વસિષ્ઠ કહે છે—રુક્માંગદ વિષયસુખમાં મગ્ન રહી આઠ વર્ષ વિતાવે છે. નવમા વર્ષે તેનો પુત્ર ધર્માંગદ મલય પર્વત પરથી પરત આવી વૈષ્ણવ અસ્ત્રથી પાંચ વિદ્યાધરોને જીતી પાંચ કામદ રત્નો લાવે છે—ધન આપનાર, વસ્ત્ર-આભૂષણ આપનાર, યૌવન/અમૃત આપનાર, સભા અને ભોજન આપનાર, તથા ત્રિલોકમાં આકાશગમન કરાવનાર. તે રત્નો માતા-પિતાના ચરણોમાં અર્પણ કરી મોહિનીને આભૂષણાર્થે આપવા વિનંતી કરે છે. પછી તે સપ્તદ્વીપ વિજય, સમુદ્રપ્રવેશ, નાગોની ભોગવતી જીત, મણિ અને મુક્તાહાર પ્રાપ્ત કરવું, દાનવોને હરાવવું, તેમજ રસાતલમાં વરુણ સાથે એક વર્ષ યુદ્ધનું વર્ણન કરે છે; નારાયણાસ્ત્રથી વરુણને પરાજિત કરી પણ જીવ બચાવે છે અને અશ્વો તથા કન્યાને પત્નીરૂપે પામે છે. અંતે નીતિ—સમૃદ્ધિ પિતાપર આધારિત છે, પુત્રે ગર્વ ન કરવો, બ્રાહ્મણોનું દેવું અટકાવવું નહીં, અને પુત્ર પિતૃબીજબળથી જ કાર્ય કરે છે. ધર્માંગદ પોતાની નવવધૂને માતૃસભામાં આશીર્વાદ અને રક્ષણ માટે રજૂ કરે છે.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्मांगदस्य च । त्रीणि पंच च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै ॥ १ ॥
વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે વિષયસુખમાં મોહિત થયેલા રાજા રુક્માંગદના ત્રણ અને પાંચ વર્ષ, એટલે આઠ વર્ષ, નિશ્ચયે સુખથી વીતી ગયા।
Verse 2
संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्मांगदो बली । जित्वा विद्याधरान्पंच मलये पर्वतोत्तमे ॥ २ ॥
નવમું વર્ષ આવતાં બલવાન પુત્ર ધર્માંગદ પાંચ વિદ્યાધરોને જીતીને પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ મલય પર્વત પર પહોંચ્યો।
Verse 3
आजहार मणीन्पंच सर्वकामप्रदान् शुभान् । एकं कांचनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥ ३ ॥
તે સર્વ કામનાઓ પૂરી કરનાર પાંચ શુભ મણિઓ લાવ્યો; અને એક એવો શુભ દાતા પણ લાવ્યો જે સોનું આપે અને કરોડો-કરોડો ગુણ મૂલ્યવાન છે।
Verse 4
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥ ४ ॥
બીજું (મણિ) વસ્ત્રો, ભૂષણો વગેરે લાખો-કરોડો પ્રમાણમાં આપે છે; ત્રીજું અમૃતસ્રાવી છે અને ફરી યુવન આપે છે।
Verse 5
सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम् । पंचमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥ ५ ॥
ચોથું સભાગૃહ બનાવનાર અને અન્નસાધન સિદ્ધ કરનાર છે; પાંચમું આકાશગતિ આપનાર છે, જે ત્રિલોકમાં પરિભ્રમણ કરાવે છે।
Verse 6
तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः । स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः ॥ ६ ॥
તે મણિઓને મનમાં સ્વીકારી, વિદ્યાધરો સાથે રહ્યો; અને આંસુભર્યા નેત્રવાળી વિદ્યાધરી સ્ત્રીઓએ તેને ઘેરી લીધો.
Verse 7
ववंदे चरणौ मातुः पितू रुक्मांगदस्य च । मणीन्पंच समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः ॥ ७ ॥
તેણે માતા-પિતા તથા રુક્માંગદના ચરણોમાં વંદન કર્યું. પછી પાંચ મણિઓ તેમના ચરણોમાં અર્પણ કરી વિનમ્રતાથી બોલ્યો.
Verse 8
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥ ८ ॥
હે તાત, પર્વતશ્રેષ્ઠ મલય પર યુદ્ધમાં વૈષ્ણવ અસ્ત્ર વડે મેં આ પાંચ વિદ્યાધરોને જીત્યા છે, હે ભુપતે.
Verse 9
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥ ९ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આ લોકો પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે તમારી સેવામાં આવ્યા છે. ભુજાભૂષણ બનાવવા માટે આ મણિઓ મોહિનીને આપો.
Verse 10
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदंताः पुनर्बाला भवंति मणिधारणात् ॥ १० ॥
આ મણિઓ સર્વ કામનાઓ પૂરી કરે છે અને ફરી યુવન આપે છે. મણિ ધારણથી જૂના દાંતવાળાઓ પણ ફરી બાળક સમા યુવાન બને છે.
Verse 11
वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च । दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा ॥ ११ ॥
હે પ્રભુ, તમારા તેજથી માસભરનાં તપો-યુદ્ધ વડે વસ્ત્ર, હર્મ્ય અને સુવર્ણના દાતાઓ—અને સ્વર્ગગતિ તથા અમૃતત્વના સાધન આપનારાઓ પણ—સિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 12
साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते । करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा ॥ १२ ॥
હે ભૂપતે, મેં ભારે કષ્ટથી સપ્તદ્વીપોને વશ કર્યા; તમારા તેજના બળે મેં તેમને સર્વને કર-દાન આપનાર, એટલે ખાજના ભરનાર, બનાવી દીધા.
Verse 13
समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम । जिता भोगवती तात मया नागसमावृता ॥ १३ ॥
જ્યારે હું સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે મારું એક પૂરું વર્ષ વીતી ગયું. હે તાત, નાગોથી ઘેરાયેલી ભોગવતીને પણ મેં જીતેલી.
Verse 14
आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः । तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च ॥ १४ ॥
મારા દ્વારા અયુતસંખ્યક નાગકન્યાઓ ત્યાં લાવવામાં આવી; અને એ જ સ્થાનેથી અનેક હાર, રત્નો અને મણિઓ પણ લાવવામાં આવ્યા.
Verse 15
पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत् । तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम् ॥ १५ ॥
પછી ફરી, હે તાત, હું દાનવોના મહાન નગરમાં ગયો; તેમને જીત્યા પછી મેં સુંદર રૂપ અને તેજ ધરાવતી કન્યાઓ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 16
आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पंच च । दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे ॥ १६ ॥
મેં ત્રણ હજાર અને વધુ પાંચ (વસ્તુઓ) લાવી છે. રાત્રિ પડતાં દીપદાનના કર્મમાં રત્નોના દસ કરોડ વપરાશે॥૧૬॥
Verse 17
कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मंदिरे । ततोऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम् ॥ १७ ॥
હે મહીપાલ! તારા માણસો તે કાર્ય કરતા હતા ત્યારે મને તારા મહેલમાં લાવવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ હું રસાતલ-તલમાં સ્થિત વરુણના લોકમાં ગયો॥૧૭॥
Verse 18
गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदंघ्रियुगसेवकः । तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिंतुर्वशे ॥ १८ ॥
તે પોતાના પરાક્રમ અને બળના મદમાં ચાલ્યો ગયો—જ્યારે કે તે તારા ચરણયુગલનો સેવક હતો. ત્યાં વરુણદેવને કહેવામાં આવ્યું: ‘તે મારા પિતાના અધિકારમાં જ રહે’॥૧૮॥
Verse 19
रुक्मांगदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि । कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः ॥ १९ ॥
જો તું રાજા રુક્માંગદને જીવતો રાખવા ઇચ્છે, તો જાણ—મારા વચનથી ક્રોધિત વરુણ યુદ્ધ કરવા અહીં આવ્યો છે॥૧૯॥
Verse 20
तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले । जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः ॥ २० ॥
તેની સાથે રસાતલમાં એક વર્ષ સુધી ભયંકર યુદ્ધ થયું. નારાયણાસ્ત્ર વડે મેં તે જલનાયકને જીત્યો॥૨૦॥
Verse 21
न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे । निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम् ॥ २१ ॥
સ્ત્રીના વચનો વડે તેનું પ્રાણરક્ષણ થયું, તેથી તે હણાયો નહીં; અને પરાજિત થઈ શત્રુએ પવનવેગી દસ હજાર ઘોડા અર્પણ કર્યા।
Verse 22
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चंद्रवर्चसाम् । तृणतोयविहीना ये जीवंति बहुशः समाः ॥ २२ ॥
એક તરફ શ્યામકર્ણવાળા, બીજી તરફ ચંદ્રવર્ચસ સમા શુભ્ર અને તેજસ્વી; જે તૃણ અને જળ વિના પણ અનેક વર્ષો સુધી જીવંત રહે છે।
Verse 23
एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलंकृताम् । भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा ॥ २३ ॥
એક સુંદરરૂપા, પોતાના આભૂષણોથી અલંકૃત કન્યાને મારી સામે રજૂ કરીને વરુણે તેને પત્નીરૂપે મને આપી; અને તે શુભાને હું લઈને આવ્યો।
Verse 24
कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता । तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम् ॥ २४ ॥
કન્યાઓ લાવવામાં આવી અને તેઓ બહુ ધનસંપત્તિથી યુક્ત હતી. હે તાત, ત્રિલોકમાં ખરેખર દુર્ગમ એવું કોઈ સ્થાન નથી।
Verse 25
यन्मया न जितं ह्यस्ति तवांघ्रिपरिसेवनात् । तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम् ॥ २५ ॥
તમારા ચરણોની સેવા વડે મેં ન જીતેલું એવું કશું નથી. તેથી ઊઠો અને તમારા પ્રસાદથી પ્રાપ્ત થયેલી મારી સમૃદ્ધિ જાતે જોઈ લો।
Verse 26
अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते । यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता ॥ २६ ॥
હે વિશાંપતે! હું અને સર્વ સંપત્તિઓ તારા અધિન છે. જે પુત્ર, હે તાત, કહે—‘મેં જ લક્ષ્મી કમાઈ’—તે અજ્ઞાનથી બોલે છે.
Verse 27
न देया भूमिदेवेभ्यः सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि ॥ २७ ॥
ભૂમિદેવો (બ્રાહ્મણો)ને આપવાનું દાન અટકાવવું નહીં; અટકાવનાર પણ નરકમાં જાય છે. હે તાત, પુત્રે આત્મગર્વ કદી કરવો નહીં.
Verse 28
कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये । पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः ॥ २८ ॥
સંપત્તિના સંગ્રહમાં પુત્ર કૂહાડી કે દાત્ર (હસિયા) સમાન છે. પિતાના શૌર્ય અને પ્રયત્નથી પુત્રનો ધનસંચય વધે છે.
Verse 29
तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान् । वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले ॥ २९ ॥
તેજસ્વી દાત્ર (હસિયા) લઈને માણસ ઘાસના ઢગલા કાપે છે. અને પવનથી ભરેલું વસ્ત્ર પાણીમાં નાવની જેમ માણસને તરાવી પાર કરાવે છે.
Verse 30
यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया । तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः ॥ ३० ॥
જેમ કૌતુકી (જાદુગર)ની ઇચ્છાથી લાકડાની સ્ત્રી-મૂર્તિ ચળવે છે, તેમ પિતૃવીર્યના પ્રભાવથી તેજ અને બળથી યુક્ત પુત્રો પ્રવર્તે છે.
Verse 31
तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता । आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः ॥ ३१ ॥
અતએવ આજે મારા દ્વારા તમારી સમક્ષ લાવવામાં આવેલી આ માધવદેવની પ્રિયાને નિહાળો. માતૃસમૂહની શ્રેષ્ઠ સભા પોતાની ઇચ્છા મુજબ તેને આશીર્વાદ અને સમૃદ્ધિ આપે અથવા તેનું રક્ષણ કરે।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे धर्मांगददिग्विजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘ધર્માંગદનો દિગ્વિજય’ નામનો વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
They function as a prosperity-catalog (granting wealth, garments/ornaments, rejuvenation, infrastructure/food, and sky-travel) that showcases worldly power while setting up the chapter’s dharmic pivot: such boons must be offered with humility and directed toward righteous stewardship (e.g., gifting and honoring elders/brāhmaṇas).
It reinforces dharmic restraint: divine weapons establish victory, but the opponent’s life is preserved due to a woman’s intercession, aligning conquest with compassion and social order rather than mere domination.
The son is portrayed as an instrument through which the father’s valor and ‘seed’ manifest; therefore, claiming independent credit is condemned, and prosperity is framed as derivative and to be used in accordance with dharma, especially honoring brāhmaṇas and elders.