Shloka 35
Adhyāya 14: Sudēṣṇā Sends Sairandhrī to Kīcaka’s House (सुदेष्णा–सैरन्ध्री–कीचक संवादः)
(स्वेषु दारेषु मेधावी कुरुते यत्नमुत्तमम् | स्वदारनिरतो हाशु नरो भद्राणि पश्यति ।। बुद्धिमान् पुरुष अपनी पत्नीको ही अनुकूल बनाये रखनेके लिये उत्तम यत्न करता है। अपनी स्त्रीमें अनुराग रखनेवाला मनुष्य शीघ्र ही कल्याणका भागी होता है। न चारधर्मेण लिप्येत न चाकीर्तिमवाप्नुयात् । स्वदारेषु रतिर्धमों मृतस्यापि न संशय: ।। मनुष्यको चाहिये कि वह पापमें लिप्त न हो, अपयशका पात्र न बने, अपनी ही पत्नीके प्रति अनुराग रखना परम धर्म है। वह मृत पुरुषके लिये भी कल्याणकारी होता है, इसमें संशय नहीं है। स्वजातिदारा मर्त्यस्य इहलोके परत्र च | प्रेतकार्याणि कुर्वन्ति निवापैस्तर्पयन्ति च ।। अपनी जातिकी स्त्रियाँ मनुष्यके लिये इहहलोक और परलोकमें भी हितकारिणी होती हैं। वे प्रेतकार्य (अन्त्येष्टि-संस्कार) करती और जलांजलि देकर मृतात्माको तृप्त करती हैं। तदक्षय्यं च धर्म्य च स्वर्ग्यमाहुर्मनीषिण: । स्वजातिदारजा: पुत्रा जायन्ते कुलपूजिता: ।। उनके इस कार्यको मनीषी पुरुषोंने अक्षय, धर्मसंगत एवं स्वर्गकी प्राप्ति करानेवाला बताया है। अपनी जातिकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए पुरुष कुलमें सम्मानित होते हैं। प्रिया हि प्राणिनां दारास्तस्मात् त्वं धर्मभाग् भव । परदाररतो मर्त्यो न च भद्राणि पश्यति ।।) सभी प्राणियोंको अपनी ही पत्नी प्यारी होती है। इसलिये तुम भी ऐसा करके धर्मके भागी बनो। परस्त्रीलम्पट पुरुष कभी कल्याण नहीं देखता। परदारास्मि भद्रें ते न युक्त तव साम्प्रतम् । दयिता: प्राणिनां दारा धर्म समनुचिन्तय,सबसे बड़ी बात यह है कि मैं दूसरेकी पत्नी हूँ। तुम्हारा कल्याण हो। इस समय मुझसे इस तरहकी बातें करना तुम्हारे लिये किसी तरह उचित नहीं है। जगत्के सब प्राणियोंके लिये अपनी ही स्त्री प्रिय होती है। तुम धर्मका विचार करो
vaiśampāyana uvāca |
svēṣu dārēṣu mēdhāvī kurutē yatnam uttamam |
svadāranirataḥ śīghraṁ naro bhadrāṇi paśyati ||
na cādharmeṇa lipyeta na cākīrtim avāpnuyāt |
svadārēṣu ratiḥ dharmo mṛtasya api na saṁśayaḥ ||
svajātidārā martyasya ihaloke paratra ca |
pretakāryāṇi kurvanti nivāpais tarpayanti ca ||
tad akṣayyaṁ ca dharmyaṁ ca svargyam āhur manīṣiṇaḥ |
svajātidārajāḥ putrā jāyante kulapūjitāḥ ||
priyā hi prāṇināṁ dārās tasmāt tvaṁ dharmabhāg bhava |
paradārarato martyo na ca bhadrāṇi paśyati ||
paradārāsmi bhadraṁ te na yuktaṁ tava sāmpratam |
dayitāḥ prāṇināṁ dārā dharmaṁ samanucintaya ||
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“બુદ્ધિમાન પુરુષ પોતાની પત્ની સાથે સુમેળ રાખવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કરે છે; જે પોતાના જ દારમાં આસક્ત રહે છે તે શીઘ્ર કલ્યાણ અને મંગળ જુએ છે. અધર્મથી લિપ્ત ન થવું, અપકીર્તિ ન મેળવવી—આવું કરવું જોઈએ. પોતાની પત્ની પ્રત્યે પ્રેમ અને નિષ્ઠા પરમ ધર્મ કહેવાય છે—મૃત માટે પણ તે હિતકારી છે, તેમાં સંશય નથી. પોતાની જાતિની પત્ની ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં ઉપકારક બને છે; તે પ્રેતકાર્ય કરે છે અને નિવાપ-જલાંજલિથી મૃતાત્માને તૃપ્ત કરે છે. વિદ્વાનો એ સેવાને અક્ષય, ધર્મ્ય અને સ્વર્ગપ્રદ કહે છે; પોતાની જાતિની પત્નીથી જન્મેલા પુત્રો કુળમાં પૂજિત થાય છે. સર્વ પ્રાણીઓને પોતાની જ પત્ની પ્રિય હોય છે; તેથી તું પણ ધર્મનો ભાગી બન. પરસ્ત્રીમાં આસક્ત મનુષ્ય કદી સાચું કલ્યાણ જોતો નથી. ‘અને વધુમાં, હું પરાઈ પત્ની છું—તારું મંગળ થાઓ. આ સમયે મારી સાથે આવી વાત કરવી તને યોગ્ય નથી. સર્વને પોતાની જ સ્ત્રી પ્રિય છે; ધર્મનો વિચાર કર.’”
वैशम्पायन उवाच