વસિષ્ઠ કહે છે—રાજા રુક્માંગદ મોહિનીને જોઈ કામથી વ્યાકુળ થઈ તેની સુંદરતાની સ્તુતિ કરે છે અને રાજ્ય, પાતાળનગર, ધન તથા પોતાને પણ અર્પણ કરવા તૈયાર થાય છે. મોહિની ભૌતિક લાલચ નકારીને કહે છે, ‘યોગ્ય સમયે હું જે કહું તે નિઃસંકોચ કરવું’—અને આ મુલાકાતને ધર્મયુક્ત ‘સમય’ એટલે બાંધક પ્રતિજ્ઞામાં ફેરવે છે. રાજા દરેક શરત સ્વીકારે છે; ત્યારે મોહિની ત્રિલોકમાં તેની સત્ય-ધર્મકીર્તિ યાદ કરાવી પ્રતિજ્ઞાના નિશાન રૂપે જમણો હાથ માંગે છે. રાજા જીવનભર સત્યપાલનનું વચન આપે છે, હાથ-દાનને પુરાવો માને છે અને પાલન માટે સંચિત પુણ્ય પણ દાવ પર મૂકે છે. તે પોતાનો ઇક્ષ્વાકુ વંશ, પિતા ઋતધ્વજ, પોતાનું નામ રુક્માંગદ અને પુત્ર ધર્માંગદ જણાવી, મન્દર પર્વતે આવવું અને મોહિનીના ગાનથી આકર્ષિત થવું વર્ણવે છે. મોહિની કહે છે કે તે બ્રહ્મસમ્ભવા છે, મન્દરે તપ અને શિવપૂજા કરીને શિવકૃપાથી રાજાને પ્રાપ્ત કરી; પછી તે તેનો હાથ પકડી તેને ઊભો કરે છે—અધ્યાયમાં સમય, પ્રતિજ્ઞા અને ધર્મની મહિમા પ્રગટ થાય છે।
Verse 1
वसिष्ट उवाच । व्याहृते शोभने वाक्ये मोहिन्या नृपतिस्तदा । उन्मील्य नेत्रे राजेंद्र शतपत्रनिभे तथा ॥ १ ॥
વસિષ્ઠે કહ્યું—મોહિનીના તે શોભન વચનો ઉચ્ચારાતા, હે રાજેન્દ્ર, ત્યારે રાજાએ શતપત્ર કમળ સમાન નેત્રો ઉઘાડ્યાં ॥ ૧ ॥
Verse 2
सगद्गदमुवाचेदं मुग्धो मोहिनिदर्शनात् । मया बाले सुबहुशः पूर्णचंद्रनिभाननाः ॥ २ ॥
મોહિનીના દર્શનથી મોહિત થઈ તે ગદગદ અવાજે બોલ્યો—“હે બાલે, પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળી! હું બહુવાર છેતરાયો છું.” ॥ ૨ ॥
Verse 3
दृष्टास्तथानुभूताश्च नेदृग्दृष्टं वपुः क्वचित् । यादृशं त्वं धारयसे रूपं लोकविमोहनम् ॥ ३ ॥
મેં અનેક રૂપો જોયાં અને અનુભવ્યાં પણ છે; છતાં આવું દેહરૂપ ક્યાંય જોયું નથી. તું ધારણ કરેલું રૂપ સર્વ લોકને મોહીત કરનારું છે ॥ ૩ ॥
Verse 4
सोऽहं दर्शनमात्रेण त्वदीयेन वरानने । मनोभवशरैर्विद्धः पतितः सहसा क्षितौ । अजल्पितवचो देवि मोहितस्तव तेजसा ॥ ४ ॥
હે વરાનને! માત્ર તારા દર્શનથી જ હું મનોભવ (કામદેવ)ના બાણોથી વિદ્ધ થઈ અચાનક ધરતી પર પડી ગયો. હે દેવી, વાણી અટકી ગઈ; તારા તેજથી હું મોહિત થયો ॥ ૪ ॥
Verse 5
कुरु प्रसादं करभोरु मह्यं दास्यामि सर्वं तव चित्तसंस्थम् । नादेयमस्तीह जगत्त्रयेऽपि तवानुरागेण निबद्धचेतसः ॥ ५ ॥
હે કરભોરુ! મારા પર પ્રસન્ન થા. તારા ચિત્તમાં જે સ્થિત છે તે સર્વ હું તને આપી દઈશ. તારા અનુરાગે બંધાયેલ ચિત્તવાળાને ત્રિલોકમાં કશું અદેય નથી.
Verse 6
इमां धरां भूधरभूषितांगीं समुद्रवस्त्रां शशिसूर्यनेत्राम् । घनस्तनीं व्योमसुबद्धदेहां निष्काननां सुंदरि वामशीलाम् ॥ ६ ॥
હે સુંદરિ! આ ધરાને જો—પર્વતોથી ભૂષિત અંગવાળી, સમુદ્રને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારી, ચંદ્ર-સૂર્ય જેના નેત્ર છે; ઘનમેઘ સમ સ્તનવાળી, આકાશથી સુબદ્ધ દેહવાળી, વનોથી સમૃદ્ધ, મનોહર અને સૌમ્ય સ્વભાવવાળી।
Verse 7
पातालगुह्यां बहुवृक्षरोम्णीं सप्ताधरां सुभ्रु तवास्मि दाता । सकोशबद्धां गजवाजिपूर्णां समन्त्रिहृद्यां नगरैः समेताम् ॥ ७ ॥
હે સુભ્રુ! હું તને એક નગરી દાન કરીશ—પાતાળની ગુફા જેવી ગુપ્ત, અનેક વૃક્ષરૂપ રોમોથી યુક્ત, સાત આધાર પર સ્થિત; કોષોથી સુરક્ષિત, ગજ-વાજિથી પરિપૂર્ણ, મંત્રીઓથી હૃદયહારી, અને આસપાસના નગરો સહિત પૂર્ણ।
Verse 8
आत्मानमपि दास्यामि तवा चार्वंगि संगमे । किं पुनर्द्धनरत्नादि प्रसीद मम मोहिनि ॥ ८ ॥
હે ચાર્વંગી! તારા સંગમમાં હું મારું આત્મસ્વરૂપ પણ અર્પી દઈશ; તો પછી ધન-રત્નાદિની તો શું વાત? હે મોહિની, મારા પર પ્રસન્ન થા।
Verse 9
नृपस्य वचनं श्रुत्वा मोहिनी मधुराक्षरम् । समुवाच स्मितं कृत्वा तमुत्थाप्य नृपं तदा ॥ ९ ॥
રાજાના વચન સાંભળી મોહિનીએ મધુર અક્ષરોમાં કહ્યું; સ્મિત કરીને તે ક્ષણે રાજાને ઊભો કરી તેને સંબોધી બોલી।
Verse 10
न धरां भूधरोपेतां वरये वसुधाधिप । यद्विदिष्याम्यहं काले तत्कार्यमविशंकया ॥ १० ॥
હે વસુધાધિપ! પર્વતોથી શોભિત ધરતી હું વરતી નથી. યોગ્ય કાળે જે હું જાણીશ, તે કાર્ય નિઃશંકપણે કરી દેજે.
Verse 11
भजिष्यामि न संदेहः कुरुष्व समयं मम । राजोवाच । येन संतुष्यसे देवि समयं तं करोम्यहम् ॥ ११ ॥
હું તારી ભજન-સેવા કરીશ—એમાં શંકા નથી; મારી માટે શરત નક્કી કર. રાજાએ કહ્યું—હે દેવી, જે શરતથી તું સંતોષ પામે, તે જ હું સ્વીકારું છું.
Verse 12
दशावस्थां गतो देहो मम त्वत्संगमं विना ॥ १२ ॥
તારા સંગ વિના મારું શરીર દયનીય દશામાં પહોંચી ગયું છે; દુઃખમય ક્ષયની અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયું છે.
Verse 13
मोहिन्युवाच । दीयतां दक्षिणो हस्तो बहुधर्मकरस्तव । येन मे प्रत्ययो राजन् वचने तावके भवेत् ॥ १३ ॥
મોહિનીએ કહ્યું—તમારો જમણો હાથ આપો, જે અનેક ધર્મકર્મ કરનાર છે. હે રાજન, જેથી તમારા વચન પર મને પૂર્ણ વિશ્વાસ થાય.
Verse 14
राजा त्वं धर्मशीलोऽसि सत्यकीर्तिर्जगत्त्रये । न वक्तास्यनृतं काले मार्गाऽयं लौकिकः कृतः ॥ १४ ॥
હે રાજન, તમે ધર્મશીલ છો અને સત્યની કીર્તિ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. યોગ્ય સમયે તમે અસત્ય નહીં બોલો; તેથી આ લોકાચારનો માર્ગ નિર્ધારિત થયો છે.
Verse 15
एवं ब्रवाणां राजेंद्रो मोहिनीं हृच्छयातुरः । अब्रवीन्नृपतिस्तां तु सुप्रसन्नमना नृप ॥ १५ ॥
એ મોહિની એમ બોલી ત્યારે, કામથી વ્યાકુળ હૃદયવાળો રાજેન્દ્ર અત્યંત પ્રસન્ન મનથી તેને સંબોધીને બોલ્યો, હે નૃપ।
Verse 16
जन्मप्रभृति वामोरु नानृतं भाषितं मया । स्वैरेष्वपि विहारेषु कदापि वरवाणिंनि ॥ १६ ॥
હે સુંદર જાંઘવાળી! જન્મથી આજ સુધી મેં કદી અસત્ય બોલ્યું નથી. સ્વૈચ્છિક રમણોમાં પણ, હે મધુરવાણી, મેં કદી ખોટું ઉચ્ચાર્યું નથી।
Verse 17
अथवा व्याहृतैर्वाक्यैः किमेभिः प्रत्ययाक्षरैः । दतो ह्येष मया हस्तो दक्षिणः पुण्यलांछनः ॥ १७ ॥
અથવા આ વિસ્તૃત વચનો અને વિશ્વાસદાયક શબ્દોની શું જરૂર? શુભલક્ષણોથી યુક્ત મારો જમણો હાથ મેં પહેલેથી જ પ્રતિજ્ઞારૂપે અર્પણ કર્યો છે।
Verse 18
यन्मया सुकृतं किंचित्कृतमाजन्म सुन्दरि । तत्सर्वं तव वामोरु यदि कुर्यान्न ते वचः ॥ १८ ॥
હે સુન્દરી, હે વામોરુ! જન્મથી મેં જે કંઈ થોડું ઘણું પુણ્ય કર્યું છે, જો હું તારા વચન મુજબ ન કરું તો તે બધું તને પ્રાપ્ત થાઓ।
Verse 19
अन्तरे ह्येष दत्तो मे धर्मो भार्या भवांगने । तव रूपेण मे क्षोभः सहसा प्रत्युपस्थितः ॥ १९ ॥
‘આ દરમિયાન, હે સુઅંગી! ધર્મે મને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરી છે; પરંતુ તારા રૂપને જોઈને મારા મનમાં અચાનક ઉથલપાથલ ઊભી થઈ છે।’
Verse 20
ऋतध्वजसुतश्चाहं नाम्ना रुक्मां गदो नृपः । इक्ष्वाकुवशसंभूतः सुतो धर्मांगदो मम ॥ २० ॥
હું ઋતધ્વજનો પુત્ર—રુક્માંગદ નામનો રાજા છું. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો; મારો પુત્ર ધર્માંગદ છે.
Verse 21
मृगव्याजेन गहनं प्रविष्टश्चारुलोचने । ततो दृष्टो वने हृद्यो वामदेवाश्रमो मया ॥ २१ ॥
હે ચારુલોચને! મૃગનો પીછો કરવાના બહાને હું ઘન વનમાં પ્રવેશ્યો; ત્યાર પછી તે વનમાં મેં વામદેવનો મનોહર આશ્રમ જોયો.
Verse 22
मुनिना जल्पितं तत्र किंचित्तेन विसर्जितः । आरुह्य वाहनश्रेष्ठंमन्दरं द्रष्टुमागतः ॥ २२ ॥
ત્યાં મુનિએ થોડું કહ્યું; પછી તેમણે મને વિદાય આપ્યો. ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ વાહન પર ચઢીને મન્દર પર્વત જોવા નીકળ્યો.
Verse 23
भ्रममाणो गिरिवरं कुतूहलमनास्तदा । प्राप्तं मच्छ्रवणे गीतं तव वक्त्रविनिर्गतम् ॥ २३ ॥
તે ઉત્તમ પર્વત પર ભ્રમણ કરતાં મારું મન કૌતૂહલથી ભરાયું; ત્યારે તારા મુખમાંથી નીકળેલું ગીત મારા કાન સુધી પહોંચ્યું.
Verse 24
तेन गीतेन चाकृष्टस्त्वत्समीपमुपागतः । दृष्टेः पथमनुप्राप्ता मम त्वं चारुलोचने ॥ २४ ॥
તે ગીતથી આકર્ષાઈને હું તારા સમીપ આવ્યો; હે ચારુલોચને, તું મારી દૃષ્ટિના પથમાં આવી ગઈ.
Verse 25
ततोऽहं मूर्च्छितो देवि विसंज्ञः पतितः क्षितौ । सांप्रतं चेतनायुक्तस्तव वाक्यामृतेन हि ॥ २५ ॥
ત્યારે, હે દેવી, હું મૂર્છિત થઈ, સંજ્ઞાહીન બની ધરતી પર પડી ગયો. પરંતુ હવે તારા વચનામૃતથી હું ફરી ચેતન અને પ્રાણવંત થયો છું।
Verse 26
पुनर्जातमिवात्मानं मन्येऽहं लोकमोहिनि । प्रत्युत्तरप्रदानेन प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ॥ २६ ॥
હે લોકમોહિની, હું મને જાણે પુનર્જન્મ પામ્યો એમ માનું છું. યોગ્ય ઉત્તર આપીને મારા પર પ્રસાદ કરવો યોગ્ય છે।
Verse 27
नृपेणैव समुद्दिष्टा मोहिन्याहोत्तरं वचः । अहं ब्रह्मभवा राजंस्त्वदर्थं समुपागता ॥ २७ ॥
રાજાએ પૂછતાં મોહિનીએ ઉત્તર આપ્યો—“હે રાજન, હું બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન; તારા હિતાર્થે અહીં આવી છું।”
Verse 28
श्रुत्वा कीर्ति स्मरोपेता मंदरं कनकाचलम् । परित्यज्य सुरान्सर्वान्विश्वंभरपुरोगमान् ॥ २८ ॥
તે પવિત્ર કીર્તિ સાંભળી, સ્મરણથી પરિપૂર્ણ થઈ, તે કનકાચલ મન્દર પર્વત તરફ ગઈ—વિશ્વંભર-અગ્રગામી સર્વ દેવોને પણ ત્યજીને।
Verse 29
समाहितमनास्त्वत्र तपस्यानिरता स्थिता । संपूजयंती देवेशं गीतदानेन शंकरम् ॥ २९ ॥
ત્યાં તે એકાગ્ર મનથી તપસ્યામાં લીન રહી, અને દેવેશ શંકરને પવિત્ર ગીત સાથે દાન અર્પણ કરીને પૂજા કરતી રહી।
Verse 30
गीतदानमहं मन्ये सुराणामतिवल्लभम् । सर्वदानाधिकं भूप ह्यनंतगतिदायकम् ॥ ३० ॥
હું માનું છું કે પવિત્ર ગીતનું દાન દેવતાઓને અત્યંત પ્રિય છે. હે રાજા, તે સર્વ દાનો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે અનંત પરમ ગતિ આપે છે.
Verse 31
येन तुष्टः पशुपतिः सद्यः प्रत्युपकारकः । ईप्सितोऽयं मया प्राप्तो भवानवनिपालकः ॥ ३१ ॥
જેનાથી પશુપતિ (શિવ) પ્રસન્ન થયા—જે તરત ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર કરે છે—તેના દ્વારા જ મેં તમને, ઇચ્છિત ભૂપાલકને, પ્રાપ્ત કર્યો છે.
Verse 32
अभिप्रीतोऽसि मे राजन्नभिप्रीता ह्यहं तव ॥ ३२ ॥
હે રાજન, તમે મને પ્રિય છો; અને ખરેખર હું પણ તમને પ્રિય છું.
Verse 33
तमेवं मुक्त्वा द्विजराजवक्त्रा करं गृहीत्वा नृपतेस्तु वेगात् । उत्थापयामास धराशयानमिंद्रस्य यष्टीमिव मोहिनी सा ॥ ३३ ॥
એવું કહી, કમળસમાન દ્વિજરાજ-મુખવાળી તે મોહિનીએ વેગથી નૃપતિનો હાથ પકડી લીધો અને ધરા પર શયન કરનારને ઊભો કર્યો—જેમ ઇન્દ્ર પોતાની યષ્ટિ ઊંચી કરે તેમ।
Verse 34
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे समयकरणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘સમયકરણ’ નામનો બારમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
The right hand functions as a formal guarantor of satya and agreement (samaya): it converts emotional impulse into a dharmically enforceable pledge, aligning the king’s rājadharma reputation with a specific, time-bound obligation.
Material gifts (land, cities, wealth) are shown as secondary to vow-integrity and devotion; Mohinī explicitly values the devotional offering of sacred song to Śiva, presenting bhakti disciplined by truthful commitment as superior and destiny-giving.