભક્તિપૂર્વક વિનમ્ર બની શ્રીગણેશનું સમ્યક્ પૂજન કરે।
Verse 25
देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥
બુદ્ધિમાન બ્રાહ્મણે પોતાની આર્થિક શક્તિ મુજબ પ્રયત્નપૂર્વક દેવો, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો અને સાધુઓનું સન્માન-પૂજન કરવું. અને પરત આવ્યા પછી પણ એ જ રીતે ફરી દેવો, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી।
Verse 26
एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥
જે આ રીતે કરે છે, તેને તીર્થ વગેરે વિશે જે ફળ કહેલું છે તે નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે—અહીં લેશમાત્ર પણ સંશય નથી।
Verse 27
गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥
જે વ્યક્તિ દેશાંતર જતાં ઘીથી શ્રાદ્ધ કરે, તે ‘યાત્રા માટે’ કહેવાયું છે; પરંતુ પ્રવેશ/પરત ફરવાના સમયે તેના વિધાન વિષે સંશય છે।
Verse 28
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥
પ્રયાગની તીર્થયાત્રામાં, જે પિતા-માતાથી વિયોગ પામ્યો (અથવા વંચિત) હોય, તે કેશનું વપન કરે, જેથી વ્યર્થમાં કેશહીન ન બને।
Verse 29
उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥
જો કોઈ ગયા જવા માટે તૈયાર હોય, તો વિધાન મુજબ શ્રાદ્ધ કરીને, કાર્પટી (ભિક્ષુક) વેશ ધારણ કરી ગામની પ્રદક્ષિણા કરવી।
Verse 30
ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥
પછી બીજા ગામમાં જઈ શ્રાદ્ધમાં બચેલું અન્ન જ ભોજન કરવું. ત્યારબાદ દરરોજ પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર) ટાળી આગળ વધવું।
Verse 31
पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥
હે સુવ્રતે! જે ગયા તરફ જાય છે, તેના દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ થાય છે; અને જે બળદ પર આરૂઢ થઈ તીર્થ જાય છે, તે પણ એ જ પુણ્ય પામે છે।
Verse 32
नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
તે ભયંકર નરકમાં વસે છે, કારણ કે ગાયોના ક્રોધ ખરેખર દારુણ છે; અને તે દેહધારીના પિતૃઓ તેના અર્પિત જળને પણ સ્વીકારતા નથી।
Verse 33
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
જે માણસ વૈભવના દેખાડા માટે, લોભ કે મોહથી વાહનમાં તીર્થ જાય છે, તેના માટે તે તીર્થયાત્રા નિષ્ફળ બને છે; તેથી એવો વાહન ત્યજવું જોઈએ।
Verse 34
गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥
બળદગાડીમાં મુસાફરી કરવી ગોહત્યાસમાન પાપ કહેવાય છે; ઘોડાગાડીમાં જવું નિષ્ફળ છે. પાલકી જેવા મનુષ્યવાહનમાં જવાથી દોષ અડધો થાય; અને પગપાળા જવાથી એ જ દોષ ચારગણો થાય છે.
Verse 35
वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥
વરસાદ અને તાપમાં હંમેશાં છત્રી અને દંડ સાથે રાખીને જવું. અને માર્ગ કંકર કે કાંટાથી ભરેલો હોય ત્યારે શરીરરક્ષા ઇચ્છનારએ પાદુકા પહેરીને જ ચાલવું.
Verse 36
तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥
જે વ્યક્તિ માત્ર સંયોગવશ તીર્થ પર પહોંચી ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેને સ્નાનજન્ય ફળ જ મળે છે; સંકલ્પપૂર્વક કરેલી તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળતું નથી.
Verse 37
षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥
જે અન્યના હિતકાર્ય માટે તીર્થયાત્રા કરે છે, તેને માત્ર સોળમો અંશ ફળ મળે છે. અને જે સંગત કે પ્રસંગવશ જાય છે, તેને તીર્થફળનું અડધું મળે છે.
Verse 38
तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥
તીર્થસ્થાનોમાં બ્રાહ્મણની ક્યારેય પરીક્ષા કે તપાસ ન કરવી. અહીં સહાય માંગતો જરૂરિયાતમંદ આવે તો તેને ભોજન કરાવવું—એવું મનુએ કહ્યું છે.
Verse 39
सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥
હે સુલોચને! સક્તુ (ભૂંજેલા જવના લોટ)થી, અથવા સંયાવના પકવાનોથી, અથવા પાયસ (ખીર)થી પિંડદાન કરી શકાય; તેમજ બદર અને આમલક ફળોથી પણ, અથવા પિણ્યાક (તેલખોળ)થી પણ કરી શકાય.
Verse 40
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥
પરંતુ ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્ચા-આવાહન (ઔપચારિક આમંત્રણ-પૂજન) વિના કરવું જોઈએ; અને કૂતરા, કાગડા, ગીધ તથા પાપી-દુષ્ટોની નજર કે હસ્તક્ષેપથી બગડેલું શ્રાદ્ધ ન કરવું.
Verse 41
श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥
તીર્થમાં કરાયેલ શ્રાદ્ધને ‘તૈર્થિક’ કહેવામાં આવ્યું છે; તે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનાર છે. તેથી સમયસર હોય કે અસમે, મનુષ્યોએ તીર્થ-શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
Verse 42
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
ત્યાં હંમેશાં જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય તે જ વડે પિતૃતર્પણ કરવું જોઈએ. જરાય વિલંબ ન કરવો અને કોઈ વિઘ્ન ઊભું કરવું કે સ્વીકારવું નહીં.
Verse 43
प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥
હે વિશાલાક્ષિ! કુશથી બનેલી પ્રતિમાને તીર્થજળમાં ડૂબાડવી. જેને ઉદ્દેશીને આ કરવામાં આવે, તે જ તે પુણ્યફળનો આઠમો ભાગ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 44
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥
તું કુશ છે, કુશનો પુત્ર છે; બ્રહ્માએ પ્રાચીન કાળે તને રચ્યો. તું સ્નાન કરેલ હોય તો, જેના માટે આ ગાંઠ-બંધન થાય છે તે પણ સ્નાત ગણાય છે.
Verse 45
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥
મુંડન અને ઉપવાસ—આ વિધિ સર્વ તીર્થોમાં છે; પરંતુ કુરુક્ષેત્ર, વિશાલા, વિરજા અને ગયાને છોડીને।
Verse 46
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥
હવે ભૂમિ上的 તીર્થોના પુણ્યત્વનું કારણ સાંભળો; જેમ શરીરમાં કેટલાક પ્રદેશો અતિ મુખ્ય ગણાય છે તેમ।
Verse 47
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥
જળ, ભૂમિ અને તેજ (અગ્નિપ્રભા)ના સ્વાભાવિક પ્રભાવથી, તેમજ મુનિઓના પરિગ્રહ/આશ્રયથી—તીર્થોની પુણ્યતા સ્મૃત છે.
Verse 48
गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
હે દેવી! જે ગંગાને પામી પણ મુંડન કરાવતો નથી, તેની સર્વ ક્રિયાઓ અક્રિયા સમાન થઈ જાય છે; અને તે તીર્થદ્રોહી બને છે.
Verse 49
गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥
જે ગંગાના ભાસ્કરક્ષેત્રમાં મુંડન ન કરાવે, તે કરોડો કુળો સહિત કલ્પપર્યંત રૌરવ નરકને પામે છે.
Verse 50
गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥
સરિતાઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાને પ્રાપ્ત થતાં કલ્પાંત સુધી સંગ્રહિત પાપસમૂહ વાળને આશ્રય કરીને રહે છે; તેથી તે વાળ ત્યજવા જોઈએ.
Verse 51
यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥
ગંગાજળમાં જેટલા નખ અને રોમ પડે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકમાં તે માન-મહિમાથી પૂજાય છે.
Verse 52
प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥
પ્રયાગ સિવાય ગંગામાં મુંડનનું વિધાન નથી; જે મોહવશ અન્યથા કરે, તે મહારૌરવ નરકમાં પ્રવેશે છે.
Verse 53
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥
જેનાં પિતા જીવિત હોય, તે વિધાન જાણતો હોવા છતાં તીર્થમાં જઈ ક્ષૌરકર્મ ન કરે; ત્યાં દાઢી-મૂછનું વપણ પણ ન કરે.
Verse 54
गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥
હે દેવેશી! ગયામાં પણ શિરઃક્ષૌર સર્વ મુનિઓએ નિષિદ્ધ કહ્યું નથી; પરંતુ દાઢી અને મૂછનું વપન ત્યાજ્ય તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 55
सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥
બુદ્ધિમાનો દાઢી અને કેશ—બન્નેનું વપન ‘મુંડન’ તરીકે જાણે છે. હે સુભ્રુ! વેદવેદીઓ કહે છે કે માત્ર ક્ષૌર મુંડન કહેવાતું નથી.
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના બૃહદુપાખ્યાનના ઉત્તરભાગમાં, વસુ-મોહિની સંવાદાંતર્ગત પ્રયાગરાજ-માહાત્મ્યમાં ‘તીર્થવિધિ’ નામનો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Because tīrtha-phala is presented as a transformation of the pilgrim’s inner state, not a mechanical result of location; without bhāva and restraint, one remains like creatures dwelling in holy places—physically present yet spiritually unreceptive—therefore not eligible for the śāstric fruits.
Travel motivated by display, greed, or delusion is said to nullify the pilgrimage’s fruit; the text assigns varying degrees of fault to certain conveyances and recommends self-restrained travel, emphasizing intention and humility over comfort or status.
It defines muṇḍana as removal of both head-hair and beard/moustache, while kṣaura is mere shaving; it then applies nuanced prohibitions/exceptions (especially at Gaṅgā, Prayāga, and Gayā) based on ritual context and eligibility (e.g., father living).