Shloka 74

Puruṣottama-māhātmya

The Greatness of Puruṣottama Kṣetra

Devanagari script

विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् । नीलोत्पलदलश्यामं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥ ७४ ॥

Transliteration

viśveśvaramajaṃ viṣṇuṃ sarvajñamaparājitam | nīlotpaladalaśyāmaṃ puṃḍarīkanibhekṣaṇam || 74 ||

Translation

હું વિશ્વેશ્વર, અજ, સર્વજ્ઞ અને અપરાજિત એવા વિષ્ણુને નમું છું—જે નીલ કમળના પાંદડાં સમો શ્યામ છે અને કમળ સમા નેત્રો ધરાવે છે।

Word by Word

• विश्व-ईश्वरम्: the Lord of the universe
• विश्व-ईश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वस्य ईश्वरः)

• अजम्: unborn
• अजम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विष्णुम्: Viṣṇu
• विष्णुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सर्वज्ञम्: omniscient
• सर्वज्ञम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (सर्वं जानाति इति)

• अपराजितम्: unconquered
• अपराजितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपराजित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• नील-उत्पल-दल-श्यामम्: dark like the petal of a blue lotus
• नील-उत्पल-दल-श्यामम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नील (प्रातिपदिक) + उत्पल (प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक) + श्याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (नीलोत्पलस्य दलवत् श्यामः)

• पुण्डरीक-निभ-ईक्षणम्: whose eyes are like lotuses
• पुण्डरीक-निभ-ईक्षणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्डरीक (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (पुण्डरीकनिभे ईक्षणे यस्य)

Speaker

Narada

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: bhakti

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It functions as a dhyāna-stuti: the devotee centers the mind on Viṣṇu’s supreme lordship (viśveśvara), transcendence (aja), omniscience (sarvajña), and invincibility (aparājita), using sacred iconography (blue-lotus hue, lotus eyes) to stabilize devotion.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

It models bhakti through praise and remembrance (smaraṇa) of Viṣṇu’s names and qualities; such contemplative glorification is a direct, accessible practice that purifies the heart and aligns worship—especially in tīrtha contexts—toward the Supreme.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Primarily vyākaraṇa-based clarity of divine epithets (compound meanings like nīlotpaladalaśyāma and puṇḍarīkanibhekṣaṇa) supports correct recitation and meditation; the verse is used as a dhyāna aid rather than a ritual-technical injunction.