Shloka 20
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
यथास्वं क्षत्रिया: शूरा रथेषु समयोजयन् । इसी प्रकार अन्य शूरवीर क्षत्रियोंने अपने-अपने रथोंमें यथाशक्ति सुवर्णमण्डित नाना प्रकारकी ध्वजाएँ फहरायीं ।। (रथेषु युज्यमानेषु कड़को राजानमब्रवीत् । मयाप्यस्त्रं चतुर्मार्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ।। दंशितो रथमास्थाय पद निर्याम्यहं गवाम् | अयं च बलवाउुछूरो बलल्लवो दृश्यतेडनघ ।। गोसंख्यमश्वबन्धं च रथेषु समयोजय । नैते न जातु युध्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ।।) अथ मत्स्योडब्रवीद् राजा शतानीकं॑ जघन्यजम्,जब रथ जोते जा रहे थे, उस समय कंकने राजा विराटसे कहा--'मैंने भी एक श्रेष्ठ महर्षिसे चार मार्गोंवाले थनुर्वेदकी शिक्षा प्राप्त की है, अत: मैं भी कवच धारण करके रथपर बैठकर गौओंके पदचिह्लोंका अनुसरण करूँगा। निष्पाप नरेश! यह बल्लव नामक रसोइया भी बलवान एवं शूरवीर दिखायी देता है, इसे गौओंकी गणना करनेवाले गोशालाध्यक्ष तन्तिपाल तथा अअश्वोंकी शिक्षाका प्रबन्ध करनेवाले ग्रन्थिकको भी रथोंपर बिठा दीजिये। मेरा विश्वास है कि ये गौओंके लिये युद्ध करनेसे कदापि मुँह नहीं मोड़ सकते।” तदनन्तर मत्स्यराजने अपने छोटे भाई शतानीकसे कहा--
yathāsvaṁ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan | ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānam abravīt | mayāpy astraṁ caturmārgam avāptam ṛṣisattamāt | daṁśito ratham āsthāya padaṁ niryāmy ahaṁ gavām | ayaṁ ca balavāñ śūro ballavo dṛśyate ’nagha | gosaṅkhyaṁ aśvabandhaṁ ca ratheṣu samayojaya | naite na jātu yudhyeyur gavārtham iti me matiḥ | atha matsyo ’bravīd rājā śatānīkaṁ jaghanyajam |
શૂર ક્ષત્રિયોએ પોતાની પોતાની શક્તિ પ્રમાણે રથ જોડ્યા અને તેમના પર સુવર્ણમંડિત નાનાવિધ ધ્વજાઓ ફરકાવ્યાં। રથ જોડાઈ રહ્યા હતા ત્યારે કંકે રાજા વિરાટને કહ્યું—“મેં પણ એક શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાસેથી ચતુર્માર્ગ અસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે. તેથી હું કવચ ધારણ કરીને રથ પર ચઢી ગાયોનાં પગલાં અનુસરીશ. નિષ્પાપ રાજન! બલ્લવ નામનો આ રસોઈયો પણ બળવાન અને શૂર દેખાય છે. ગાયો ગણનાર ગોપાલક અને અશ્વ-શિક્ષણનો પ્રબંધ કરનાર ગ્રન્થિક—એમને પણ રથોમાં બેસાડો. મારા મત પ્રમાણે ગાયો માટે યુદ્ધ કરવા એ કદી પાછા નહીં હટે।” ત્યારબાદ મત્સ્યરાજે પોતાના નાનાભાઈ શતાનીકને કહ્યું—
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds kṣatriya-dharma as protective responsibility: defending the community’s wealth and livelihood—symbolized by cattle—requires preparedness, courage, and competent organization. It also highlights ethical leadership through prudent selection of capable allies and the resolve not to abandon a just cause.
As Virāṭa’s warriors prepare their chariots and standards, Kaṅka (Yudhiṣṭhira in disguise) tells King Virāṭa that he has learned weapon-lore and will join the pursuit of the stolen cattle. He points out Ballava’s (Bhīma’s) strength and urges that key attendants connected with cattle and horses be placed on chariots as well, expressing confidence they will fight for the cattle. The scene then moves to Virāṭa addressing his younger brother Śatānīka.