આ અધ્યાયમાં મોહિનીના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે વસુ ગંગાજીની તીર્થોમાં અદ્વિતીય મહિમા વર્ણવે છે. ભાગીરથીનું સાન્નિધ્ય ભૂમિ અને આશ્રમોને પાવન કરે છે; ગંગાભક્તિ તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, યોગ, દાન અને ત્યાગથી પણ ઊંચું ‘પરમ પદ’ આપે છે. કલિયુગમાં અન્ય તીર્થો પોતાની શક્તિ ગંગામાં અર્પે છે, જ્યારે ગંગા સ્વયંસિદ્ધ છે. દર્શન, સ્નાન, આચમન, જળ વહન, અહીં સુધી કે ગંગાબિંદુસ્પર્શિત પવનનો સ્પર્શ—બધું પાપનાશક, મહાપાતકનાશક કહેવાયું છે. ગંગાજળમાં વિષ્ણુ/જનાર્દન દ્રવરূপે નિવાસ કરે છે અને ગંગાજળથી કરેલા કર્મોમાં શિવસન્નિધિ મળે છે એમ જણાવે છે. ગંગાનું પૃથ્વી-પાતાળ-સ્વર્ગમાં કાળાનુસાર ગમન, કેટલીક તિથિઓએ વારાણસીમાં વિશેષ મુક્તિફળ, તથા જળ બાસી ન થવાની વાત પણ આવે છે. અંતે ગંગાસેવા સ્વર્ગ, જ્ઞાન, યોગસિદ્ધિ અને મોક્ષ આપે છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત છે।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनी वक्ष्यामि तीर्थानां लक्षणं पृथक् । येन विज्ञातमात्रेण पापिनां गतिरुत्तमा ॥ २ ॥
વસુ બોલ્યા—હે મોહિની, સાંભળ. હું તીર્થોના લક્ષણો એકેક કરીને કહું છું; જેને માત્ર જાણી લેતાં પણ પાપીઓને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 2
सर्वेषामपि तीर्थानां श्रेष्ठा गंगा धरातले । न तस्या सदृशं किंचिद्विद्यते पापनाशनम् ॥ ३ ॥
ધરાતલ પર સર્વ તીર્થોમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે; પાપનાશ માટે તેની સમકક્ષ કંઈ પણ મળતું નથી.
Verse 3
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसोः स्वस्य पुरोधसः । प्रणता मोहिनी प्राह गंगास्नानकृतादरा ॥ ४ ॥
પોતાના પુરોહિત વસુના વચન સાંભળી મોહિનીએ પ્રણામ કર્યો અને ગંગાસ્નાનના પુણ્યથી વધેલી શ્રદ્ધા સાથે બોલી.
Verse 4
मोहिन्युवाच । भगवन्वाडवश्रेष्ठ गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वेषां च पुराणानां संमतं वद सांप्रतम् ॥ ५ ॥
મોહિની બોલી—હે ભગવન, હે વાડવશ્રેષ્ઠ! સર્વ પુરાણોમાં સંમત ગંગાનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કૃપા કરીને હવે કહો.
Verse 5
श्रुत्वा माहात्म्यमतुलं गंगायाः पापनाशनम् । पश्चात्पापविनाशिन्यां स्नातुं यास्ये त्वया सह ॥ ६ ॥
ગંગાના પાપનાશક અતુલ મહાત્મ્યને સાંભળીને, ત્યારબાદ હું તારી સાથે તે પાપહરિણી નદીમાં સ્નાન કરવા જઈશ।
Verse 6
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुः सर्वपुराणवित् । माहात्म्यं कथयामास गंगायाः पापनाशनम् ॥ ७ ॥
તે મોહક વચનો સાંભળીને, સર્વ પુરાણોના જ્ઞાતા વસુએ ગંગાના પાપનાશક મહાત્મ્યનું વર્ણન શરૂ કર્યું।
Verse 7
वसुरुवाच । ते देशास्ते जनपदास्ते शैला स्तेऽपि चाश्रमाः । येषां भागीरथी पुण्या समीपे वर्तते सदा ॥ ८ ॥
વસુ બોલ્યા—જેનાં નજીક પવિત્ર ભાગીરથી સદા વહે છે, તે દેશો, જનપદો, પર્વતો અને આશ્રમો ધન્ય છે।
Verse 8
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः । तां गतिं न लभेज्जंतुर्गंगां संसेव्य यां लभेत् ॥ ९ ॥
તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞો કે ત્યાગથી પણ જે ગતિ મળતી નથી, તે ભક્તિપૂર્વક ગંગાની સેવા કરવાથી મળે છે।
Verse 9
पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा कर्माणि ये नराः । शेषे गंगां निषेवंते तेऽपि यांति परां गतिम् ॥ १० ॥
જે મનુષ્યો યુવાનીમાં પાપકર્મો કર્યા હોય, તેઓ જીવનના અંતિમ ભાગમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ગંગાનો આશ્રય લે તો તેઓ પણ પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 10
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । मासमेकं तु गंगायां स्नातस्तुल्यफलावुभौ ॥ ११ ॥
જે પુરુષ એક પગ પર સહસ્ર યુગ ઊભો રહે અને જે ગંગામાં એક માસ સ્નાન કરે—બન્નેને સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 11
तिष्ठेतार्वाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गंगायां स विशिष्यते ॥ १२ ॥
જો પુરુષ માથું નીચે વાળી દસ હજાર યુગ ઊભો રહે, અને બીજો ગંગામાં પોતાની ઇચ્છા મુજબ રહે—ગંગામાં રહેનાર જ વિશેષ ગણાય છે।
Verse 12
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न गंगासदृशी गतिः ॥ १३ ॥
અહીં સર્વ જીવો માટે, જેમનું ચિત્ત દુઃખથી પીડિત છે અને જે શરણ શોધે છે—ગંગા સમાન કોઈ ગતિ/આશ્રય નથી।
Verse 13
प्रकृष्टैः पातकै र्घोरैः पापिनः पुरुषाधमान् । प्रसह्य तारयेद्गुंगा गच्छतो निरयेऽशुचौ ॥ १४ ॥
અતિ ઘોર અને ભારે પાતકોથી ભરાયેલા, મનુષ્યોમાં અધમ એવા પાપીઓને પણ—જે અશુચિ નરક તરફ જાય છે—ગંગા બળપૂર્વક તારિ દે છે।
Verse 14
ते समानास्तु मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः । येऽभिगच्छंति सततं गंगामभिमतां सुरैः ॥ १५ ॥
જે દેવોને અતિ પ્રિય એવી ગંગા પાસે સતત જાય છે, તેઓ નિશ્ચયે મુનિઓ અને ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ સમાન છે।
Verse 15
अंधाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गंगा संपावयेद्बृहती विश्वरूपा । देवैः सेंद्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च निषेविता सर्वकालं समृद्ध्ये ॥ १६ ॥
બૃહતી, વિશ્વરૂપિણી ગંગા અંધ, જડબુદ્ધિ અને દ્રવ્યહીન લોકોને પણ સંપૂર્ણ રીતે પવિત્ર કરે છે. ઇન્દ્ર સહિત દેવો, મુનિઓ અને માનવો સર્વકાળે જેને સેવાવે છે, તે સદા સમૃદ્ધિનું કારણ છે.
Verse 16
पक्षादौ कृष्णपक्षे तु भूमौ संनिहिता भवेत् । यावत्पुण्या ह्यमावास्या दिनानि दश मोहिनि ॥ १७ ॥
કૃષ્ણપક્ષના આરંભે, હે મોહિની, તે ભૂમિ પર સન્નિહિત રહે છે. જેટલા સમય સુધી પુણ્ય અમાવાસ્યા રહે—કુલ દસ દિવસ—તેટલા દિવસ.
Verse 17
शुक्लप्रतिपदादेश्च दिनानि दश संख्यया । पाताले सन्निधानं तु कुरुते स्वयमेव हि ॥ १८ ॥
શુક્લ પ્રતિપદાથી આરંભ કરીને દસ દિવસની ગણતરી સુધી તે સ્વયં પાતાળમાં પોતાનું સન્નિધાન સ્થાપે છે.
Verse 18
आरभ्य शुक्लैकादश्या दिनानि दश यानि तु । पंचम्यं तानि सा स्वर्गे भवेत्सन्निहिता सदा ॥ १९ ॥
શુક્લ એકાદશીથી શરૂ થતા દસ દિવસ—પંચમી સુધી—તે દિવસોમાં તે સ્વર્ગમાં સદા સન્નિહિત રહે છે.
Verse 19
कृते तु सर्वतीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगा विशिष्यते ॥ २० ॥
કૃતયુગમાં સર્વ તીર્થો પ્રધાન; ત્રેતાયુગમાં પુષ્કર પરમ; દ્વાપરયુગમાં કુરુક્ષેત્ર શ્રેષ્ઠ; પરંતુ કલિયુગમાં ગંગા વિશેષ રીતે મહિમાવંતી છે.
Verse 20
कलौ तु सर्वतीर्थानि स्वं स्वं वीर्यं स्वभावतः । गंगायां प्रतिमुंचंति सा तु देवी न कुत्रचित् ॥ २१ ॥
કલિયુગમાં સર્વ તીર્થો પોતાના સ્વભાવથી પોતપોતાનું પુણ્ય-વીર્ય ગંગામાં જ અર્પે છે; પરંતુ તે દેવી ગંગા પોતાની શક્તિ ક્યાંય અન્યત્ર આપતી નથી।
Verse 21
गंगांभः कणदिग्धस्य वायोः संस्पर्शनादपि । पापशीला अपि नराः परां गतिमवाप्नुयुः ॥ २२ ॥
ગંગાજળના કણોથી ભીંજાયેલા પવનના સ્પર્શ માત્રથી પણ પાપશીલ મનુષ્યો સુધી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે।
Verse 22
योऽसौ सर्वगतो विष्णुश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । स एव द्रवरूपेण गंगांभो नात्र संशयः ॥ २३ ॥
જે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ—ચિત્સ્વરૂપ જનાર્દન—છે, તે જ દ્રવરূপે ગંગાનું જળ છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 23
ब्रह्महा गुरुडा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । गंगांभसा च पूयंते नात्र कार्या विचारणा ॥ २४ ॥
બ્રાહ્મણહંતક, ગુરુહંતક, ગોહંતક, ચોર અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર—આ બધાં પણ ગંગાજળથી શુદ્ધ થાય છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 24
क्षेत्रस्थमृद्धृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा । गांगेयं तु हरेत्तोयं पापमामरणांतिकम् ॥ २५ ॥
તીર્થક્ષેત્રમાં મેળવેલું હોય કે ત્યાંથી લાવેલું હોય, ઠંડું હોય કે ગરમ—ગંગાજળ મૃત્યુપર્યંતના પાપને પણ હરી લે છે।
Verse 25
वर्ज्यं पर्युषितं तोयं वर्ज्यं पुर्युषितं दलम् । न वर्ज्यं जाह्नवीतोयं न वर्ज्यं तुलसीदलम् ॥ २६ ॥
બાસું પાણી ત્યાજ્ય છે અને બાસાં પાંદડાં પણ ત્યાજ્ય છે; પરંતુ જાહ્નવી (ગંગા)નું જળ ત્યાજ્ય નથી, અને તુલસીદળ પણ (રાખેલું હોય તોય) ત્યાજ્ય નથી.
Verse 26
मेरोः सुवर्णस्य च सर्वरत्नैः संख्योपलानामुदकस्य वापि । गंगाजलानां न तु शक्तिरस्ति वक्तुं गुणाख्यापरिमाणमत्र ॥ २७ ॥
મેરુનું સોનું, સર્વ રત્નો, અગણિત કાંકરા અને પાણી સુધી—આ બધું હોવા છતાં ગંગાજળના ગુણોની મર્યાદા અને પરિમાણ અહીં પૂરું વર્ણવી શકાય તેવી શક્તિ નથી.
Verse 27
तीर्थयात्राविधिं कृत्स्नमकुर्वाणोऽपि यो नरः । गंगातोयस्य माहात्म्यात्सोऽप्यत्र फलभाग्भवेत् ॥ २८ ॥
જે મનુષ્ય તીર્થયાત્રાની વિધિ સંપૂર્ણ રીતે ન પણ કરે, તે પણ ગંગાજળના માહાત્મ્યથી અહીં પુણ્યફળનો ભાગી બને છે.
Verse 28
चिंतामणिगुणाच्चापि गंगायास्तोयबिंदवः । विशिष्टा यत्प्रयच्छंति भक्तेभ्यो वांछितं फलम् ॥ २९ ॥
ચિંતામણિના ગુણથી પણ ગંગાના જળબિંદુઓ વિશેષ છે; કારણ કે તે ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ અર્પે છે.
Verse 29
गंडूषमात्रतो भक्त्या सकूद्गंगांभसा नरः । कामधेनु स्तनोद्भूतान्भुंक्ते दिव्यरसान्दिवि ॥ ३० ॥
જે મનુષ્ય ભક્તિથી એકવાર માત્ર ગંડૂષમાત્ર ગંગાજળ ગ્રહણ કરે છે, તે સ્વર્ગમાં કામધેનુના સ્તનમાંથી ઉત્પન્ન દિવ્ય રસોનો આસ્વાદ કરે છે.
Verse 30
शालग्रामशिलायां यस्तु गंगाजलं क्षिपेत् । अपहत्य तमस्तीव्रं भाति सूर्यो यथोदये ॥ ३१ ॥
જે શાલગ્રામ-શિલા પર ગંગાજળ અર્પે છે, તે ઘોર અંધકાર દૂર કરીને સૂર્યોદયના સૂર્ય સમો તેજસ્વી બને છે।
Verse 31
मनोवाक्कायजैर्ग्रस्तः पापैर्बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન અનેક પ્રકારના પાપોથી ગ્રસ્ત મનુષ્ય પણ માત્ર ગંગાનું દર્શન કરતાં પવિત્ર થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 32
गंगातोयाभिषिक्तां तु भिक्षामश्नाति यः सदा । सर्पवत्कंचुकं मुक्त्वा पापहीनो भवेत्स वै ॥ ३३ ॥
જે સદા ગંગાજળથી અભિષિક્ત ભિક્ષા-અન્ન ભોજન કરે છે, તે સર્પ જેમ કાંચળી છોડે તેમ પાપ ત્યજી પાપરહિત બને છે।
Verse 33
हिमवद्विंध्यसदृशा राशयः पापकर्मणाम् । गंगांभसा विनश्यंति विष्णुभक्त्या यथापदः ॥ ३४ ॥
હિમાલય અને વિંધ્ય સમા વિશાળ પાપકર્મોના ઢગલા પણ ગંગાજળથી નાશ પામે છે; તેમ જ વિષ્ણુભક્તિથી તે પગલાંના નિશાન સમા મટી જાય છે।
Verse 34
प्रवेशमात्रे गंगायां स्नानार्थं भक्तितो नृणाम् । ब्रह्महत्यादिपापानि हाहेत्युक्त्वा प्रयांत्यलम् ॥ ३५ ॥
ભક્તિપૂર્વક સ્નાન માટે મનુષ્ય ગંગામાં પ્રવેશ કરે તત્ક્ષણે બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો ‘હાય હાય’ કહીને સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય છે।
Verse 35
गंगातीरे वसेन्नित्यं गंगातोयं पिबेत्सदा । यः पुमान्स विमुच्येत पातकैः पूर्वसंचितैः ॥ ३६ ॥
જે પુરુષ ગંગાતીરે નિત્ય વસે છે અને સદા ગંગાજળ પીએ છે, તે પૂર્વસંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 36
यो वै गंगां समाश्रित्य नित्यं तिष्ठति निर्भयः । स एव देवैर्मर्त्यैश्च पूजनीयो महर्षिभिः ॥ ३७ ॥
જે ગંગાનું આશ્રય લઈને નિત્ય નિર્ભય અને સ્થિર રહે છે, તે જ દેવો, મનુષ્યો અને મહર્ષિઓ દ્વારા પૂજનીય છે।
Verse 37
किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां सर्वतोऽपि विशिष्यते ॥ ३८ ॥
અષ્ટાંગયોગથી શું, તપથી શું, અને યજ્ઞોથી શું? ગંગામાં નિવાસ કરવો જ સર્વથી વિશેષ છે।
Verse 38
किं यज्ञैर्बहुभिर्जाप्यैः किं तपोभिर्धनार्पणैः । स्वर्गमोक्षप्रदा गंगा सुखसेव्या यतः स्थिता ॥ ३९ ॥
ઘણા યજ્ઞોથી શું, વારંવાર જપથી શું, તપ અને ધનઅર્પણથી શું? કારણ કે ગંગા અહીં સુખથી સેવનીય રૂપે સ્થિત છે અને સ્વર્ગ તથા મોક્ષ આપે છે।
Verse 39
यज्ञैर्यमैश्च नियमैर्दानैः संन्यासतोऽपि वा । न तत्फलमवाप्रोति गंगां सेव्य यदाप्नुयात् ॥ ४० ॥
યજ્ઞો, યમ-નિયમો, દાન કે સન્ન્યાસથી પણ તે ફળ મળતું નથી, જે ગંગાની સેવા કરવાથી મળે છે।
Verse 40
प्रभासे गोसहस्त्रेण राहुग्रस्ते दिवाकरे । यत्फलं लभते मर्त्यो गंगायां तद्दिनेन वै ॥ ४१ ॥
રાહુગ્રસ્ત સૂર્યકાળે પ્રભાસે સહસ્ર ગોદાનથી મનુષ્ય જે પુણ્યફળ પામે છે, તે જ ફળ ગંગામાં એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 41
अन्योपायांश्च यस्त्यक्त्वा मीक्षकामः सुनिश्चितः । गंगातीरे सुखं तिष्ठेत्स वै मोक्षस्य भाजनम् ॥ ४२ ॥
બીજા ઉપાયો ત્યજી, મોક્ષકામનામાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને, ગંગાતીરે શાંતિથી રહે છે—તે જ નિશ્ચયે મોક્ષનો પાત્ર બને છે।
Verse 42
वाराणस्यां विशेषण गंगा सद्यस्तु मोक्षदा । प्रतिमासं चतुर्दश्यामष्टम्यां चैव सर्वदा ॥ ४३ ॥
હે વિશિષ્ટ પુરુષ! વારાણસીમાં ગંગા તત્કાળ મોક્ષદાયિની છે; તે સદાય એવી જ છે, અને વિશેષ કરીને દર માસની ચતુર્દશી તથા અષ્ટમીના દિવસે।
Verse 43
गंगातीरे निवासश्च यावज्जीवं च सिद्धिदः । कृच्छ्राणि सर्वदा कृत्वा यत्फलं सुखमश्नुते ॥ ४४ ॥
ગંગાતીરે જીવનભર નિવાસ કરવો સિદ્ધિદાયક છે. સતત કૃચ્છ્ર વગેરે કઠોર તપ કરવાથી જે સુખદ ફળ મળે, તે જ ફળ આ રીતે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 44
सदा चांद्रायणं चैव तल्लभेज्जाह्नवीतटे । गंगासेवापरस्येह दिवसार्द्धेन यत्फलम् ॥ ४५ ॥
જાહ્નવી (ગંગા) તટે સદા ચાંદ્રાયણ વ્રતનું ફળ મળે છે; અહીં ગંગાસેવામાં તત્પર વ્યક્તિને એ જ પુણ્યફળ માત્ર અર્ધ દિવસમાં પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 45
न तच्छक्यं ब्रह्मसुते प्राप्तुं क्रतुशतैरपि । सर्वयज्ञतपोदानयोगस्वाध्यायकर्मभिः ॥ ४६ ॥
હે બ્રહ્મપુત્ર! તે પરમ પદ સૈકડો યજ્ઞોથી પણ પ્રાપ્ત થતું નથી; સર્વ યજ્ઞ, તપ, દાન, યોગસાધના, વેદસ્વાધ્યાય અને કર્મકાંડથી પણ નહિ।
Verse 46
यत्फलं तल्लभेद्भक्त्या गंगातीरनिवासतः । यत्पुण्यं सत्यवचनैर्नैष्ठिकब्रह्मचारिणाम् ॥ ४७ ॥
જે ફળ છે તે ભક્તિથી ગંગાતીરે નિવાસ કરવાથી મળે છે; અને જે પુણ્ય નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારીઓનું છે, તે જ સત્યવચનથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 47
यदग्निहोत्रिणां पुण्यं तत्तु गंगानिवासतः । समातृपितृदाराणां कुलकोटिमनंतकम् ॥ ४८ ॥
અગ્નિહોત્ર કરનારાઓનું જે પુણ્ય છે, તે જ ગંગાતીરે નિવાસથી મળે છે; માતા-પિતા-પત્ની સહિત કુળની અસંખ્ય કરોડો સુધી તેનું અક્ષય ફળ વિસ્તરે છે।
Verse 48
गंगाभक्तिस्तारयते संसारार्णवतो ध्रुवम् । संतोषः परमैश्वर्यं तत्त्वज्ञानं सुखात्मनाम् ॥ ४९ ॥
ગંગાભક્તિ નિશ્ચયે સંસાર-સમુદ્રમાંથી તારશે. સંતોષ પરમ ઐશ્વર્ય છે, અને તત્ત્વજ્ઞાન સુખસ્વરૂપ જનનો આનંદ છે।
Verse 49
विनयाचारसंपत्तिर्गंगाभक्तस्य जायते । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो गंगां प्राप्यैव केवलम् ॥ ५० ॥
ગંગાભક્તમાં વિનય અને સદાચારની સંપત્તિ સ્વયં જન્મે છે. માત્ર ગંગાને પ્રાપ્ત કરવાથી જ મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે।
Verse 50
तद्भक्तस्तत्परश्च स्यान्मृतो वापि न संशयः । भक्त्या तज्जलसंस्पर्शी तज्जलं पिबते च यः ॥ ५१ ॥
તે જીવતો હોય કે દેહત્યાગ કરેલો હોય—નિઃસંદેહ તે ભગવાનનો ભક્ત અને તેમા જ પરાયણ બને છે. જે ભક્તિથી તે પવિત્ર જળને સ્પર્શે અને તે જળ પીએ છે.
Verse 51
अनायासेन हि नरो मोक्षोपायं स विंदति । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने ॥ ५२ ॥
ખરેખર, વિશેષ પ્રયત્ન વિના મનુષ્ય મોક્ષનો ઉપાય પ્રાપ્ત કરે છે. તે જાણે સર્વ યજ્ઞોમાં દીક્ષિત બને છે અને દિવસે દિવસે સોમપાનનું પુણ્ય મેળવે છે.
Verse 52
सर्वाणि येषां गंगायास्तोयैः कृत्यानि सर्वदा । देहं त्यक्त्वा नरास्ते तु मोदंते शिवसन्निधौ ॥ ५३ ॥
જેનાં માટે ગંગાના જળથી હંમેશાં સર્વ પવિત્ર કર્તવ્યો કરવામાં આવે છે, તે લોકો દેહ છોડીને શિવના સાન્નિધ્યમાં આનંદ કરે છે.
Verse 53
देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा शक्रादयो मुखैः । अमृतान्युपभुंजंति तथा गंगाजलं नराः ॥ ५४ ॥
જેમ ઇન્દ્ર વગેરે દેવો ચંદ્ર અને સૂર્યના ધામોમાં અમૃતનો આસ્વાદ લે છે, તેમ મનુષ્યો ગંગાજળનો આસ્વાદ લે છે.
Verse 54
कन्यादानैश्च विधिवद्भूमिदानैश्च भक्तितः । अन्नदानैश्च गोदानैः स्वर्णदानादिभिस्तथा ॥ ५५ ॥
વિધિપૂર્વક કન્યાદાન, ભક્તિથી ભૂમિદાન, તેમજ અન્નદાન, ગોદાન, સ્વર્ણદાન વગેરે દાનોથી ધર્મપુણ્ય વધે છે.
Verse 55
रथाश्वगजदानैश्च यत्पुण्यं परिकीर्तितम् । ततः शतगुणं पुण्यं गंगांभश्चुलुकाशनात् ॥ ५६ ॥
રથ, ઘોડા અને હાથીના દાનથી જે પુણ્ય શાસ્ત્રે કહેલું છે, તેનાથી સોગણું પુણ્ય ગંગાજળનું એક ચુલુક આચમન કરવાથી થાય છે।
Verse 56
चांद्रायणसहस्राणां यत्फलं परिकीर्तितम् । ततोऽधिकफलं गंगातोयपानादवाप्यते ॥ ५७ ॥
હજાર ચાંદ્રાયણ વ્રતોનું જે ફળ કહેલું છે, તેનાથી પણ વધુ ફળ ગંગાજળ પાન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 57
गंडूषमात्रपाने तु अश्वमेधफलं लभेत् । स्वच्छंदं यः पिबेदंभस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥ ५८ ॥
માત્ર ગંડૂષ જેટલું પાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને જે શ્રદ્ધાથી સ્વચ્છંદે જળ પીએ છે, તેની મુક્તિ જાણે હાથની હથેળીમાં સ્થિત થાય છે।
Verse 58
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्मदं दशभिर्मासैर्गांगं वर्षेण जीर्यति ॥ ५९ ॥
સરಸ್ವતીનું જળ ત્રણ દિવસે, યમુનાનું સાત દિવસે, નર્મદાનું દસ મહિને જૂનું થાય છે; ગંગાનું જળ તો એક વર્ષે જૂનું થાય છે।
Verse 59
शास्त्रेणाकृततोयानां मृतानां क्वापि देहिनाम् । तदुत्तरफलावाप्तिर्गंगायामस्थियोगतः ॥ ६० ॥
જે દેહી ક્યાંય મૃત્યુ પામે અને શાસ્ત્ર મુજબ જળવિધિ ન થઈ શકે, તેના ઉત્તરફળની પ્રાપ્તિ ગંગામાં અસ્થિ-યોગ થવાથી થાય છે।
Verse 60
चांद्रायणसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम् । यः पिबेत्तु यथेष्ठं हि गंगाम्भः स विशिष्यते ॥ ६१ ॥
દેહશુદ્ધિ માટે જે સહસ્ર ચાંદ્રાયણ વ્રતો કરે, તેના કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ તે છે જે યથેષ્ટ ગંગાજળ પીએ; એવો પુરુષ વિશેષ ગણાય છે।
Verse 61
गंगां पश्यति यः स्तौति स्नाति भक्त्या पिबेज्जलम् । स स्वर्गं ज्ञानममलं योगं मोक्षं च विंदति ॥ ६२ ॥
જે ગંગાનું દર્શન કરે, તેની સ્તુતિ કરે, ભક્તિથી સ્નાન કરે અને તેનું જળ પીએ—તે સ્વર્ગ, નિર્મળ જ્ઞાન, યોગસિદ્ધિ અને મોક્ષ પણ પામે છે।
Verse 62
यस्तु सूर्य्यांशुनिष्टप्तं गांगेयं पिबते जलम् । गोमूत्रयावकाहाराद्गांगपानं विशिष्यते ॥ ६३ ॥
જે સૂર્યકિરણોથી તપ્ત થયેલું ગંગાજળ પીએ, તેનું ગંગાપાન ગોમૂત્ર અને યવકાહારના વ્રત કરતાં પણ વિશેષ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।
Verse 63
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના ઉત્તરભાગમાં મોહિની-વસુ સંવાદમાં ‘ગંગામાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અષ્ટત્રિંશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
The chapter states that in Kali Yuga all other tīrthas ‘deposit’ their potency into the Gaṅgā, making her the concentrated locus of tīrtha-śakti, while she does not transfer her power elsewhere; therefore Gaṅgā-access (sight, bath, sip, residence) is presented as the most direct means to purification and mokṣa.
The text credits partial or minimal engagements—beholding the Gaṅgā, entering with intent to bathe, sipping a mouthful, sprinkling food, carrying the water, or even contact with wind moistened by Gaṅgā droplets—as sufficient to share in the tīrtha’s fruit due to the intrinsic greatness of Gaṅgā-water.
It explicitly identifies Janārdana/Viṣṇu—pure consciousness—as present in liquid form as the waters of the Gaṅgā, grounding tīrtha efficacy in divine immanence rather than only in ritual performance.