Shloka 31
स निर्घातो5भवद् भूभिद् दिक्षु वायुर्ववी भृशम् । पपात महती चोल्का दिशो न प्रचकाशिरे । भ्रान्तध्वजं खं तदासीत् प्रकम्पितमहाद्रुमम्,वह भयानक शब्द पृथ्वीको विदीर्ण करता-सा गूँज उठा। सम्पूर्ण दिशाओंमें प्रचण्ड आँधी चलने लगी, महान् उल्कापात होने लगा और दिशाओंमें अन्धकार छा गया। शत्रुसेनाके ध्वज आकाशमें अकारण हिलने लगे। बड़े-बड़े वृक्ष भी हिलने लगे। अर्जुनने अपने दोनों हाथोंसे रथपर बैठे-बैठे जो अपने श्रेष्ठ धनुषकी टंकार-ध्वनि की, उसे सुनकर कौरवोंने समझा, कहींसे बिजली टूट पड़ी है
sa nirghāto 'bhavad bhūbhid dikṣu vāyur vavī bhṛśam | papāta mahatī colkā diśo na pracakāśire | bhrāntadhvajaṃ khaṃ tadāsīt prakampita-mahādrumam |
વૈશંપાયન બોલ્યા—એ ભયાનક ગર્જના એવી થઈ કે જાણે ધરતી ફાટી ગઈ હોય. સર્વ દિશાઓમાં પ્રચંડ પવન ફૂંકાયો; એક મહાન ઉલ્કા પડી; દિશાઓ પ્રકાશહીન થઈ—અંધકાર છવાઈ ગયો. આકાશમાં ધ્વજો ગભરાઈને ડોલવા લાગ્યા અને મહાવૃક્ષો પણ કંપી ઊઠ્યા.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses portents—darkness, violent wind, meteors, trembling trees—to underline the ethical weight of impending conflict. In the Mahābhārata’s moral universe, adharma and imminent bloodshed are often mirrored by disturbances in nature, warning that actions have consequences beyond the battlefield.
As the situation in Virāṭa’s realm reaches a turning point and confrontation with the Kauravas draws near, the narrator describes ominous natural signs: a thunderous crash, fierce winds, a meteor fall, darkness in the quarters, wavering banners in the sky, and trembling trees—signals of fear and an approaching clash.