અધ્યાયની શરૂઆત હરિના ભુજાઓ અને કમળચરણોની મંગલવંદનાથી થાય છે, જેથી વૈષ્ણવ રક્ષા અને કૃપાનો ભાવ સ્થાપિત થાય છે. રાજા માંધાતા વસિષ્ઠને પૂછે છે—પાપરૂપ ભયંકર ઇંધણને દહન કરનાર ‘અગ્નિ’ કયો, અજાણતાં કરેલા ‘સૂકા’ પાપ અને જાણીને કરેલા ‘ભીના’ પાપનો ભેદ શું, તેમજ ભૂત‑વર્તમાન‑ભવિષ્ય પાપોનું નિવારણ શું? વસિષ્ઠ કહે છે કે એ શુદ્ધિનો અગ્નિ હરિનો પવિત્ર દિવસ એકાદશી છે—સંયમ, ઉપવાસ, મધુસૂદનપૂજા, ધાત્રી/આમળકી સ્નાન અને રાત્રિ જાગરણ સાથે. એકાદશી સૈકડો જન્મોના પાપ ભસ્મ કરે છે અને અશ્વમેધ‑રાજસૂય કરતાં પણ વધુ પુણ્ય આપે છે; આરોગ્ય, સુખી દાંપત્ય, પુત્ર, રાજ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષનાં ફળો જણાવે છે. પ્રસિદ્ધ તીર્થોની સરખામણીએ હરિદિન વ્રતને જ વિષ્ણુધામપ્રાપ્તિનું નિર્ણાયક સાધન કહેવામાં આવ્યું છે; તેનો પ્રભાવ માતૃ, પિતૃ અને વૈવાહિક સંબંધીઓ સુધી ઉદ્ધારક બને છે. દ્વાદશીને આ પાપદાહ વ્રતની પૂર્ણતા કરનાર અંતિમ ‘અગ્નિ’ તરીકે સ્તુતિ કરી, વિષ્ણુલોકપ્રદાયિની અને પુનર્જન્મનિવારિણી કહે છે.
Verse 1
पांतु वो जलदश्यामाः शार्ङ्गज्याघातकर्कशाः । त्रैलोक्यमंडपस्तंभाश्चत्वारो हरिबाहवः ॥ १ ॥
વાદળ-શ્યામ, શારઙ્ગ ધનુષ્યની જ્યા ના આઘાતથી દૃઢ, અને ત્રૈલોક્ય-મંડપના સ્તંભ સમાન—હરિના તે ચાર બાહુઓ તમારું રક્ષણ કરે।
Verse 2
सुरा सुरशिरोरत्ननिघृष्टमणिरंजितम् । हरिपादांबुजद्वंद्वमभीष्टप्रदमस्तु नः ॥ २ ॥
દેવો અને અસુરોના મુકુટ-રત્નોના સ્પર્શથી ઝગમગતા મણિપ્રભાથી અલંકૃત શ્રીહરિના કમળચરણયુગલ અમને સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે।
Verse 3
मांधातोवाच । पापेंधनस्य घोरस्य शुष्कार्द्रस्य द्विजोत्तम । को वह्निर्दहते तस्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ३ ॥
માંધાતા બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! પાપરૂપ ભયંકર ઇંધણ, તે શુષ્ક હોય કે આર્દ્ર, તેને કઈ અગ્નિ દહે છે? કૃપા કરીને કહો।
Verse 4
नाज्ञातं त्रिषु लोकेषु चतुर्मुखसमुद्भव । विद्यते तव विप्रेंद्र त्रिविधस्य सुनिश्चितम् ॥ ४ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન! ત્રિલોકમાં તમને અજાણ્યું કંઈ નથી; ત્રિવિધ ઉપદેશ વિષે તમારો નિશ્ચય સુદૃઢ છે।
Verse 5
अज्ञातं पातकं शुष्कं ज्ञातं चार्द्रमुदाहृतम् । भाव्यं वाप्यथवातीतं वर्तमानं वदस्व नः ॥ ५ ॥
અજાણતાં કરેલું પાતક ‘શુષ્ક’ કહેવાય છે અને જાણીને કરેલું ‘આર્દ્ર’ કહેવાયું છે; આવનારું, વીતી ગયેલું અને વર્તમાન—આ પાપ વિશે પણ અમને કહો।
Verse 6
वह्निना केन तद्भस्म भवेदेतन्मतं मम । वसिष्टं उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल वह्निना येन तद्भवेत् ॥ ६ ॥
“કઈ અગ્નિથી તે ભસ્મ બને છે—આ મારું મત છે।” વસિષ્ઠ બોલ્યા—“હે નૃપશાર્દૂલ! સાંભળો, જે અગ્નિથી તે (ભસ્મ) થાય છે, તે હું કહું છું।”
Verse 7
भस्म शुष्कं तथार्द्रं च पापमस्य ह्यशेषतः ॥ ७ ॥
તેનું પાપ સર્વથા નાશ પામે છે—ભસ્મ સમાન—ભસ્મ સૂકી હોય કે ભીની હોય.
Verse 8
अवाप्य वासरं विष्णोर्यो नरः संयतेंद्रियः । उपवासपरो भूत्वा पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ८ ॥
વિષ્ણુનો પવિત્ર દિવસ પ્રાપ્ત કરીને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર મનુષ્ય ઉપવાસમાં તત્પર થઈ મધુસૂદનનું પૂજન કરે.
Verse 9
स धात्रीस्नानसहितो रात्रौ जागरणान्वितः । विशोधयति पापानि कितवो हि यथा धनम् ॥ ९ ॥
ધાત્રી (આમળકી) સ્નાન કરીને અને રાત્રે જાગરણ કરનાર પાપોને શુદ્ધ કરે છે—જેમ જુગારી ચાતુર્યથી ધન ખાલી કરે તેમ.
Verse 10
एकदाशीसमाख्येन वह्निना पातकेंधनम् । भस्मतां याति राजेंद्र अपि जन्मशतोद्भवम् ॥ १० ॥
હે રાજેન્દ્ર! એકાદશી નામના અગ્નિથી પાપરૂપ ઇંધણ—સો જન્મોમાં સંચિત થયેલું પણ—ભસ્મ થઈ જાય છે.
Verse 11
नेदृश पावनं किंचिन्नराणां भूप विद्यते । यादृशं पद्मनाभस्य दिनं पातकहानिदम् ॥ ११ ॥
હે ભૂપ! મનુષ્યો માટે પદ્મનાભ (વિષ્ણુ) નો પાપહારી દિવસ જેટલો પાવન છે, તેટલું પાવન બીજું કશું નથી.
Verse 12
तावत्पापानि देहेऽस्मिंस्तिष्ठंति मनुजाधिप । यावन्नोपवसेज्जंतुः पद्मनाभदिनं शुभम् ॥ १२ ॥
હે મનુજાધિપ! જ્યાં સુધી જીવ પદ્મનાભ (વિષ્ણુ)ના પવિત્ર શુભ દિવસે ઉપવાસ ન કરે, ત્યાં સુધી આ દેહમાં પાપો સ્થિર રહે છે।
Verse 13
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ १३ ॥
હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞો પણ એકાદશી ઉપવાસના પુણ્યના સોળમા અંશ જેટલાં પણ નથી।
Verse 14
एकादशेंद्रियैः पापं यत्कृतं भवति प्रभो । एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ॥ १४ ॥
હે પ્રભુ! અગિયાર ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે પાપ થાય છે, તે એકાદશી ઉપવાસથી સર્વથા વિલય પામે છે।
Verse 15
एकादशीसमं किंचित्पापनाशं न विद्यते । व्याजेनापि कृता राजन्न दर्शयति भास्करिम् ॥ १५ ॥
હે રાજન! એકાદશી સમાન પાપનાશક કંઈ નથી; બહાને પણ કરાય તો પણ તે પાપફળ પ્રગટ થવા દેતી નથી।
Verse 16
स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रदायिनी । सुकलत्रप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी ॥ १६ ॥
આ વ્રત સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપે છે, રાજ્ય અને સુપુત્ર આપે છે; સુકલત્ર આપે છે અને શરીરને નિરોગી કરે છે।
Verse 17
न गंगा न गया भूप न काशी न च पुष्करम् । न चापि कैरवं क्षेत्रं न रेवा न च देविका ॥ १७ ॥
હે ભૂપ! ન ગંગા, ન ગયા, ન કાશી, ન પુષ્કર; ન કૈરવક્ષેત્ર, ન રેવા, ન દેવિકા—આ બધું માત્ર પોતે જ પરમલક્ષ્યનું નિર્ણાયક સાધન નથી.
Verse 18
यमुना चंद्रभागा च पुण्या भूप हरेर्दिनात् । अनायासेन राजेंद्र प्राप्यते हरिमंदिरम् ॥ १८ ॥
હે ભૂપ! યમુના અને ચંદ્રભાગા પુણ્ય નદીઓ છે; હે રાજેન્દ્ર, હરિના દિવસે આચરણ કરવાથી અનાયાસે હરિમંદિર—હરિધામ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 19
रात्रौ जागरण कृत्वा समुपोष्य हरेर्दिनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके व्रजेन्नरः ॥ १९ ॥
રાત્રે જાગરણ કરીને અને હરિના દિવસે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ રાખવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
Verse 20
दशैव मातृके पक्षे दश राजेंद्र पैतृके । भार्याया दश पक्षे च पुरुषानुद्धरेत्तथा ॥ २० ॥
હે રાજેન્દ્ર! માતૃપક્ષમાં દસ, પિતૃપક્ષમાં પણ દસ, અને પત્નીપક્ષમાં પણ દસ—આ રીતે (તેમનો) ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ.
Verse 21
आत्मानमपि राजेंद्र स नयेद्वैष्णवं पुरम् । चिंतामणिसमा ह्येषा अथवापि निधेः समा ॥ २१ ॥
હે રાજેન્દ્ર! તે પોતાને પણ વૈષ્ણવ-પુર, વિષ્ણુધામ સુધી લઈ જાય છે. આ તો ચિંતામણિ સમાન છે, અથવા ખજાના સમાન છે.
Verse 22
संकल्पपादपप्रख्या वेदवाक्योपमाथवा । द्वादशीं ये प्रपन्ना हि नरा नरवरोत्तम ॥ २२ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ! જે લોકો દ્વાદશીનું શરણ લઈને તેનું વ્રત કરે છે, તેઓ સંકલ્પમાં કલ્પવૃક્ષ સમાન અને વેદવચન સમા માન્ય થાય છે.
Verse 23
ते द्वंद्वबाहवो जाता नागारिकृतवाहनाः । स्रग्विणः पीतवस्त्राश्च प्रयांति हरिमंदिरम् ॥ २३ ॥
તેઓ સુગઠિત અને બળવાન ભુજાઓથી યુક્ત થાય છે; તેમના વાહનો શોભાયમાન અને સુસજ્જ બને છે; માળા ધારણ કરીને, પીતવસ્ત્ર પહેરી, તેઓ હરિમંદિર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Verse 24
एष प्रभावो हि मया द्वादश्याः परिकीर्तितः । पापेंधनस्य घोरस्य पावकाख्यो महीपते ॥ २४ ॥
હે મહીપતે! મેં આ રીતે દ્વાદશીનો પ્રભાવ વર્ણવ્યો છે; તે ભયંકર પાપરૂપ ઇંધનને ભસ્મ કરનાર ‘પાવક’ એટલે અગ્નિ કહેવાય છે.
Verse 25
हरेर्द्दिनं सदोपोष्यं नरैर्धर्मपरायणैः । इच्छद्भिर्विपुलान्योगान्पुत्रपौत्रादिकाँस्तथा ॥ २५ ॥
ધર્મપરાયણ મનુષ્યોએ હરિદિનનું વ્રત સદા ઉપવાસપૂર્વક પાળવું જોઈએ—ખાસ કરીને જે પુત્ર, પૌત્ર વગેરે સહિત વિશાળ મંગળફળ ઇચ્છે છે।
Verse 26
हरिदिनमिह मर्त्यो यः करोत्यादरेण नरवर स तु कुक्षिं मातुराप्नोति नैव । बहुवृजिनसमेतोऽकामतः कामतो वा व्रजति पदमनंतं लोकनाथस्य विष्णोः ॥ २६ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ! જે મર્ત્ય આ લોકમાં હરિદિનને ભક્તિપૂર્વક આદરથી પાળે છે, તે ફરી માતાના ગર્ભમાં પ્રવેશતો નથી. અનેક પાપોથી યુક્ત હોય—અજાણતાં કે જાણીને—તથાપિ તે લોકનાથ વિષ્ણુના અનંત પદને પામે છે.
Verse 27
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे द्वादशीमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘દ્વાદશી-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો પ્રથમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥૧॥
Because the chapter treats Ekādaśī observance (fasting, self-mastery, worship, vigil) as a ritualized purifier that reduces pāpa to ‘ashes,’ explicitly destroying both unintentional (‘dry’) and intentional (‘moist’) sin, even across many births.
Self-restraint, fasting, worship of Madhusūdana (Viṣṇu), bathing linked with dhātrī/āmalakī, and keeping vigil through the night; Dvādaśī is praised as the powerful completion that seals the sin-burning result.
It claims Ekādaśī’s purifying power surpasses famed tīrthas as a decisive means and exceeds large śrauta rites (Aśvamedha, Rājasūya) in merit, presenting vrata-bhakti as a more direct path to Viṣṇuloka and mokṣa.