વસુ–મોહિની સંવાદમાં આ અધ્યાય પ્રથમ પ્રેતશિલાને પ્રભાસ/પ્રભાસેશ અને અત્રિના પાદચિહ્નવાળી શિલા સાથે જોડીને પવિત્ર ઠરાવે છે; અહીં પિંડદાન અને સ્નાનથી પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિ મળે છે. પછી ગયા-શ્રાદ્ધની કઠોર વિધિ—પ્રભાસેશ (શિવ)ને નમસ્કાર, દક્ષિણમાં યમ/ધર્મ તથા તેમના બે શ્વાનો માટે બલિ, અને મુખ્ય પિંડક્રમ: પિતૃઆવાહન, પ્રાચીનાવીત, દક્ષિણાભિમુખ આસન, કવ્યવાહન-અનલ-સોમ-યમ-આર્યમા સ્મરણ, પંચગવ્ય શુદ્ધિ, તિલોદક, જવ/તલ/ઘી/મધુ મિશ્રણ, યોગ્ય મંત્રરૂપ, તેમજ દંપતિ દ્વારા સંયુક્ત પિંડ અર્પણ નિષિદ્ધ. ગયામાં કાળદોષ નથી, પિંડ માટે અનેક આહારમાધ્યમ માન્ય, અને નરક તથા તિર્યક યોનિમાં રહેલા અકાળ/પીડિત મૃત તમામ વર્ગો સુધી અર્પણનો વિસ્તાર જણાવે છે. આગળ પ્રેતપર્વત, બ્રહ્મકુંડ, પંચતીર્થ, ઉત્તર/દક્ષિણ માનસ (સૂર્યપૂજા અને સપીંડીકરણ), અંતે ફલ્ગુતીર્થમાં ગદાધર પૂજા અને ધર્મારણ્ય/મતંગ તળાવ—આ ‘બીજા દિવસ’ની ક્રિયાસમૂહ છે.
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि पुण्यं प्रेतशिलाभवम् । माहात्म्यं यत्र दत्वा तु पिंडान्पितॄन्समुद्धरेत् ॥ १ ॥
વસુએ કહ્યું—હે મોહિની, સાંભળો; હું પ્રેતશિલાથી ઉત્પન્ન થતું પુણ્ય વર્ણવું છું. જ્યાં પિંડદાન કરીને પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થાય છે, તે સ્થાનનું માહાત્મ્ય કહું છું.
Verse 2
आच्छादितशिलापादः प्रभासेनात्रिणा ततः । प्रभासो मुनिभिस्तुष्टः शिलांगुष्ठानिर्गतः ॥ २ ॥
પછી પ્રભાસના પ્રભાવથી અત્રિ મુનિના પગ શિલાથી ઢંકાઈ ગયા. મુનિઓથી પ્રસન્ન થઈ પ્રભાસ શિલાના અંગૂઠા-સ્થાનમાંથી પ્રગટ થયો.
Verse 3
अंगुष्ठस्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्तितः । शिलांगुष्ठैकदेशो यः सा च प्रेतशिला स्थिता ॥ ३ ॥
અંગૂઠાના ચિહ્નસ્થાને સ્થિત ભગવાન ‘પ્રભાસેશ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. અને જે શિલામાં અંગૂઠા સમાન એક અંશ છે, તે શિલા ત્યાં ‘પ્રેતશિલા’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 4
पिंडदानाद्यतस्तस्मात्प्रेतत्वान्मुच्यते नरः । महानदी प्रभासात्र्योः संगमे स्नानकृन्नरः ॥ ४ ॥
અતએવ પિંડદાન વગેરે કર્મોથી મનુષ્ય પ્રેતત્વમાંથી મુક્ત થાય છે. તેમ જ મહાનદી અને પ્રભાસાત્રીના સંગમે સ્નાન કરનાર પણ તે પ્રેતભાવથી છૂટે છે.
Verse 5
वामदेवः स्वयं भूयाद्वामतीर्थं ततः स्मृतम् । प्रार्थितोऽथ महानद्यां रामस्नातोऽभवद्यदा ॥ ५ ॥
ત્યાં સ્વયં વામદેવ પ્રગટ થયા; તેથી તે સ્થાન ‘વામતીર્થ’ તરીકે સ્મરાય છે. અને પ્રાર્થના કરવામાં આવતાં, તે સમયે રામે મહાનદીમાં પવિત્ર સ્નાન કર્યું.
Verse 6
रामतीर्थं त्वत्रजातं सर्वलोकसुपावनम् । जन्मांतरसहस्रैस्तु यत्कृतं पातकं नरैः ॥ ६ ॥
અહીં ઉત્પન્ન થયેલું આ ‘રામતીર્થ’ સર્વ લોકોને અતિ પાવન કરનારું છે. મનુષ્યોએ હજારો જન્મોમાં કરેલા જે પાપ—
Verse 7
तत्सर्वं विलयं याति रामतीर्थाभिषेचनात् । मंत्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः ॥ ७ ॥
રામતીર્થમાં અભિષેક-સ્નાન કરવાથી તે સર્વ પાપ લય પામે છે. જે મનુષ્ય આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરીને સ્નાન કરી પછી શ્રાદ્ધ કરે, તે તે પાવન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 8
रामतीर्थे पिंडदस्तु विष्णुलोके महीयते । रामराम महाबाहो देवानामभयंकर ॥ ८ ॥
જે રામતીર્થમાં પિંડદાન કરે છે, તે વિષ್ಣુલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. હે રામ-રામ, મહાબાહો! તમે દેવોને અભય આપનાર છો.
Verse 9
त्वां नमस्ये तु देवेश मम नश्यतु पातकम् । नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत् ॥ ९ ॥
હે દેવેશ! હું તમને નમસ્કાર કરું છું; મારું પાપ નાશ પામે. પ્રભાસેશ, તેજસ્વી શિવને વંદન કરીને શુભગતિને પામવું જોઈએ.
Verse 10
तं च शंभुं नमस्कृत्य कुर्याद्याम्यबलिं ततः । आपस्त्वमसि देवेशँ ज्योतिषां पतिरेव च ॥ १० ॥
તે શંભુને નમસ્કાર કરીને પછી યામ્યબલી અર્પણ કરવી. (મંત્ર:) ‘હે દેવેશ! તમે જ આપઃ છો, અને તમે જ જ્યોતિઓના પતિ છો.’
Verse 11
पापं नाशय मे शीघ्रं मनोवाक्कायकर्म्मजम् । शिलाया जघनं भूयः समाक्रांतं यमेन च ॥ ११ ॥
મન, વાણી અને કાયાકર્મથી ઉત્પન્ન મારું પાપ શીઘ્ર નાશ કરો, જેથી યમ દ્વારા શિલા પર દબાયેલો મારો જઘન ફરી ન થાય.
Verse 12
धर्मराजेनाद्रिरुक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलायेह संस्थितौ ॥ १२ ॥
ધર્મરાજે પર્વતને ‘ચાલશો નહીં’ કહ્યું; તેથી તે ‘નગ’ (અચલ) તરીકે સ્મરાય છે. અહીં યમરાજ અને ધર્મરાજ અચલ રીતે સ્થિત છે.
Verse 13
ताभ्यां बलिमकृत्वा स्याद्गयाश्राद्धमपार्थकम् । श्वानौ द्वौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ ॥ १३ ॥
તે બંનેને બલી ન અર્પણ કરાય તો ગયા-શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે. તેઓ બે શ્વાન—એક શ્યામ, એક શબલ—વૈવસ્વત (યમ) કુળમાં જન્મેલા છે.
Verse 14
ताभ्यां पिंडं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ । तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन च ॥ १४ ॥
“હું તે બંનેને પિંડ અર્પણ કરીશ, જેથી આ બંને અહિંસક (નિર્વિઘ્ન) બને. આ તીર્થમાં, પ્રેતશિલા વગેરે સ્થાનો પર, ઘૃતયુક્ત ચરુ સાથે કરવું.”
Verse 15
पितॄनावाह्य तेभ्यश्च मंत्रैः पिंडांस्तु निर्वपेत् । कृत्वा ध्यानं पितॄणां तु प्रयतः प्रतपर्वते ॥ १५ ॥
પિતૃઓને આવાહન કરીને, મંત્રો સાથે તેમને પિંડ અર્પણ કરવો. પછી પિતૃઓનું ધ્યાન કરીને, નિયમિત સાધકે દરેક પર્વે આ કર્મ કરવું.
Verse 16
प्राचीनावीतिको भूयाद्दक्षिणाभिमुखः स्मरन् । कव्यवालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा ॥ १६ ॥
પ્રાચીનાવીત રીતે યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, દક્ષિણાભિમુખ રહી સ્મરણ કરવું—કવ્યવાહન (અગ્નિ), અનલ, સોમ, યમ અને આર્યમા.
Verse 17
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छंतु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह ॥ १७ ॥
અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ અને સોમપ પિતૃદેવતાઓ અહીં પધારો. હે મહાભાગો, આપના દ્વારા જ અમે અહીં રક્ષિત છીએ.
Verse 18
मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिंडप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम् ॥ १८ ॥
મારા કુળમાં જન્મેલા મારા પિતૃઓ તથા એ જ વંશપરંપરાના સગોત્ર બંધુઓ—તેમને પિંડદાન આપવા માટે હું આ પુણ્ય ગયામાં આવ્યો છું।
Verse 19
ते सर्वे तृप्तिमायांतु श्राद्धेनानेन शाश्वतीम् । आचम्योक्त्वाथ पंचांगं प्राणानायम्ययत्नतः ॥ १९ ॥
આ શ્રાદ્ધ દ્વારા તેઓ સર્વે શાશ્વત તૃપ્તિ પામે. પછી આચમન કરીને પંચાંગ મંત્ર જપીને, કષ્ટ વિના સૌમ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવો।
Verse 20
पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे । एवं संकल्प्य विवच्छ्राद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ २० ॥
પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) રહિત બ્રહ્મલોક પ્રાપ્તિ માટે, આ રીતે સંકલ્પ કરીને વિધિપૂર્વક ક્રમશઃ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 21
पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मंत्रैः पिंडप्रदो भवेत् । प्रज्वाल्य पूर्वं तत्स्थानं पंचगव्यैः पृथक् पृथक् ॥ २१ ॥
પિતૃઓને આવાહન કરીને મંત્રોથી તેમની અર્ચના કરી, પછી પિંડપ્રદાન કરવું. પ્રથમ તે સ્થાનને પંચગવ્ય અલગ અલગ રીતે પ્રયોગ કરીને પ્રજ્વલિત/શુદ્ધ કરવું।
Verse 22
दत्वा श्राद्धं सपिंडानां तेषां दक्षिणभागतः । कुशैरास्तीर्य तेषां तु संकृद्दत्वा तिलोदकम् ॥ २२ ॥
સપિંડ પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરીને, તેમના દક્ષિણ ભાગે કુશ પાથરવા; પછી ક્રમશઃ તેમને તિલમિશ્રિત જળ (તિલોદક) અર્પણ કરવું।
Verse 23
गृहीत्वांजलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः । सक्तना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिंडकम् ॥ २३ ॥
હાથના પિતૃતીથથી અંજલિમાં જળ યત્નપૂર્વક લઈને, જવમિશ્રિત માત્ર મુઠ્ઠી જેટલો અક્ષય પિંડક તેમને અર્પણ કરવો।
Verse 24
तिलाज्यदधिमध्वादि पिंडद्रव्येषु योजयेत् । संबधिनस्तिलाद्यैश्च कुशैष्वावाहयेत्ततः ॥ २४ ॥
પિંડના દ્રવ્યોમાં તલ, ઘી, દહીં, મધ વગેરે ભેળવવા; પછી તલાદિ સાથે કુશમાં સંબંધિત પિતૃઓનું આવાહન કરવું।
Verse 25
एतांस्तु मंत्रांस्त्रीञ्छ्राद्धे स्त्रीलिंगान्वै समुच्चरेत् । पिंडान्दद्याद्यथा पूर्वं पितॄनावाह्य पूर्ववत् ॥ २५ ॥
શ્રાદ્ધમાં આ ત્રણ મંત્રો સ્ત્રીલિંગરૂપે ઉચ્ચારવા; અને પૂર્વવત્ પિતૃઓનું આવાહન કરીને, અગાઉની રીત પ્રમાણે પિંડ અર્પણ કરવા।
Verse 26
स्वगोत्रे वा विगोत्रे वा दंपत्योः पिंडपातने । अपृथङ्निष्फलं श्राद्धं पिंडं चोदकतर्पणम् ॥ २६ ॥
પતિ-પત્ની સ્વગોત્રના હોય કે વિભિન્ન ગોત્રના, જો બંને માટે પિંડદાન અલગ ન કરીને એકસાથે કરવામાં આવે તો શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થાય; પિંડ અને ઉદક-તર્પણ બંને ફળહીન બને।
Verse 27
पिंडपात्रे तिलान्दत्वा पूरयित्वा शुभोदकैः । मंत्रेणानेन पिंडांस्तान्प्रदक्षिणकरं यथा ॥ २७ ॥
પિંડપાત્રમાં તલ નાખીને શુભ જળથી તેને ભરવું; પછી આ મંત્રથી, વિધાન મુજબ તે પિંડોને પ્રદક્ષિણ (જમણી) ક્રમમાં ગોઠવવા।
Verse 28
परिषिंचेत्त्रिधा सर्वान्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । पितॄन्विसृज्य चाचम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् ॥ २८ ॥
સર્વ પર ત્રિવાર શુદ્ધિ-જળ છાંટે, પછી નમસ્કાર કરીને ક્ષમા માગે. પિતૃઓને વિધિપૂર્વક વિસર્જિત કરી આચમન કરીને, સાક્ષીરૂપ દેવોને નિયમસર જાણ કરે.
Verse 29
सर्वस्थानेषु चैवं स्यात्पिंडदानं तु मोहिनि । गयायां पिंडदाने तु न च कालं विचिंतयेत् ॥ २९ ॥
હે મોહિની! આ રીતે સર્વ તીર્થસ્થાનોમાં પિંડદાન કરવું જોઈએ; પરંતુ ગયામાં પિંડદાન કરતી વેળાએ કાળનો વિચાર કદી ન કરવો.
Verse 30
अधिमासे जनिदिने ह्यस्ते च गुरुशुक्रयोः । न त्यजेत्तु गयाश्राद्धं सिंहस्थे च बृहस्पतौ ॥ ३० ॥
અધિમાસમાં, જન્મદિને, તેમજ ગુરુ-શુક્ર અસ્ત હોય ત્યારે પણ—અને બૃહસ્પતિ સિંહમાં હોય ત્યારે પણ—ગયા-શ્રાદ્ધનો ત્યાગ ન કરવો.
Verse 31
दंडं प्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिंडदः । न्यस्य विष्णुपदे दंडं मुच्यते पितृभिः सह ॥ ३१ ॥
ભિક્ષુ ગયા જઈ પિંડદાન ન કરે તોય, પોતાનો દંડ (યતિદંડ) વિધિપૂર્વક દર્શાવવો જોઈએ. વિષ્ણુપદે દંડ સ્થાપિત કરવાથી તે પિતૃઓ સહિત મુક્ત થાય છે.
Verse 32
पायसेन गयायां च सक्तुना पिष्टकेन वा । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते ॥ ३२ ॥
ગયામાં પાયસથી, અથવા સક્તુથી, અથવા પિષ્ટકથી; તેમજ ચરુથી, અથવા ચોખા વગેરે ધાન્યોથી પિંડદાન કરવાની વિધિ છે.
Verse 33
गयां दृष्ट्वा तु सुभगे महापापोऽपि पातकी । पूतः कृत्याधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ॥ ३३ ॥
હે સુભગે! ગયાનું દર્શન માત્રથી મહાપાપી પાતકી પણ શુદ્ધ થાય છે; તે પિતૃકાર્ય (શ્રાદ્ધ) કરવાનો અધિકારી બને છે, અને ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનાર બ્રહ્મલોકને પામે છે।
Verse 34
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
જો કોઈ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોના પણ હજાર સમૂહો આચરે, તો પણ ફલ્ગુ તીર્થમાં જે ફળ મળે છે તે ફળ તેને મળતું નથી।
Verse 35
गयां प्राप्यार्पयेत्पिंडान्पितॄणां चातिवल्लभान् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ३५ ॥
ગયામાં પહોંચી પિતૃઓને અત્યંત પ્રિય એવા પિંડ અર્પણ કરવા જોઈએ. વિલંબ ન કરવો અને વિઘ્ન ઊભું કરે એવું કોઈ કર્મ ન કરવું।
Verse 36
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ ३६ ॥
પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ; તેમજ માતા, પિતામહી અને પ્રપિતામહી—આ બધાનું પણ (સ્મરણ) કરવું જોઈએ।
Verse 37
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिंडोमया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ३७ ॥
મારા માતામહ, તેમના પિતા તથા પ્રમાતામહ વગેરે—તેમ સૌ માટે મેં અર્પણ કરેલો આ પિંડ અક્ષય બની સદા સ્થિર રહે।
Verse 38
अस्मत्कुले मृता ये च गतियषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डंददाम्यहम् ॥ ३८ ॥
અમારા કુળમાં જે અવસાન પામ્યા છે અને જેમને યોગ્ય ગતિ કે શરણ મળતું નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 39
बंधुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ३९ ॥
બંધુવર્ગ અને કુળપરંપરામાં જે અવસાન પામ્યા છે અને જેમને ગતિ કે શરણ નથી, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 40
अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४० ॥
જેઓ દાંત ઊગ્યા પહેલાં (શિશુરૂપે) અવસાન પામ્યા અને જેઓ ગર્ભમાં પીડિત થયા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 41
अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथा परे । विद्युच्चौरहता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४१ ॥
જે અગ્નિથી દગ્ધ થયા, જે અગ્નિથી દગ્ધ ન થયા, અને જે વીજળી કે ચોરો દ્વારા હત થયા—તેમને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 42
दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये । दंष्ट्रिभिः श्रृंगिभिर्वापि तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४२ ॥
જેઓ જંગલની દાવાગ્નિમાં મર્યા, જેઓ સિંહ-વાઘ દ્વારા હત થયા, અને જેઓ દાંતવાળા કે શિંગવાળા પશુઓથી માર્યા ગયા—તેમને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 43
उद्ब्रंधनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये । आत्मनो घातिनो ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४३ ॥
જે ફાંસીથી મર્યા, જે વિષથી અથવા શસ્ત્રથી હત થયા, અને જે આત્મઘાતી થયા—તેમ સૌને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.
Verse 44
अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधया तृषया हताः । भूतप्रेतपिशाचैश्च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४४ ॥
જે અરણ્યમાં, માર્ગમાં, વનમાં ભૂખ-તરસથી મર્યા, અને જે ભૂત-પ્રેત-પિશાચોથી પીડિત થયા—તેમ સૌને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.
Verse 45
रौरवे ये च तामिस्रे कालसूत्रे च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४५ ॥
જે રૌરવ, તામિસ્ર અને કાલસૂત્ર નરકોમાં સ્થિત છે—તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.
Verse 46
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकं च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४६ ॥
જે અનેક યાતનાઓથી પીડાઈ પ્રેતલોકમાં ગયા છે—તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.
Verse 47
दुर्गतिं समनुप्राप्य अभिशापादिना हताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४७ ॥
જે દુર્ગતિને પામી શાપ વગેરે દ્વારા આહત થયા છે—તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું.
Verse 48
नरकेषु समस्तेषु यमदूतवशं गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४८ ॥
સમસ્ત નરકોમાં યમદૂતોના વશમાં ગયેલાં જીવોના ઉદ્ધારાર્થે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 49
पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४९ ॥
જે પશુયોનિમાં—પક્ષી, કીટ અને સરીસૃપ—અથવા વૃક્ષયોનિમાં સ્થિત છે, તેમને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 50
जात्यं तरसहस्रेषु ये भ्रमंति स्वकर्मणा । मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५० ॥
જે સ્વકર્મવશ હજારો જન્મોમાં ભ્રમણ કરે છે અને જેમને માનવજન્મ દુર્લભ છે, તેમને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 51
दिव्यंतरिक्षभूमिष्ठाः पितरो बांधवादयः । असंस्कृत मृता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५१ ॥
દિવ્ય લોક, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી પર નિવાસ કરનાર પિતૃઓને, તેમજ બંધુજનોને—વિશેષ કરીને સંસ્કાર વિના મૃત્યુ પામેલાઓને—હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 52
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा ॥ ५२ ॥
મારા પિતૃઓમાં જે કોઈ પણ રીતે પ્રેતરૂપે વર્તે છે, તેઓ સર્વે આ પિંડથી સદૈવ તૃપ્તિ પામો।
Verse 53
ये बांधवाबांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । तेषां पिंडो मया दत्ते ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
તેઓ સગાં હોય કે ન હોય, અથવા અન્ય જન્મમાં જે મારા સગાં હતા—મારા દ્વારા અર્પિત પિંડ તેમને સૌને પ્રાપ્ત થાઓ અને તેમના હિત માટે અક્ષય ફળદાયક બને।
Verse 54
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः ॥ ५४ ॥
પિતૃવંશમાં જે મૃત્યુ પામ્યા અને માતૃવંશમાં જે મૃત્યુ પામ્યા; તેમજ ગુરુ અને શ્વશુરના સગાંમાં જે દિવંગત થયા, અને અન્ય જે કોઈ સગાં મૃત્યુ પામ્યા—તેમ સૌનું સ્મરણ કરીને પિંડ અર્પણ કરવો।
Verse 55
ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवश्च ये ॥ ५५ ॥
મારા કુળમાં જેમના માટે પિંડદાન લુપ્ત થયું છે—જે પુત્ર અને પત્નીથી વંચિત છે, જેમની ક્રિયાઓ ઉપેક્ષિત રહી છે, જે જન્માંધ અથવા પંગુ છે—તેમને પણ આ અર્પણનું ફળ પ્રાપ્ત થાઓ।
Verse 56
विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञातज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५६ ॥
મારા કુળમાં જે વિકૃતરૂપ છે, જે ગર્ભસ્થ છે, જે જાણીતા કે અજાણીતા છે—તેમ સૌ માટે મારા દ્વારા અર્પિત પિંડ અક્ષય બની સદા સહાયક રહે।
Verse 57
आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । कुलद्वये ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिंडमहं ददामि ॥ ५७ ॥
મારા પિતૃવંશમાં બ્રહ્મા સુધી જન્મેલા પૂર્વજો અને મારા માતૃવંશમાં જન્મેલા પૂર્વજો; તેમજ બંને કુળોમાં મારી સાથે સંબંધ ધરાવનાર સૌને—‘સ્વધા’ કહીને હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।
Verse 58
साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा । मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ॥ ५८ ॥
મારા સાક્ષી દેવગણ રહો—બ્રહ્મા, ઈશાન (શિવ) વગેરે. મેં ગયા ધામે પહોંચી પિતૃઓની નિષ્કૃતિ, એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત અને મુક્તિનું કર્મ પૂર્ણ કર્યું છે.
Verse 59
आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवाननृणोऽहमृणत्रयात् ॥ ५९ ॥
હે દેવ ગદાધર! પિતૃકાર્ય માટે હું ગયા ધામે આવ્યો છું. હે ભગવાન, તમે જ સાક્ષી છો; તમારી કૃપાથી હું ઋણત્રયથી અનૃણ થાઉં છું.
Verse 60
अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेत्तु प्रेतपर्वतम् । ब्रह्मकुंडे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः ॥ ६० ॥
પછી દિવસના ઉત્તર ભાગમાં શુદ્ધ થઈ પ્રેતપર્વત પર જવું. ત્યારબાદ બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને વિદ્વાન પુરુષે દેવતાઓ વગેરેને તર્પણ અર્પવું.
Verse 61
कृत्वाह्वानं पितॄणां तु प्रयतः प्रेतपर्वते । पूर्ववच्चैव संकल्प्य ततः पिंडान्प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
પ્રેતપર્વત પર નિયત થઈ પહેલાં પિતૃઓનું આવાહન કરવું. પૂર્વવત સંકલ્પ કરીને પછી પિંડોનું પ્રદાન કરવું.
Verse 62
स्वमंत्रैरथ संपूज्य परमाः पितृदेवताः । यावंतस्तु तिलाः पुंभिर्गृहीताः पितृकर्मणि ॥ ६२ ॥
પછી પોતાના મંત્રોથી પિતૃઓના અધિષ્ઠાતા પરમ પિતૃદેવતાઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. પિતૃકર્મમાં પુરુષ જેટલા તલ ગ્રહણ કરે, એટલી જ તૃપ્તિ અને પુણ્ય પિતૃઓને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 63
गच्छंति भीता असुरा स्तावंतो गरुडाहिवत् । पूर्ववत्सकलं कर्म कुर्यात्तत्रापि मोहिनि ॥ ६३ ॥
ભયભીત અસુરો ગરુડ સામે સાપ જેમ સ્તુતિ કરતા કરતા ભાગી જાય છે. હે મોહિની, ત્યાં પણ પૂર્વવત્ સર્વ કર્મો વિધિપૂર્વક કરવાં જોઈએ.
Verse 64
तिलमिश्रांस्तथा सक्तून्निःक्षिपेत्प्रेतपर्वते । ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम ॥ ६४ ॥
તિલમિશ્રિત સક્તુ ‘પ્રેતપર્વત’ પર અર્પણ કરવું; આ ભાવથી—“મારા જે પિતૃઓ પ્રેતરૂપે વર્તે છે, તેઓ તૃપ્ત થાઓ.”
Verse 65
ते सर्वे तृप्तिमायांतु सक्तुभिस्तिलमिश्रितैः । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यकिंचित्सचराचरम् ॥ ६५ ॥
તિલમિશ્રિત સક્તુથી તેઓ સર્વે તૃપ્ત થાઓ. બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખા સુધી જે કંઈ ચર-અચર છે તે સર્વ સંતોષ પામો.
Verse 66
मया दत्तेन पिंडेन तृप्तिमायांतु सर्वशः । आदौ तु पंचतीर्थेषु चोत्तरे मानसे विधिः ॥ ६६ ॥
મારા દ્વારા અપાયેલ પિંડથી તેઓ સર્વ રીતે તૃપ્ત થાઓ. પ્રથમ પંચતીર્થોમાં વિધિ કરવી; અને ઉત્તર પ્રદેશમાં માનસ ખાતે નિર્ધારિત વિધાન છે.
Verse 67
आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चिभ्युक्ष्य वारिणा । उत्तरं मानसं गत्वा मंत्रेण स्नानमाचरेत् ॥ ६७ ॥
કુશધારણ કરેલા હાથથી આચમન કરી, જળથી શિર પર પ્રોક્ષણ કરવું. પછી ઉત્તર દિશાના માનસને મનમાં ગમી, મંત્રોચ્ચાર સાથે સ્નાનવિધિ કરવી.
Verse 68
उत्तरे नानसे स्नान करोम्यात्भविशुद्धये । सूर्यलोकादिसंप्राप्तिसिद्धये पितृमुक्तये ॥ ६८ ॥
હું ઉત્તર નાનસમાં સ્નાન કરીશ, ભવિષ્ય (ભાગ્ય)ની શુદ્ધિ માટે; સૂર્યલોક વગેરે લોકપ્રાપ્તિની સિદ્ધિ માટે; અને પિતૃમુક્તિ માટે।
Verse 69
स्नात्वाथ तर्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देवर्षिपितृमानवाः ॥ ६९ ॥
સ્નાન કર્યા પછી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ દેવતાઓ વગેરેનું તર્પણ કરવું—બ્રહ્માથી લઈને તૃણપર્યંત સર્વ માટે: દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને માનવ।
Verse 70
तृप्यंतु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । श्राद्धे सपिंडकं कुर्यात्स्वसूत्रोक्त विधानतः ॥ ७० ॥
સર્વ પિતૃઓ તૃપ્ત થાઓ—માતામહ વગેરે માતૃપક્ષના પિતૃઓ પણ. શ્રાદ્ધમાં પોતાના સૂત્રમાં કહેલી વિધિ મુજબ સપિંડિકરણ કરવું।
Verse 71
अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र स्वामिना सर ॥ ७१ ॥
અષ્ટકા તિથિઓમાં, વાર્ષિક શ્રાદ્ધ સમયે, ગયામાં, અને ક્ષય-અહની (ક્ષયતિથિ) દિવસે—માતાનું શ્રાદ્ધ અલગ કરવું; અન્ય પ્રસંગે પતિ (અર્થાત્ પિતા) સાથે સંયુક્ત કરવું।
Verse 72
ॐ नमोऽस्तु भानवे भत्रैसोमभौमज्ञरूपिणे । जीवभार्गवशनैश्चरराहुकेतुस्वलरूपिणे ॥ ७२ ॥
ૐ—ભાનુ (સૂર્ય)ને નમસ્કાર; જે શુભરૂપે સોમ, ભૌમ અને બુધરૂપે પ્રગટ થાય છે; અને જેમનું સ્વરૂપ ગુરુ, ભાર્ગવ, શનૈશ્ચર, રાહુ અને કેતુરૂપે પણ છે।
Verse 73
सूर्यं नत्वार्चयित्वा च सूर्यलोकं नयेत्पितॄन् । मानसं हि सरो ह्यत्र तस्मादुत्तरमानसम् ॥ ७३ ॥
સૂર્યને નમસ્કાર કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને પિતૃઓને સૂર્યલોક તરફ લઈ જવો. અહીં માનસ સરોવર છે; તેથી તેને ઉત્તર-માનસ કહેવામાં આવે છે॥૭૩॥
Verse 74
उत्तरान्मानसान्मौनी व्रजेहक्षिणमानसम् । उदीचीतीर्थमित्युक्तं ततोदीच्यां विमुक्तिदम् ॥ ७४ ॥
ઉત્તર-માનસમાંથી મૌની સાધકે દક્ષિણ-માનસ તરફ જવું. તેને ‘ઉદીચી તીર્થ’ કહે છે; ત્યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશમાં તે મુક્તિદાયક બને છે॥૭૪॥
Verse 75
उद्दीच्यां मुंडपृष्टस्य देवर्षिपितृतर्पणम् । मध्ये कनखलं तीर्थं पितॄणां गतिदायकम् ॥ ७५ ॥
ઉત્તર તરફ મુંડપૃષ્ઠ છે, જ્યાં દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓનું તર્પણ થાય છે. મધ્યમાં કનખલ તીર્થ છે, જે પિતૃઓને શુભ ગતિ આપે છે॥૭૫॥
Verse 76
स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् । अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ॥ ७६ ॥
ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સોનાની જેમ તેજસ્વી બને છે અને પવિત્રતા પામે છે. તેથી કનખલ લોકમાં અનुत્તમ તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે॥૭૬॥
Verse 77
तस्माद्दक्षिणभागे तु तीर्थं दक्षिणमानसम् । दक्षिणे मानसे चैवं तीर्तत्रयमुदाहृतम् ॥ ७७ ॥
અતએવ તેના દક્ષિણ ભાગમાં ‘દક્ષિણ-માનસ’ નામનું તીર્થ છે. આ રીતે દક્ષિણ માનસમાં તીર્થત્રય ઉલ્લેખિત છે॥૭૭॥
Verse 78
स्नात्वा तेषु विधानेन कुर्याच्छ्राद्धं पृथक् पृथक् । दिबाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे ॥ ७८ ॥
તે તીર્થોમાં વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને, દરેક સ્થળે અલગ અલગ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ। “હે દિવાકર! દક્ષિણાભિમુખ મન કરીને હું અહીં સ્નાન કરું છું।”
Verse 79
ब्रह्महत्यादिपापौ३ घघातनाय विमुक्तये । अनेन स्नानपूजादि कुर्याच्छ्राद्धं सपिंडकम् ॥ ७९ ॥
બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપસમૂહનો નાશ અને મુક્તિ માટે, આ વિધિથી સ્નાન, પૂજા વગેરે કરીને, સપિંડિકરણ સહિત શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 80
नमामि सूर्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च । पुत्रपौत्रधनैश्वर्य आयुरारोग्यवृद्धये ॥ ८० ॥
પિતૃઓની તૃપ્તિ અને તેમના તારણ માટે હું સૂર્યને નમસ્કાર કરું છું; તેમજ પુત્ર-પૌત્ર, ધન-ઐશ્વર્ય, આયુ અને આરોગ્યવૃદ્ધિ માટે પણ।
Verse 81
दृष्ट्वा संपूज्य मौनार्कमिमं मंत्रमुदीरयेत् । कव्यवाडादयो ये च पितॄणां देवतास्तथा ॥ ८१ ॥
મૌનાર્ક (મૌન સૂર્ય)નું દર્શન કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, આ મંત્ર ઉચ્ચારવો; તેમજ પિતૃઓના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ કવ્યવાડ વગેરેનું પણ આવાહન કરવું।
Verse 82
मदीपैः पितृभिः सार्द्धं पर्तिताः स्थ स्वधाभुजः । फल्गुतीर्थँ व्रजेत्तस्मात्सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥ ८२ ॥
મારા પિતૃઓ સાથે અમે સ્વધા-ભોજન કરીને તૃપ્ત થયા છીએ। તેથી સર્વ તીર્થોમાં પરમ ઉત્તમ એવા ફલ્ગુ તીર્થમાં જવું જોઈએ।
Verse 83
मुक्तिर्भवति कर्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा । ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा ॥ ८३ ॥
શ્રાદ્ધકર્મથી કર્તા તથા તેના પિતૃઓને સદા મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી સ્વયં વિષ્ણુ ફલ્ગુ રૂપે પ્રગટ થયા હતા.
Verse 84
दक्षिणाग्रौ कृतं नूनं तद्भवं फल्गुतीर्थकम् । यस्मिन्फलति फल्ग्वां गौः कामधेनुर्जलं मही ॥ ८४ ॥
દક્ષિણ અગ્રસ્થાને નિશ્ચયે તે ફલ્ગુ-તીર્થ સ્થાપિત થયું છે. જ્યાં અલ્પ પણ ફળદાયક બને છે—ગાય કામધેનુ સમી, જળ કામધેનુ સમું, અને ધરતી પણ સમૃદ્ધ બને છે.
Verse 85
सृष्टेरंतर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थँ न निष्फलम् । तीर्थानि यानि सर्वाणि भवनेष्वखिलेषु च ॥ ८५ ॥
સૃષ્ટિના ક્રમમાં અંતર્ગત હોવાથી ફલ્ગુ-તીર્થ કદી નિષ્ફળ નથી. તેમ જ સર્વત્ર, સર્વ ધામોમાં રહેલાં સર્વ તીર્થો પણ નિશ્ચયે ફળદાયક છે.
Verse 86
तानि स्नातुं समायांति फल्गुतीर्थँ न संशयः । गंगा पादोदकं विष्णोः फल्गुश्चादिगदाधरः ॥ ८६ ॥
તે પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરવા લોકો નિઃસંદેહ ફલ્ગુ-તીર્થમાં આવે છે. ગંગા વિષ્ણુના ચરણોનું પાદોદક છે, અને ફલ્ગુ પણ આદિ ગદાધર વિષ્ણુ સાથે સંબદ્ધ છે.
Verse 87
हिमं च द्रवरूपेण तस्माद्गंगाधिकं विदुः । अश्वमेधसहस्राणां फलं फल्गुजलाप्लवात् ॥ ८७ ॥
હિમનું દ્રવરূপ હોવાથી ફલ્ગુને ગંગાથી પણ શ્રેષ્ઠ જાણે છે. ફલ્ગુ જળમાં અવગાહન કરવાથી સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 88
फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमद्य वै । पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ॥ ८८ ॥
આજે હું ફલ્ગુ-તીર્થમાં વિષ્ણુજળમાં સ્નાન કરું છું, જેથી મારા પિતૃઓ વિષ્ણુલોકને પામે અને ભોગ તથા મોક્ષના પ્રસિદ્ધ ફળ સિદ્ધ થાય।
Verse 89
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । सपिंडकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ॥ ८९ ॥
ફલ્ગુ-તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્યે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવું; પછી પોતાના ગૃહ્યસૂત્ર મુજબ સપિંડિકરણ કરીને અંતે પિતામહોને નમસ્કાર કરવો।
Verse 90
नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च । अघोर वामदेवाय सद्योजाताय शंभव ॥ ९० ॥
દેવ શિવને નમસ્કાર; ઈશાન-પુરુષને પણ નમસ્કાર. અઘોર, વામદેવ અને સદ્યોજાત—હે શંભુ, તમને પ્રણામ।
Verse 91
नत्वा पितामहं देवं मंत्रेणानेन पूजयेत् । फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ॥ ९१ ॥
દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા)ને નમસ્કાર કરીને આ જ મંત્રથી તેમની પૂજા કરવી. ફલ્ગુ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને ગદાધર ભગવાનના દર્શનથી મનુષ્ય ઇચ્છિત પુણ્ય પામે છે।
Verse 92
आनम्य पितृभिः सार्द्धं स्वं नयेद्वैष्णवं पदम् । ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥ ९२ ॥
નમન કરીને મનુષ્યે પોતાને તથા પિતૃઓને વૈષ્ણવ પદ (પરમ ધામ) તરફ લઈ જવું. (જપ:) “ૐ નમો વાસુદેવાય, નમઃ સંકર્ષણાય ચ।”
Verse 93
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन् ॥ ९३ ॥
પંચતીર્થીમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, શ્રીધર અને વિષ્ણુની સ્તુતિ કરે; તેથી તે પોતાના પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે।
Verse 94
अमृतैः पंचभिः स्नातं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम् । न कुर्याद्यो गदापाणिं तस्य श्राद्धमपार्थकम् ॥ ९४ ॥
પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, પુષ્પ-વસ્ત્રાદિથી અલંકૃત કર્યા છતાં જે ગદાપાણિ વિષ્ણુને અર્પણ/પૂજન ન કરે, તેનું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે।
Verse 95
नाग कूटाद्गध्रकूटाद्विष्णोश्चोत्तरमानसात् । एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थँ तदुच्यते ॥ ९५ ॥
નાગકૂટ, ગધ્રકૂટ અને વિષ્ણુના ઉત્તરમાનસ સરોવરથી—આને ‘ગયાશિર’ કહેવાયું છે; અને તે તીર્થ ‘ફલ્ગુતીર્થ’ તરીકે ઓળખાય છે।
Verse 96
मुंडपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम । अत्र श्राद्धादिना सर्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥ ९६ ॥
મુંડપૃષ્ઠ પર્વતની નીચે અનુત્તમ ‘ફલ્ગુતીર્થ’ છે. અહીં શ્રાદ્ધાદિ કરવાથી સર્વ પિતૃઓ મોક્ષ પામે છે।
Verse 97
शमीपत्रप्रमाणेन पिंडं दद्याद्गयाशिरे । यन्नाम्ना पातयेत्पिंडं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ९७ ॥
ગયાશિરમાં શમીપત્ર જેટલા પ્રમાણનો પિંડ આપવો જોઈએ. જે નામ ઉચ્ચારીને પિંડ અર્પણ થાય, તે વ્યક્તિને શાશ્વત બ્રહ્મ સુધી નયન કરવામાં આવે છે।
Verse 98
अव्यक्तरूपौ यो देवो मुंडपृष्ठाद्रि रूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमस्यति गदाधरम् ॥ ९८ ॥
જે દેવ અવ્યક્ત સ્વરૂપ છે, તે મુંડપૃષ્ઠાદ્રિ તથા ફલ્ગુતીર્થ આદિ રૂપે પ્રગટ થાય છે; ત્યાં ગદાધર વિષ્ણુને નમસ્કાર કરાય છે।
Verse 99
शिलापर्वतफल्ग्वादिरूपेणाव्यक्तमास्थितः । गदाधरादिरूपेण व्यक्तमादिधरस्तथा ॥ ९९ ॥
આદિધર પ્રભુ શિલા, પર્વત, ફલ્ગુ વગેરે રૂપે અવ્યક્ત રીતે સ્થિત છે; અને ગદાધર વગેરે રૂપે તે જ વ્યક્ત રીતે વિરાજે છે।
Verse 100
धर्मारण्यं ततो गच्छेद्धर्मो यत्र व्यवस्थितः । मतंगवाप्यां स्नात्वा तु तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ॥ १०० ॥
ત્યારબાદ જ્યાં ધર્મ દૃઢ રીતે સ્થિત છે તે ધર્મારણ્યમાં જવું. મતંગ-વાપીમાં સ્નાન કરીને તર્પણ કરી પછી શ્રાદ્ધવિધિ કરવી।
Verse 101
गत्वा नत्वा मंतगेशमिमं मंत्रमुदीरयेत् । प्रमाणं देवताः शंभुर्लोकपालाश्च साक्षिणः ॥ १०१ ॥
ત્યાં જઈ મંટગેશને નમસ્કાર કરીને આ મંત્રનો જપ કરવો. દેવતાઓ તેનું પ્રમાણ છે; શંભુ અને લોકપાલો સાક્ષી છે।
Verse 102
मयागत्य मतंगेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता । पूर्वं तु ब्रह्मतीर्थे च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ॥ १०२ ॥
હું આ મતંગ-તીર્થમાં આવી પિતૃઓની નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત/ઉદ્ધાર) કરી છે. પરંતુ પહેલાં બ્રહ્મ-તીર્થે અને કૂપ પાસે શ્રાદ્ધાદિ કર્મ કરાવવું।
Verse 103
तत्कूपयूपयोर्मध्ये कुर्वंस्तुत्रायते पितॄन् । धर्मं धर्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ॥ १०३ ॥
તે કૂપ અને યૂપની વચ્ચે વિધિ કરનાર પિતૃઓને તારણ આપે છે. ધર્મ અને ધર્મેશ્વરને નમસ્કાર કરીને મહાબોધિ વૃક્ષને પણ વંદન કરવું।
Verse 104
द्वितीयदिवसे कृत्यं मया ते समुदाहृतम् । स्नानतर्पणपिंडार्चानत्याद्यैः पितृसौख्यदम् ॥ १०४ ॥
બીજા દિવસે કરવાનું કર્તવ્ય મેં તને સારી રીતે જણાવ્યું છે—સ્નાન, તર્પણ, પિંડદાન, પિંડાર્ચન વગેરે, જે પિતૃઓને સુખ અને તૃપ્તિ આપે છે।
Verse 105
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये पिंडदानविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં, મોહિની-વસુ સંવાદમાં આવેલા ગયા-માહાત્મ્યમાં ‘પિંડદાનવિધિ’ નામનો પંચચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
The chapter grounds Pretaśilā’s efficacy in a sacral origin: Prabhāsa manifests at Atri’s stone-marked toe, establishing Prabhāseśa at the thumb-mark and defining the thumb-like stone as Pretaśilā; hence offerings and bathing there are framed as direct remedies for preta-bhāva.
It explicitly states that at Gayā one should not deliberate over time; even adhika-māsa, one’s birthday, and planetary setting periods (including Jupiter/Venus asta and Jupiter in Siṃha) do not invalidate the obligation or fruit of Gayā-śrāddha.
The text warns that without the southern bali to those two stationed powers—identified with Vaivasvata’s two dogs (dark and spotted)—Gayā-śrāddha becomes fruitless, indicating a ritual ‘gatekeeping’ logic tied to the southern (pitṛ/Yama) direction.
It states that whether spouses share a gotra or not, offering piṇḍas for them together without separation renders the śrāddha fruitless, nullifying both piṇḍa and udaka-tarpaṇa results.
Phalgu is tied to Viṣṇu (Gadādhara/Phalguka manifestation), portrayed as unfailingly fruitful within creation’s order; bathing there yields immense merit (likened to thousands of Aśvamedhas) and is oriented toward conveying ancestors to Vaiṣṇava/Brahmā worlds through śrāddha and worship.