Adhyaya 85

Verse 1

न लक - शम्याका अर्थ है डंडा। कोई बलवान पुरुष डंडेको खूब जोर लगाकर फेंके तो वह जहाँ गिरे

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે ભીષ્મ! ત્યારબાદ પ્રાતઃસંધ્યાના સમયે ‘સંવેદ્ય’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં પહોંચી સ્નાન (ઉપસ્પર્શ) કરવાથી મનુષ્ય વિદ્યાલાભ કરે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 2

रामस्य च प्रभावेण तीर्थ राजन्‌ कृतं पुरा । तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद्‌ बहु सुवर्णकम्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન! પ્રાચીન કાળમાં શ્રીરામના પ્રભાવથી એક તીર્થ સ્થાપિત થયું; તેનું નામ લૌહિત્યતીર્થ છે. ત્યાં પહોંચી સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય બહુ સોનું પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 3

करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्रोति प्रजापतिकृतो विधि:,करतोयामें जाकर स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता है। यह ब्रह्माजीद्वारा की हुई व्यवस्था है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—કરતોયા નદી પાસે પહોંચી સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. આ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) દ્વારા સ્થાપિત વિધાન છે.

Verse 4

गड्जायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च संगमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिण:,राजेन्द्र! वहाँ गंगासागरसंगममें स्नान करनेसे दस अश्वमेधयज्ञोंके फलकी प्राप्ति होती है, ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं

રાજેન્દ્ર! જ્યાં ગંગા અને સાગરનો પવિત્ર સંગમ થાય છે, ત્યાં સ્નાન કરવાથી દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે—એવું મનીષીઓ કહે છે।

Verse 5

गज़जायास्त्वपरं पारं प्राप्प यः स्नाति मानव: । त्रिरात्रमुषितो राजन्‌ सर्वपापै: प्रमुच्यते

રાજન! જે મનુષ્ય ગંગાના બીજા કાંઠે પહોંચી ગંગાસાગર સંગમમાં સ્નાન કરે અને ત્યાં ત્રણ રાત રોકાય, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 6

ततो वैतरणीं गच्छेत्‌ सर्वपापप्रमोचनीम्‌ | विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी

ત્યારબાદ સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનારી વૈતરણીએ જવું જોઈએ. ત્યાં વિરજ તીર્થને પામી સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી બને છે।

Verse 7

प्रतरेच्च कुलं पुण्यं सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नर:

તે પોતાના પુણ્યવાન કુળને પણ પાર ઉતારે છે, પોતાના સર્વ પાપો દૂર કરે છે; અને સહસ્ર ગોદાનના ફળ સમાન પુણ્ય મેળવી પોતાના કુળને પવિત્ર કરે છે।

Verse 8

शोणस्य ज्योतिरथ्याया: संगमे नियत: शुचि: । तर्पयित्वा पितृन्‌ देवानग्निष्टोमफलं लभेत्‌

શોણ અને જ્યોતિરથ્યા નદીઓના સંગમમાં સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયસંયમી અને શુચિ પુરુષ જો દેવો અને પિતૃઓને તર્પણ કરે, તો તેને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 9

शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन । वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत्‌,कुरुनन्दन! शोण और नर्मदाके उत्पत्तिस्थान वंशगुल्मतीर्थमें स्नान करके तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता है

હે કુરુનંદન! શોણ અને નર્મદા નદીઓના ઉદ્ભવસ્થાન એવા વંશગુલ્મ તીર્થમાં સ્નાન કરીને તથા તીર્થ-સ્પર્શની વિધિ પાલન કરનાર યાત્રિક અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મેળવે છે।

Verse 10

ऋषभं तीर्थमासाद्य कोसलायां नराधिप । वाजपेयमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर:

હે નરાધિપ! કોસલ દેશમાં ઋષભ નામના તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને જે મનુષ્ય ત્યાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે।

Verse 11

कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत्‌

હે નૃપ! કોસલ દેશમાં પહોંચી કાલતીર્થમાં સ્નાન કરવું જોઈએ. એમ કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થઈ મનુષ્ય પોતાનું કુલ પવિત્ર કરે છે।

Verse 12

वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशय: । पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नर:

આમાં સંશય નથી—પુષ્પવતીમાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે ‘એકાદશ વૃષભ’ દાન સમાન ફળ મેળવે છે।

Verse 13

ततो बदरिकातीर्थ स्नात्वा भरतसत्तम

ત્યારબાદ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! બદરિકા તીર્થમાં સ્નાન કરીને (આગળ પ્રસ્થાન કરવું)।

Verse 14

दीर्घमायुरवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति । भरतकुलभूषण! तदनन्तर बदरिकातीर्थमें स्नान करके मनुष्य दीर्घायु पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ।। अथ चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदक:

પુલસ્ત્યે કહ્યું—તે દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં પણ જાય છે. હે ભરતકુલભૂષણ! ત્યારબાદ બદરિકાતીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય દીર્ઘાયુ બની સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે છે. પછી ચમ્પામાં પહોંચી ભાગીરથીમાં જલ-ક્રિયા (તર્પણ) કરે છે.

Verse 15

लपेटिकां ततो गच्छेत्‌ पुण्यां पुण्योपशोभिताम्‌

ત્યારબાદ પવિત્રતાથી વધુ શોભિત એવી પુણ્ય લપેટિકામાં જવું જોઈએ.

Verse 16

ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम्‌

પછી જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) દ્વારા સેવિત મહેન્દ્ર પર્વતને પ્રાપ્ત થવું જોઈએ.

Verse 17

मतड़स्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन

હે કુરુનંદન! મટડાનું કેદાર (પવિત્ર ક્ષેત્ર) ત્યાં જ છે.

Verse 18

श्रीपर्वत॑ं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत्‌

શ્રીપર્વતને પ્રાપ્ત કરીને નદીના કાંઠે જઈ જલસ્પર્શ (આચમન/સ્નાન) દ્વારા શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

Verse 19

श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युति:

પુલસ્ત્યે કહ્યું—શ્રીપર્વત પર દેવી સાથે મહાદ્યુતિ મહાદેવ પરમ પ્રસન્ન થઈને નિવાસ કરે છે. ત્યાં દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માજી પણ રહે છે. તે સ્થાનના દેવકુંડમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને જિતાત્મા પુરુષ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને પરમ સિદ્ધિ પામે છે. તેમ જ પાંડ્યદેશમાં દેવપૂજિત ઋષભ પર્વત પર જઈ તીર્થયાત્રી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.

Verse 20

न्यवसत्‌ परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशै: सह । तत्र देवहदे स्नात्वा शुचि: प्रयतमानस:

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યાં બ્રહ્માજી દેવતાઓ સાથે પરમ પ્રસન્ન થઈને નિવાસ કરે છે. તે દિવ્ય સરોવરમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને નિયત-એકાગ્ર મનવાળો પુરુષ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને પરમ સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 21

अश्वमेधमवाप्रोति परां सिद्धि च गच्छति । ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्ये दैवतपूजितम्‌ । वाजपेयमवाप्रोति नाकपृष्ठे च मोदते

પુલસ્ત્યે કહ્યું—આ તીર્થનું સેવન કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને પરમ સિદ્ધિ પામે છે. તેમજ પાંડ્યદેશમાં દેવપૂજિત ઋષભ પર્વત પર જઈ તીર્થયાત્રી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને સ્વર્ગના ઉચ્ચ પ્રદેશમાં આનંદ કરે છે.

Verse 22

ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणै: । तत्र स्नात्वा नरो राजन्‌ गोसहस्रफलं लभेत्‌,राजन्‌! तदनन्तर अप्सराओंसे आवृत कावेरी नदीकी यात्रा करे। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है

ત્યારબાદ, હે રાજન, અપ્સરાઓના ગણોથી ઘેરાયેલી કાવેરી નદી પાસે જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, હે રાજન, મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવે છે.

Verse 23

ततस्तीरे समुद्रस्यथ कन्यातीर्थमुपस्पृशेत्‌ । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापै: प्रमुच्यते

હે રાજેન્દ્ર, ત્યારબાદ સમુદ્રના કિનારે આવેલા કન્યાતીર્થમાં જઈ સ્નાન કરવું. તે તીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 24

अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्‌ । समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ સમુદ્રના મધ્યમાં સ્થિત, ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સર્વલોકવંદિત ગોકર્ણ-તીર્થમાં જા. તે પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કર; ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો, તપોધન ઋષિઓ અને અનેક પ્રકારના પ્રાણી-સમૂહ ઉમાપ્રિય ભગવાન શંકરની ઉપાસના કરે છે.

Verse 25

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । भूतयक्षपिशाचाश्व किंनरा: समहोरगा:

જ્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો, તપોધન ઋષિઓ, તેમજ ભૂત, યક્ષ, પિશાચ, કિન્નર અને મહોરગ (મહાનાગ)—આ બધા એકત્ર થઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઈશ્વર ભગવાન શંકરની આરાધના કરે છે.

Verse 26

सिद्धचारणगन्धर्वमानुषा: पन्नगास्तथा | सरित: सागरा: शैला उपासन्त उमापतिम्‌

હે મહારાજ! સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, મનુષ્યો તથા પન્નગો (સર્પજાતિ), અને એ જ રીતે નદીઓ, સમુદ્રો અને પર્વતો—આ બધા ઉમાપતિ શિવની ઉપાસના કરે છે.

Verse 27

तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति गाणपत्यं च विन्दति,वहाँ भगवान्‌ शिवकी पूजा करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और गणपतिपद प्राप्त कर लेता है

ત્યાં ઈશાન (ભગવાન શિવ)ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને જે મનુષ્ય ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને ગણપત્યપદ પણ મેળવે છે.

Verse 28

उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नर: । तत एव च गायद्र्या: स्थानं त्रैलोक्यपूजितम्‌,वहाँ बारह रात निवास करनेसे मनुष्यका अन्त:ःकरण पवित्र हो जाता है। वहीं गायत्रीका त्रिलोक-पूजित स्थान है

ત્યાં બાર રાત નિવાસ કરવાથી મનુષ્યનું અંતઃકરણ પવિત્ર બને છે. અને એ જ ગાયત્રીનું ત્રિલોક-પૂજિત સ્થાન છે.

Verse 29

त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्‌ | निदर्शनं च प्रत्यक्ष ब्राह्मणानां नराधिप

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરાધિપ! જે ત્યાં ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તેને સહસ્ર ગોદાનના ફળ સમાન પુણ્ય મળે છે. અને, હે મનુષ્યાધિપ, ત્યાં બ્રાહ્મણોને ઓળખવા માટે પ્રત્યક્ષ, દૃશ્ય નિશાની પણ છે.

Verse 30

गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा । गाथा च गाथिका चापि तस्य सम्पद्यते नूप

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—રાજન! જે વર્ણસંકર યોનિમાં જન્મ્યો છે, તે જો ગાયત્રીનો પાઠ કરવા પ્રયત્ન કરે, તો તેનું ઉચ્ચારણ ગાથા-ગીત જેવું બની જાય છે—પવિત્ર ધ્વનિના સ્વર-વર્ણના નિયમો વિના; એટલે તે ગાયત્રીનું શુદ્ધ ઉચ્ચારણ કરી શકતો નથી.

Verse 31

संवर्तस्य तु विप्रषेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી સંવર્ત ઋષિની તે દુર્લભ, દुष્પ્રાપ્ય વાપી (કૂવો) પાસે પહોંચી…

Verse 32

ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नर:

પછી વેણા નદી પાસે પહોંચી, તે પુરુષે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કર્યો.

Verse 33

ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्‌

પછી નિત્ય સિદ્ધો દ્વારા સેવિત ગોદાવરી નદીને પ્રાપ્ત થઈ…

Verse 34

गवां मेधमवाप्रोति वासुकेलोकमुत्तमम्‌ । वेणाया: संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું— ‘ગોમેધ યજ્ઞ કરવાથી વાસુકિનું ઉત્તમ લોક પ્રાપ્ત થાય છે. અને વેણા નદીના સંગમે સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.’

Verse 35

तत्पश्चात्‌ सदा सिद्ध पुरुषोंसे सेवित गोदावरीके तटपर जाकर स्नान करनेसे तीर्थयात्री गोमेधयज्ञका फल पाता और वासुकिके लोकमें जाता है | वेणासंगममें स्नान करके मनुष्य अश्वमेधयज्ञके फलका भागी होता है ।।

પુલસ્ત્યે કહ્યું— ‘ત્યારબાદ સિદ્ધ પુરુષો દ્વારા સદા સેવિત ગોદાવરીના તટે જઈ સ્નાન કરવાથી તીર્થયાત્રી ગોમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને વાસુકિના લોકમાં જાય છે. વેણા-સંગમે સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞફળનો ભાગી બને છે. વરદા-સંગમે સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે; અને બ્રહ્મસ્થાને પહોંચી જે નર ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે પણ પવિત્ર પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.’

Verse 36

कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहित:

કુશઘાસથી ઢંકાયેલા પ્રદેશને પામી બ્રહ્મચારી સંયમી અને એકાગ્રચિત્ત બની સ્થિર રહ્યો.

Verse 37

ततो देवह्नदे5रण्ये कृष्णवेणाजलोद्धवे

ત્યારબાદ દેવહ્નદના અરણ્યમાં, કૃષ્ણવેણા નદીના જળસ્રોત પાસે (કથા આગળ વધે છે).

Verse 38

यत्र क्रतुशतैरिष्टवा देवराजो दिवं गत:

પુલસ્ત્યે કહ્યું— ‘આ એ સ્થાન છે જ્યાં દેવરાજે શત ક્રતુ (સો યજ્ઞ) કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો; અને તે સો કર્મ પૂર્ણ કરીને ઇન્દ્ર સ્વર્ગના સિંહાસન પર આસીન થયો. હે ભરતનંદન! ત્યાં માત્ર જઈ પહોંચવાથી જ યાત્રીને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને ત્યારબાદ સર્વદેવહદમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.’

Verse 39

अग्निष्टोमफल विन्द्यादू गमनादेव भारत । सर्वदेवह्नदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે ભારત! તે પવિત્ર તીર્થમાં માત્ર જવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ સર્વદેવહદમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 40

ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम्‌ । पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યારબાદ મહાપુણ્યમયી વાપી અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ પયોષ્ણી નદીમાં જઈ સ્નાન કરવું. જે દેવો તથા પિતૃઓના પૂજનમાં રત રહે, તે તીર્થસેવી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પામે છે.

Verse 41

दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत्‌ । गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत,राजन्‌! भरतनन्दन! जो दण्डकारण्यमें जाकर स्नान करता है, उसे स्नान करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન! પવિત્ર દંડકારણ્યમાં પહોંચી સ્નાન કરવું જોઈએ. હે ભારતવંશજ! ત્યાં સ્નાન માત્રથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

शरभज्जश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मन: । न दुर्गतिमवाप्रोति पुनाति च कुल नरः,शरभंग मुनि तथा महात्मा शुकके आश्रमपर जानेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अपने कुलको पवित्र कर देता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—શરભંગ મુનિના આશ્રમમાં તથા મહાત્મા શુકના આશ્રમમાં જવાથી મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી; તે પોતાના કુલને પણ પવિત્ર કરે છે.

Verse 43

ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम्‌ । रामतीर्थ नर: स्नात्वा विन्द्याद्‌ बहुसुवर्णकम्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યારબાદ જમદગ્ન્ય (પરશુરામ) દ્વારા સેવિત શૂર્પારકમાં જવું. ત્યાં રામતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને બહુ સોનું પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 44

सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशन: । महत्‌ पुण्यमवाप्रोति देवलोक॑ च गच्छति,सप्तगोदावरतीर्थमें स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करनेवाला पुरुष महान्‌ पुण्यलाभ करता और देवलोकमें जाता है

સપ્તગોદાવરી તીર્થમાં સ્નાન કરીને, નિયમપાલન સાથે નિયત આહાર કરનાર પુરુષ મહાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને દેવલોકમાં જાય છે.

Verse 45

ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशन: । देवसत्रस्य यत्‌ पुण्यं तदेवाप्रोति मानव:,तत्पश्चात्‌ नियमपालनके साथ-साथ नियमित आहार ग्रहण करनेवाला मानव देवपथमें जाकर देवसत्रका जो पुण्य है, उसे पा लेता है

ત્યારબાદ દેવપથમાં જઈ, નિયમપાલન સાથે નિયત આહાર કરનાર માનવ દેવસત્રનું જે પુણ્ય છે તે જ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 46

तुड्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । वेदानध्यापयत्‌ तत्र ऋषि: सारस्वत: पुरा

તુંગકારણ્યમાં પહોંચીને તે બ્રહ્મચારી બની, ઇન્દ્રિયો જીતીને સંયમથી રહ્યો. પ્રાચીનકાળે ત્યાં સારસ્વત ઋષિએ અન્ય ઋષિઓને વેદોનું અધ્યાપન કરાવ્યું હતું.

Verse 47

तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरड्धिरस: सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम्‌

ત્યાં એક સમયે જ્યારે વેદો નષ્ટ (ભૂલાઈ) ગયા, ત્યારે અર્ધ્ધિરસ મુનિનો પુત્ર ઋષિઓના ઉત્તરીય વસ્ત્રોમાં છુપાઈને નિઃશંક રીતે બેઠો.

Verse 48

ओड्कारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत्‌ पूर्वमभ्यस्तं तत्‌ सर्व समुपस्थितम्‌

વિધિ મુજબ ઓંકારનું સમ્યક ઉચ્ચારણ થતાં, જેમણે પૂર્વે જે વેદનો અભ્યાસ કર્યો હતો તે બધું જ તેમને પૂર્ણરૂપે સ્મરણમાં ઉપસ્થિત થયું.

Verse 49

ऋषयस्तत्र देवाश्व॒ वरुणोडग्नि: प्रजापति: । हरिरनारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च,उस समय वहाँ बहुत-से ऋषि, देवता, वरुण, अग्नि, प्रजापति, भगवान्‌ नारायण और महादेवजी भी उपस्थित हुए

તે સમયે ત્યાં અનેક ઋષિઓ અને દેવતાઓ હાજર હતા—વરુણ, અગ્નિ, પ્રજાપતિ, હરિ-નારાયણ અને મહાદેવ પણ.

Verse 50

पितामहश्न भगवान्‌ देवै: सह महाद्युति: । भगुं नियोजयामास याजनार्थ महाद्युतिम्‌,महातेजस्वी भगवान्‌ ब्रह्माने देवताओंके साथ जाकर परम कान्तिमान्‌ भृगुको यज्ञ करानेके कामपर नियुक्त किया

ત્યારે મહાતેજસ્વી ભગવાન પિતામહ બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે જઈને પરમ તેજસ્વી ભૃગુને યજ્ઞ કરાવવાના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા.

Verse 51

ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्‌ तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा

ત્યારબાદ ભગવાન ભૃગુએ ત્યાં સર્વ ઋષિઓ માટે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે ફરીથી અગ્નિ-સ્થાપન કરાવ્યું.

Verse 52

आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवा: स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम्‌

પછી આજ્યભાગથી વિધિપૂર્વક અગ્નિને તૃપ્ત કરીને દેવતાઓ પોતાના-પોતાના ધામે ગયા અને ઋષિઓ પણ ક્રમશઃ પોતાના-પોતાના સ્થાને ચાલ્યા ગયા.

Verse 53

तदरण्यं प्रविष्टस्य तुड़क॑ राजसत्तम । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा,नृपश्रेष्ठट उस तुंगकारण्यमें प्रवेश करते ही स्त्री या पुरुष सबके पाप नष्ट हो जाते हैं

હે તુડક, રાજશ્રેષ્ઠ! તે અરણ્યમાં પ્રવેશ કરતાં જ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—બધાંના સર્વ પાપ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.

Verse 54

तत्र मासं वसेद्‌ धीरो नियतो नियताशन: । ब्रहद्मलोकं व्रजेद्‌ राजन्‌ कुलं चैव समुद्धरेत्‌

ત્યાં ધીર પુરુષ નિયમપાલનપૂર્વક, નિયત આહાર લેતાં એક માસ સુધી નિવાસ કરે. રાજન, એવું કરનાર તીર્થયાત્રી બ્રહ્મલોકને પામે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 55

मेधाविकं समासाद्य पितृन्‌ देवांश्व॒ तर्पयेत्‌ | अग्निष्टोममवाप्रोति स्मृतिं मेधां च विन्दति

મેધાવિક તીર્થને પામી પિતૃઓ અને દેવતાઓને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું જોઈએ. આમ કરનાર અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્મૃતિ તથા મેધા (બુદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

तत्पश्चात्‌ मेधाविकतीर्थमें जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करे; ऐसा करनेवाला पुरुष अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और स्मृति एवं बुद्धिको प्राप्त कर लेता है ।।

ત્યારબાદ મેધાવિક તીર્થમાં જઈ દેવતાઓ અને પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ. આમ કરનાર અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્મૃતિ તથા બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. એ જ પ્રદેશમાં લોકવિખ્યાત કાલંજર નામનો પર્વત છે; ત્યાં દેવહ્રદ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે.

Verse 57

यो: स्नात: साधयेत्‌ तत्र गिरौ कालण्जरे नृप । स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशय:,राजन! जो कालंजर पर्वतपर स्नान करके वहाँ साधन करता है, वह मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है; इसमें संशय नहीं है

રાજન! જે કાલંજર પર્વત પર સ્નાન કરીને ત્યાં સાધના કરે છે, તે મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 58

ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते । मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम्‌

ત્યારબાદ, હે વિશામ્પતે, પર્વતશ્રેષ્ઠ ચિત્રકૂટમાં જઈ સર્વપાપપ્રણાશિની મંદાકિનીને પામી. ત્યાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દેવતાઓ અને પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ. તેથી તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 59

तत्राभिषेकं कुर्वाण: पितृदेवार्चने रत: । अश्वमेधमवाप्रोति गतिं च परमां व्रजेत्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન! જે ત્યાં અભિષેક કરે છે અને દેવો તથા પિતૃઓની પૂજામાં રત રહે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને પરમ ગતિને પામે છે. ત્યારબાદ પર્વતશ્રેષ્ઠ ચિત્રકૂટે પહોંચી, સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર મન્દાકિનીના તટે સ્નાન કરીને દેવ-પિતૃપૂજનમાં લાગી રહે. આથી તેને અશ્વમેધનું ફળ મળે છે અને તે પરમ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 60

ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्त॒स्थानमनुत्तमम्‌ । यत्र नित्यं महासेनो गुह: संनिहितो नूप

ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ! ભર્તૃના તે અનુત્તમ સ્થાને જાવ, જ્યાં મહાસેન ગુહ સદૈવ નિવાસ કરે છે.

Verse 61

कोटितीर्थ नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्‌

કોટેતીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પામે છે.

Verse 62

प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नर: । अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी

શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી પાછા વળી મનુષ્ય જ્યેષ્ઠસ્થાને જાય. આ રીતે મહાદેવને સમીપ જઈ તે આકાશના ચંદ્રની જેમ શુભ તેજથી વિરાજે છે.

Verse 63

कोटितीर्थमें स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मानव ज्येष्ठस्थानको जाय। वहाँ महादेवजीका दर्शन-पूजन करनेसे वह चन्द्रमाके समान प्रकाशित होता है ।।

હે મહારાજ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર! ત્યાં એક કૂવો છે, જે અદ્ભુત પવિત્રતા માટે પ્રસિદ્ધ છે; તે કૂવામાં ચારેય સમુદ્રો નિવાસ કરે છે.

Verse 64

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रत: । नियतात्मा नर: पूतो गच्छेत परमां गतिम्‌

રાજેન્દ્ર! ત્યાં સ્નાન કરીને જે દેવો અને પિતૃઓના પૂજનમાં તત્પર રહે છે, તે નિયતાત્મા પુરુષ પવિત્ર થઈ પરમગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 65

ततो गच्छेत राजेन्द्र शृज़धवेरपुरं महत्‌ । यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथि: पुरा,राजेन्द्र! वहाँसे महान्‌ शुड्गभवेरपुरकी यात्रा करे। महाराज! पूर्वकालमें दशरथनन्दन श्रीरामचन्द्रजीने वहीं गंगा पार की थी

ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! ત્યાંથી મહાન શૃંગધવેરપુર નગર તરફ જવું જોઈએ. મહારાજ! પ્રાચીનકાળે દશરથનંદન રામે ત્યાં જ ગંગા પાર કરી હતી.

Verse 66

तम्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । गड्जायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहित:

મહાબાહો! તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને ગંગામાં સ્નાન કરીને તે બ્રહ્મચારી બની સમાહિતચિત્ત થાય છે.

Verse 67

ततो मुज्जवटं गच्छेत्‌ स्थानं देवस्थ धीमत:

ત્યારબાદ જ્ઞાની પુરુષ દેવસ્થાન એવા મુજ્જવટ તરફ જવો જોઈએ.

Verse 68

अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत | प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्रुयात्‌

હે ભારત! મહાદેવને નજીક જઈ નમસ્કાર કરીને, પછી પ્રદક્ષિણા કરી આદરપૂર્વક પાછા વળે; તો ગણપતિની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 69

तम्मिंस्तीर्थे तु जाह्वव्यां स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । तदनन्तर तीर्थयात्री परम बुद्धिमान्‌ महादेवजीके मुंजवट नामक तीर्थको जाय। भरतनन्दन उस तीर्थमें महादेवजीके पास जाकर उन्हें प्रणाम करके परिक्रमा करनेसे मनुष्य गणपतिपद प्राप्त कर लेता है। उक्त तीर्थमें जाकर गंगामें स्नान करनेसे मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है || ६७-६८ $ || ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्‌

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યાર પછી ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત પ્રયાગ-તીર્થ તરફ જવું જોઈએ. ત્યાં બ્રહ્મા વગેરે દેવો, દિશાઓ અને તેમના અધિપતિઓ, લોકપાલો, સાધ્યો અને લોકસમ્માનિત પિતૃગણ નિવાસ કરે છે; સનત્કુમારપ્રમુખ મહર્ષિઓ અને અઙ્ગિરાપ્રમુખ નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ પણ ત્યાં છે. નાગો, સુપર્ણો, સિદ્ધો, સૂર્ય, નદીઓ અને સમુદ્ર, ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ—અને બ્રહ્મા સાથે ભગવાન વિષ્ણુ પણ ત્યાં વિરાજે છે. ત્યાં ત્રણ અગ્નિકુંડ છે; તેમના મધ્યમાંથી સર્વ તીર્થોના પુણ્યથી સમ્પન્ન ગંગા વેગપૂર્વક વહે છે. ત્રિભુવનવિખ્યાત, સૂર્યપુત્રી, લોકપાવની યમુના ત્યાં ગંગામાં મળી જાય છે. ગંગા અને યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પૃથ્વીનું ‘જઘન’ માનવામાં આવે છે.

Verse 70

तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्न सदिगीश्वरा: । लोकपालाश्न साध्याक्षु पितरो लोकसम्मता:

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—તે પવિત્ર સ્થાને બ્રહ્મા વગેરે દેવો, દિશાઓ તેમના અધિપતિઓ સાથે, લોકપાલો, સાધ્યો અને લોકસમ્માનિત પિતૃગણ નિવાસ કરે છે.

Verse 71

सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षय: । अज्धिर:प्रमुखाश्वैव तथा ब्रह्मर्षयो5मला:

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—ત્યાં સનત્કુમારપ્રમુખ પરમર્ષિઓ તથા અઙ્ગિરાપ્રમુખ નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ પણ છે.

Verse 72

तथा नागा: सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा । सरित: सागराश्षैव गन्धर्वाप्सरसो5डपि च

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—ત્યાં નાગો અને સુપર્ણો, સિદ્ધો તથા આકાશમાં વિચરતા દિવ્યજન; નદીઓ અને સમુદ્રો; તેમજ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ છે.

Verse 73

हरिश्व भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृत: । तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—ત્યાં પ્રજાપતિની સમક્ષ સન્માનિત ભગવાન હરિ વિરાજે છે. ત્યાં ત્રણ અગ્નિકુંડ છે; તેમના મધ્યમાંથી જાહ્નવી—ગંગા—વહે છે.

Verse 74

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ મહર્ષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત પ્રયાગ-તીર્થમાં જા. ત્યાં તપનાની પુત્રી, ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ દેવી, સર્વ તીર્થોના અગ્રસ્થાને રહી વેગથી આગળ વધી ગઈ છે. પ્રયાગમાં બ્રહ્મા વગેરે દેવો, દિશાઓ અને દિક્પાલો, લોકપાલો, સાધ્યો, લોકસન્માનિત પિતૃગણ, સનત્કુમાર વગેરે મહર્ષિઓ, અંગિરા વગેરે નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ, નાગો, સુપર્ણો, સિદ્ધો, સૂર્ય, નદીઓ અને સમુદ્ર, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ તથા બ્રહ્મા સાથે સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે. ત્યાં ત્રણ અગ્નિકુંડ છે; તેમના મધ્યમાંથી સર્વ તીર્થોના પુણ્યથી સંપન્ન ગંગા વેગપૂર્વક વહે છે. ત્યાં જ ત્રિભુવનવિખ્યાત, લોકપાવની સૂર્યપુત્રી યમુના દેવી ગંગામાં મળી જાય છે. ગંગા અને યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પૃથ્વીનું ‘જઘન’ માનવામાં આવે છે.

Verse 75

यमुना गड़या सार्थ संगता लोकपावनी । गड़्ायमुनयोर्म ध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—લોકપાવની યમુના ત્યાં ગંગા સાથે સંગમ કરે છે. હે રાજેન્દ્ર! ગંગા અને યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પરંપરાથી પૃથ્વીનું ‘જઘન’ માનવામાં આવે છે. તેથી મહર્ષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત પ્રયાગ-તીર્થમાં જવું જોઈએ, જ્યાં દેવતા અને પૂજ્ય દિવ્યગણ નિવાસ કરે છે. એવા સંગમનું દર્શન અને પૂજન કરવાથી પવિત્ર ભૂગોળના ગૌરવ, દૈવી વ્યવસ્થાપ્રતિ વિનય અને તીર્થયાત્રાની શુદ્ધિ દ્વારા મનુષ્ય ધર્મ સાથે સુસંગત બને છે.

Verse 76

प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदु: । प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ઋષિઓ પ્રયાગને ‘જઘનસ્થાન’ અને ‘ઉપસ્થ’—પવિત્ર ભૂ-વ્યવસ્થાનું જનનકೇಂದ್ರ—રૂપે જાણે છે. પ્રતિષ્ઠાન સહિત પ્રયાગ, તેમજ કમ્બલ અને અશ્વતર (નાગ) પણ પરમ પાવન ગણાય છે. ત્યાં જવાથી, અને માત્ર તેનું નામ ઉચ્ચારવાથી પણ, મનુષ્ય પાપથી તથા મૃત્યુકાળે ઊપજતા ભયથી મુક્ત થાય છે.

Verse 77

तीर्थ भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापते: । तत्र वेदाश्न यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! ‘ભોગવતી’ નામનું તીર્થ પ્રજાપતિની વેદી છે. ત્યાં વેદ અને યજ્ઞ મૂર્તિમાન બની—જીવંત સત્યની જેમ—પ્રજાપતિની ઉપાસના કરે છે એમ કહેવાય છે. ઉપદેશ એ છે કે તીર્થ માત્ર સ્થાન નથી; તે ધર્મનું સઘન ક્ષેત્ર છે—વેદનું ગૌરવ, નિયમબદ્ધ ઉપાસના અને શુદ્ધ ભાવની પાવન શક્તિ.

Verse 78

प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्न तपोधना: । यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपा:

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યાં તપોધન ઋષિઓ પ્રજાપતિની ઉપાસના કરે છે. દેવતાઓ પણ ક્રતુઓ (યજ્ઞો) દ્વારા યજન કરે છે, અને ચક્રધારી નૃપો પણ ત્યાં યજ્ઞ કરે છે. આ રીતે તે સ્થાન નિયમબદ્ધ ભક્તિ અને કર્તવ્યકર્મથી સ્થિર છે; તેથી પ્રજાપતિ-ગૌરવ, દમ (સંયમ) અને યજ્ઞ—ધર્મનો શ્રેષ્ઠ સાર—એકત્ર થવાથી તેને પરમ પાવન કહી પ્રશંસા કરવામાં આવે છે.

Verse 79

ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्य: प्रवदन्त्यधिकं विभो

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભારત! ત્રણે લોકમાં સર્વથી પવિત્ર કરનારું નામ પ્રયાગ છે. હે પરાક્રમી! તેને સર્વ તીર્થોથી અધિક ગણવામાં આવે છે. ત્યાં જવાથી—અથવા માત્ર તેનું નામ ઉચ્ચારવાથી પણ—માનવ પાપથી મુક્ત થાય છે અને મૃત્યુકાળે ઊપજતા ભયથી પણ છૂટે છે.

Verse 80

गमनात्‌ तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभयाच्चापि नर: पापात्‌ प्रमुच्यते

તે તીર્થમાં જવાથી અને તેના નામનું સંકીર્તન કરવાથી પણ—અને મૃત્યુકાળના ભયથી પણ—માનવ પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 81

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्‌ संगमे लोकविश्रुते । पुण्यं स फलमाप्रोति राजसूयाश्वमेधयो:,वहाँके विश्वविख्यात संगममें जो स्नान करता है वह राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका पुण्यफल प्राप्त कर लेता है

ત્યાંના લોકવિખ્યાત સંગમમાં જે સ્નાન-અભિષેક કરે છે, તે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 82

एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता । तत्र दत्तं सूक्ष्म्मपि महद्‌ भवति भारत,भरतनन्दन! यह देवताओंकी संस्कार की हुई यज्ञभूमि है। यहाँ दिया हुआ थोड़ा-सा भी दान महान होता है

હે ભારત! આ દેવતાઓ દ્વારા સંસ્કારિત યજનભૂમિ છે; અહીં આપેલું અતિ સૂક્ષ્મ દાન પણ મહાન ફળ આપનારું બને છે.

Verse 83

न वेदवचनात्‌ तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति,तात! तुम्हें किसी वैदिक वचनसे या लौकिक वचनसे भी प्रयागमें मरनेका विचार नहीं त्यागना चाहिये

હે તાત! ન તો વેદવચનના કારણે, ન તો લોકવચનના કારણે—પ્રયાગમાં મરણ અંગે તારો જે નિશ્ચય છે, તે તારે ત્યાગવો નહીં.

Verse 84

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपव्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—કુરુનંદન! એવું પ્રખ્યાત છે કે અહીં જ, પ્રયાગમાં, દસ હજાર તીર્થો અને વધુ સાઠ કરોડ તીર્થોનું સાન્નિધ્ય નિવાસ કરે છે. ચતુર્વિદ્યાના અધ્યયનથી જે પુણ્ય મળે છે અને સત્યનિષ્ઠોને જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—તે સર્વ ગંગા-યમુનાના સંગમે સ્નાનમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 85

चतुर्विद्ये च यत्‌ पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत्‌ । स्‍्नात एव तदाप्रोति गड़ायमुनसंगमे

ચતુર્વિદ્યાના જ્ઞાનથી જે પુણ્ય થાય છે અને સત્યવાદીઓને જે પુણ્ય મળે છે—તે સર્વ ગંગા-યમુનાના સંગમે સ્નાનમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 86

तत्र भोगवती नाम वासुकेस्ती र्थमुत्तमम्‌ । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्‌ सो5श्वमेधफलं लभेत्‌,प्रयागमें भोगवती नामसे प्रसिद्ध वासुकि नागका उत्तम तीर्थ है। जो वहाँ स्नान करता है, उसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है

ત્યાં વાસુકિ નાગનું ‘ભોગવતી’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. જે ત્યાં અભિષેક-સ્નાન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

Verse 87

तत्र हंसप्रपतनं तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्‌ । दशाश्वमेधिकं चैव गज्जायां कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! वहीं त्रिलोकविख्यात हंसप्रपतन नामक तीर्थ है और गंगाके तटपर दशाश्वमेधिक तीर्थ है

ત્યાં ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘હંસપ્રપતન’ નામનું તીર્થ છે. અને ગંગાના કાંઠે, કુરુનંદન, ‘દશાશ્વમેધિક’ નામનું પવિત્ર સ્થાન પણ છે.

Verse 88

कुरुक्षेत्रसमा गड्जा यत्र तत्रावगाहिता । विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्‌

ગંગામાં જ્યાં ક્યાંય સ્નાન કરાય, તે કુરુક્ષેત્ર સમાન પુણ્યદાયી છે. પરંતુ કનખલમાં તેનું માહાત્મ્ય વિશેષ માનવામાં આવે છે, અને પ્રયાગમાં ગંગા-સ્નાનની મહિમા સર્વોપરી કહેવાય છે.

Verse 89

यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गड़्ाभिषेचनम्‌ । सर्व तत्‌ तस्य गड्ढजाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—જો કોઈ મનુષ્યે સૈકડો નિષિદ્ધ કર્મો કર્યા હોય, તો પણ ગંગામાં સ્નાન કરવાથી ગંગાજળ તેની સર્વ પાપોને અગ્નિ જેમ ઇંધણને ભસ્મ કરે તેમ ભસ્મ કરી નાખે છે. આ ઉપદેશમાં યુગ પ્રમાણે તીર્થોની મહિમા પણ જણાવાઈ છે—કૃત (સત્ય) યુગમાં સર્વ તીર્થો પુણ્યદાયક, ત્રેતામાં પુષ્કર શ્રેષ્ઠ, દ્વાપરમાં કુરુક્ષેત્ર વિશેષ પુણ્યપ્રદ, અને કલિયુગમાં ગંગાની મહિમા સર્વાધિક કહેવાઈ છે. તેથી પુષ્કરમાં તપ કરવો, મહાલયમાં દાન આપવું, મલય પર્વતે અગ્નિ-આરોહણનો કઠોર વિધિ કરવો અને ભૃગુતુંગમાં ઉપવાસ કરવો।

Verse 90

सर्व कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम्‌ । द्वापरेडपि कुरुक्षेत्र गड़ा कलियुगे स्मृता

પુલસ્ત્યે કહ્યું—કૃત (સત્ય) યુગમાં સર્વ તીર્થો પુણ્યરૂપ ગણાય છે. ત્રેતાયુગમાં પુષ્કર શ્રેષ્ઠ સ્મરાય છે. દ્વાપરયુગમાં કુરુક્ષેત્ર પણ એ જ રીતે પ્રસિદ્ધ છે; અને કલિયુગમાં ગંગાની મહિમા વિશેષ રીતે ગવાય છે. જેમ અગ્નિ ઇંધણને ભસ્મ કરે છે, તેમ ગંગામાં સ્નાન કરવાથી ગંગાજળ અનેક નિષિદ્ધ કર્મોથી સંગ્રહિત પાપોને પણ દહન કરી નાખે છે।

Verse 91

पुष्करे तु तपस्तप्येद्‌ दानं दद्यान्महालये । मलये त्वग्निमारोहेद्‌ भगुतुज़े त्वनाशनम्‌

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પુષ્કરમાં તપ કરવો, મહાલયમાં દાન આપવું, મલય પર્વતે અગ્નિ-આરોહણનો કઠોર વ્રત કરવો અને ભૃગુતુંગમાં અનશન (ઉપવાસ) કરવો।

Verse 92

पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गड़ायां मध्यमेषु च । स्नात्वा तारयते जन्तु: सप्तसप्तावरांस्तथा

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પુષ્કર, કુરુક્ષેત્ર, ગંગા તથા અન્ય મધ્યવર્તી તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય તારક બને છે; તે પોતાના પૂર્વની સાત અને પછીની સાત પેઢીઓનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે।

Verse 93

पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति । अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम्‌

ગંગાનું નામ કીર્તન કરવાથી તે પાપને ધોઈ પવિત્ર કરે છે; દર્શન કરવાથી કલ્યાણ આપે છે; અને તેમાં અવગાહન (સ્નાન) કરીને તેનું જળ પીવાથી તે સાતમી પેઢી સુધી કુલને પણ પાવન કરે છે।

Verse 94

यावदस्थि मनुष्यस्य गड़ाया: स्पृशते जलम्‌ | तावत्‌ स पुरुषो राजन्‌ स्वर्गलोके महीयते,राजन! मनुष्यकी हड्डी जबतक गंगाजलका स्पर्श करती है, तबतक वह पुरुष स्वर्गलोकमें पूजित होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન, જ્યાં સુધી મનુષ્યની અસ્થિ ગંગાજળના સ્પર્શમાં રહે છે, ત્યાં સુધી તે પુરુષ સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 95

यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक्‌,जितने पुण्य तीर्थ हैं और जितने पुण्य मन्दिर हैं, उन सबकी उपासना (सेवन)-से पुण्यलाभ करके मनुष्य देवलोकका भागी होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—જેમ પુણ્ય તીર્થો છે અને તેમ જ પુણ્યાયતન (મંદિરો) છે, તેમ તેમની શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરીને પુણ્ય મેળવી મનુષ્ય અમરલોકનો ભાગી બને છે.

Verse 96

न गड़ासदृशं तीर्थ न देव: केशवात्‌ पर: । ब्राह्मणेभ्य: पर॑ नास्ति एवमाह पितामह:

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી, કેશવ (વિષ્ણુ) કરતાં ઊંચો કોઈ દેવ નથી, અને બ્રાહ્મણોથી શ્રેષ્ઠ કોઈ નથી—એવું પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું છે.

Verse 97

यत्र गड़ा महाराज स देशस्तत्‌ तपोवनम्‌ । सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गड्जातीरसमाश्रितम्‌,महाराज! जहाँ गंगा बहती हैं वही उत्तम देश है; और वही तपोवन है। गंगाके तटवर्ती स्थानको सिद्धिक्षेत्र समझना चाहिये

પુલસ્ત્યે કહ્યું—મહારાજ, જ્યાં ગંગા વહે છે તે દેશ ધન્ય છે; એ જ તપોવન છે. ગંગાતટને આશ્રિત સ્થાનોને સિદ્ધિક્ષેત્ર તરીકે જાણવું જોઈએ.

Verse 98

इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च । सुहृदां च जपेत्‌ कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च

પુલસ્ત્યે કહ્યું—આ સત્ય દ્વિજોને, સાધુજનને, પોતાના પુત્રને, સુહૃદોને તથા અનુગત અને આજ્ઞાકારી શિષ્યના કાનમાં ધીમેથી કહેવું જોઈએ.

Verse 99

इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम्‌ । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावन धर्म्यमुत्तमम्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ વર્ણન મંગલમય છે, શુદ્ધિકારક છે અને પરમ ઉત્તમ સ્વર્ગપ્રદ છે. આ પુણ્યદાયક, રમ્ય—પાવન, ધર્મસંગત અને શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 100

महर्षीणामिदं गुह्ां सर्वपापप्रमोचनम्‌ | अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मल: स्वर्गमाप्तुयात्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ મહર્ષિઓનું ગુહ્ય ઉપદેશ છે, જે સર્વ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે નિવારણ કરે છે. દ્વિજોની સભામાં તેનું અધ્યયન અને પાઠ કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળ થઈ સ્વર્ગલોક પામે છે.

Verse 101

श्रीमत्‌ स्वर्ग्य तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम्‌ | मेधाजननमग्रयं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તીર્થોના વંશ-પરંપરાનું આ કીર્તન પરમ શ્રેષ્ઠ છે—સમૃદ્ધિદાયક, સ્વર્ગપ્રદ, પુણ્યકારક, પ્રતિસ્પર્ધી-શત્રુઓનું શમન કરનાર, કલ્યાણકારી અને મેધા-પ્રજ્ઞા ઉત્પન્ન કરનાર.

Verse 102

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात्‌ | महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्लनुयात्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ તીર્થ-માહાત્મ્યનો પાઠ કરવાથી પુત્રહીનને પુત્ર મળે છે, ધનહીનને ધન પ્રાપ્ત થાય છે. રાજા પૃથ્વી પર વિજય પામે છે અને વૈશ્ય વેપારમાં સમૃદ્ધિ મેળવે છે.

Verse 103

गोसहस्रफलं विन्द्यात्‌ कुलं चैव समुद्धरेत्‌ नरेश्वरर कोसला (अयोध्या)-में ऋषभतीर्थमें जाकर स्नानपूर्वक तीन रात उपवास करनेवाला मानव वाजपेययज्ञका फल पाता है। इतना ही नहीं

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તે સહસ્ર ગોદાનના સમાન ફળ મેળવે છે અને પોતાના કુળનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે. શૂદ્રને પણ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે; અને પારંગત બ્રાહ્મણ જો તેનો પાઠ કરે—તથા શુદ્ધચિત્ત મનુષ્ય જો નિત્ય આ તીર્થ-પુણ્યનું શ્રવણ કરે—તો પણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 104

जाती: स स्मरते बद्दीर्नाकपृष्ठे च मोदते । गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—“જે જે જન્મોમાં તે બંધાયેલો રહ્યો, તે બધાં જન્મો તેને સ્મરણ થાય છે; અને સ્વર્ગના શિખરે પહોંચીને તે આનંદિત થાય છે. જે તીર્થોમાં તે ખરેખર ગયો હતો, તે પણ યાદ કરે છે; અને જે અગમ્ય પવિત્ર સ્થાનોની માત્ર કીર્તિ સાંભળી હતી—જ્યાં તે ગયો નહોતો—તે પણ સ્મરે છે.”

Verse 105

शूद्र मनोवांछित वस्तुएँ पाता है और ब्राह्मण इसका पाठ करे तो वह समस्त शास्त्रोंका पारंगत विद्वान होता है। जो मनुष्य तीर्थोके इस पुण्य माहात्म्यको प्रतिदिन सुनता है वह पवित्र हो पहलेके अनेक जन्मोंकी बातें याद कर लेता है और देहत्यागके पश्चात्‌ स्वर्गलोकमें आनन्दका अनुभव करता है। भीष्म! मैंने यहाँ गम्य और अगम्य सभी प्रकारके तीर्थोंका वर्णन किया है ।। मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमी क्षया । एतानि वसुभि: साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभि:

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—“મનથી જ તે તીર્થોમાં ગમન કરી શકાય છે અને સર્વ તીર્થદર્શનનું પૂર્ણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ પવિત્ર સ્થાનો વસુઓ, સાધ્યો, આદિત્યો, મરુતો અને અશ્વિનો દ્વારા પૂજિત અને પ્રતિષ્ઠિત છે. હે ભીષ્મ! મેં અહીં ગમ્ય અને અગમ્ય—બધા પ્રકારના તીર્થોનું વર્ણન કર્યું છે।”

Verse 106

ऋषिभिदर्देवकल्पैश्न स्‍नातानि सुकृतैषिभि: । एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—“દેવસમાન મહિમાવાળા પુણ્યશીલ ઋષિઓએ આ આચારોને વિધિપૂર્વક કરીને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. એ જ રીતે, હે કૌરવ્ય! હે સુવ્રત! તું પણ આ વિધાન પ્રમાણે આચરણ કર।”

Verse 107

व्रज तीर्थानि नियत: पुण्यं पुण्येन वर्धयन्‌ । भावितै: करणै: पूर्वमास्तिक्याच्छुतिदर्शनात्‌

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—“નિયમિત અને સંયમી બની તીર્થોમાં જા; પુણ્ય આચરણથી પુણ્ય વધાર. પહેલાં તારા ઇન્દ્રિયો અને મનને સંસ્કૃત કર—આસ્તિક્યથી, તેમજ શ્રુતિના ઉપદેશ અને સમ્યક્‌ દર્શનના માર્ગદર્શનથી—જેથી તારી યાત્રા માત્ર દેહભ્રમણ ન રહી ધર્મફલદાયી બને।”

Verse 108

प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्धिः शास्त्रानुदर्शिभि: | नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्कर:

આ તીર્થો ખરેખર સદ્ગુણીઓ દ્વારા—શાસ્ત્રાનુસાર જીવન જીવતા લોકો દ્વારા—પ્રાપ્ત થાય છે. જે વ્રતહીન છે, આત્મસંયમ વિનાનો છે, આચરણથી અશુદ્ધ છે અથવા ચોર છે—તે તેનો ફળ પામતો નથી.

Verse 109

स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नर: | त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે કૌરવ્ય! મનુષ્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરે તોય તેની વક્રબુદ્ધિ તરત દૂર થતી નથી. પરંતુ તું સમ્યક્ વર્તનવાળો અને નિત્ય ધર્મ-અર્થને ઓળખનાર છે; તેથી તારા માટે શુદ્ધિનું ફળ માત્ર વિધિથી નહીં, શીલથી સિદ્ધ થાય છે.

Verse 110

पिता पितामहश्नैव सर्वे च प्रपितामहा: । पितामहपुरोगाश्च देवा: सर्षिगणा नृूप

હે નૃપ! તારા પિતા, પિતામહ અને સર્વ પ્રપિતામહો; તેમજ પિતામહ (બ્રહ્મા) અગ્રે રહી ઋષિગણો સહિત દેવતાઓ—આ બધા (આ વિષયમાં) સાક્ષી છે.

Verse 111

तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिता: । अवाप्स्यसि त्वं लोकान्‌ वै वसूनां वासवोपम । कीर्ति च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम्‌

હે ધર્મજ્ઞ! તારા ધર્મથી દેવતાઓ સદા પ્રસન્ન રહે છે. તેથી, હે વાસવ-સમાન ભીષ્મ! તું વસુઓના લોકને પ્રાપ્ત કરશ અને પૃથ્વી પર મહાન તથા શાશ્વત કીર્તિ પામશ.

Verse 112

सम्पूर्ण तीर्थोंके दर्शनकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये मनुष्य जहाँ जाना सम्भव न हो उन अगम्य तीर्थोमें मनसे यात्रा करे

નારદ બોલ્યા—આમ કહીને અને ભીષ્મની અનુમતિ લઈને, પ્રસન્નચિત્ત ભગવાન ઋષિ પુલસ્ત્ય ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 113

भीष्मश्न कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान्‌ । पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे

નારદ બોલ્યા—હે કુરુશાર્દૂલ! શાસ્ત્રના તત્ત્વ અને અર્થને સાચે જ જોનાર ભીષ્મે મહર્ષિ પુલસ્ત્યના વચનથી પ્રેરાઈ તીર્થયાત્રા માટે સમગ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરી.

Verse 114

एवमेषा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिछ्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी,महाभाग! इस प्रकार यह सब पापोंको दूर करनेवाली महापुण्यमयी तीर्थयात्रा प्रतिष्ठानपुर (प्रयाग)-में प्रतिष्ठित है

નારદ બોલ્યા—હે મહાભાગ! આ રીતે સર્વ પાપોનું નિવારણ કરનારી, મહાપુણ્યમયી આ તીર્થયાત્રા પ્રતિષ્ઠાન (પ્રયાગ)માં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 115

अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति । अश्वमेधशतस्याग्रयं फल प्रेत्य स भोक्ष्यति

નારદ બોલ્યા—જે આ વિધાન મુજબ તીર્થયાત્રાના હેતુથી સમગ્ર પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરશે, તે સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ પુણ્યફળ પામશે અને દેહત્યાગ પછી પરલોકમાં તેનો ઉપભોગ કરશે.

Verse 116

ततश्वाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्‌ । भीष्म: कुरूणां प्रवरो यथापूर्वमवाप्तवान्‌

પછી, હે પાર્થ! તને આઠગણું પરમ ઉત્તમ ધર્મપુણ્ય પ્રાપ્ત થશે. કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મે પૂર્વે તીર્થયાત્રાથી જે પુણ્ય મેળવ્યું હતું, તે પ્રમાણે, હે કુંતીનંદન, તને તો એથી પણ વધુ ભાગ મળશે.

Verse 117

नेता च त्वमृषीन्‌ यस्मात्‌ तेन तेडष्टगुणं फलम्‌ । रक्षोगणविकीर्णानि तीर्थान्येितानि भारत । न गतानि मनुष्येन्द्रेस्त्वामृते कुरुमन्दन

નારદ બોલ્યા—કારણ કે તું આ ઋષિઓનો નેતા બની તેમને માર્ગદર્શન આપશે, તેથી તને આઠગણું પુણ્યફળ મળશે. હે ભારત! આ તીર્થસ્થાનો રાક્ષસગણોથી વ્યાપ્ત છે. હે કુરુનંદન! તારા સિવાય અન્ય નરેશો ત્યાં ગયા નથી.

Verse 118

इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थाभिसंवृतम्‌ । यः पठेत्‌ कल्यमुत्थाय सर्वपापै: प्रमुच्यते

નારદ બોલ્યા—આ દેવર્ષિનું ચરિત્ર સર્વ તીર્થોના પુણ્યથી પરિપૂર્ણ છે. જે પ્રાતઃકાળે ઊઠીને તેનો પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 119

जो मनुष्य सबेरे उठकर देवर्षि पुलस्त्यद्वारा वर्णित सम्पूर्ण तीर्थोंके माहात्म्यसे संयुक्त इस प्रसंगका पाठ करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।।

નારદે કહ્યું—જે મનુષ્ય પ્રાતઃકાળે ઊઠીને દેવર્ષિ પુલસ્ત્ય દ્વારા વર્ણિત સર્વ તીર્થોના મહાત્મ્યથી યુક્ત આ પ્રસંગનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. તે પુણ્ય પ્રદેશમાં સદા ઋષિમુખ્યો નિવાસ કરે છે—વાલ્મીકી, કશ્યપ, આત્રેય, કુણ્ડજઠર, વિશ્વામિત્ર અને ગૌતમ।

Verse 120

असितो देवलश्नैव मार्कण्डेयो5थ गालव: । भरद्वाजो वसिष्ठश्न मुनिरुद्दालकस्तथा

અસિત, દેવલ અને માર્કંડેય; પછી ગાલવ; ભરદ્વાજ અને વસિષ્ઠ; તેમજ મુનિ ઉદ્દાલક।

Verse 121

शौनक: सह पुत्रेण व्यासश्न॒ तपतां वर: । दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्व महातपा:

શૌનક પુત્રસહિત; તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ; મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા; અને મહાતપસ્વી જાબાલિ।

Verse 122

एते ऋषिवरा: सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधना: । एभि: सह महाराज तीथर्थान्यितान्यनुव्रज

આ બધા ઋષિવર, તપોધન, તમારી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. હે મહારાજ, એમની સાથે આ (અન્ય) તીર્થો તરફ આગળ વધો।

Verse 123

महाराज! ऋषिप्रवर वाल्मीकि

નારદે કહ્યું—મહારાજ! ઋષિપ્રવર વાલ્મીકી, કશ્યપ, આત્રેય, કુણ્ડજઠર, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, અસિત, દેવલ, માર્કંડેય, ગાલવ, ભરદ્વાજ, વસિષ્ઠ, મુનિ ઉદ્દાલક, શૌનક; તેમજ પુત્રસહિત તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ, મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા અને મહાતપસ્વી જાબાલિ—આ બધા તપોધન મહર્ષિઓ તમારી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. હે રાજન, એમની સાથે સૂચિત તીર્થોમાં જાઓ. અને ‘લોમશ’ નામના આ અમિતતેજસ્વી મહર્ષિ તમારી પાસે આવશે; મહારાજ, તેમની સાથે આગળની યાત્રા કરો।

Verse 124

मयापि सह धर्मज्ञ तीर्थान्यितान्यनुक्रमात्‌ । प्राप्स्यसे महतीं कीर्ति यथा राजा महाभिष:

નારદે કહ્યું—ધર્મજ્ઞ! હું પણ તારી સાથે આવીશ. આ તીર્થોનું ક્રમશઃ પરિભ્રમણ કરતાં તું પ્રાચીન રાજા મહાભિષની જેમ મહાન કીર્તિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 125

यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवा: । तथा त्वं राजशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे

નારદે કહ્યું—જેમ ધર્માત્મા યયાતિ અને જેમ રાજા પુરૂરવા હતા, તેમ જ હે રાજશાર્દૂલ! તું પોતાના ધર્મથી જ શોભે છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ.

Verse 126

यथा भगीरथो राजा यथा रामश्व विश्रुत: । तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव

નારદે કહ્યું—જેમ રાજા ભગીરથ પ્રસિદ્ધ છે અને જેમ શ્રીરામ વિશ્રુત છે, તેમ જ હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તું સર્વ રાજાઓ કરતાં વધુ રશ્મિમાન સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.

Verse 127

यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशा: । यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुत:

નારદે કહ્યું—જેમ મનુ, જેમ ઇક્ષ્વાકુ, જેમ મહાયશસ્વી પૂરું અને જેમ વેનપુત્ર મહારાજ પૃથુ પ્રસિદ્ધ થયા, તેમ જ હે મહારાજ! તું પણ વિશ્રુત છે.

Verse 128

यथा च वृत्रहा सर्वान्‌ सपत्नान्‌ निर्दहन्‌ पुरा । त्रैलोक्यं पालयामास देवराड्‌ विगतज्वर:

નારદે કહ્યું—જેમ પૂર્વકાળમાં વૃત્રહા દેવરાજ ઇન્દ્રે સર્વ પ્રતિસ્પર્ધી શત્રુઓને દહન કરી, નિશ્ચિંત થઈ ત્રિલોકનું પાલન કર્યું, તેમ જ તું પણ શત્રુઓનો નાશ કરીને પ્રજાનું પાલન કરીશ.

Verse 129

तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजा: पालयिष्यसि । स्वधर्मविजितामुर्वी प्राप्प राजीवलोचन

નારદ બોલ્યા—શત્રુઓનો સંહાર કરીને તું પ્રજાનું પાલન કરશ. કમલનયન રાજા! પોતાના સ્વધર્મથી જીતેલી ધરતી પર અધિકાર મેળવી તું ધર્મમાં સ્થિર રહી નિશ્ચિંતપણે પ્રજાપાલક બનશ; જેમ પ્રાચીન કાળમાં મનુ, ઇક્ષ્વાકુ, મહાયશસ્વી પૂરું અને વેનનંદન પૃથુએ શત્રુદમન કરીને ખ્યાતિ મેળવી, તેમ તારી પણ ખ્યાતિ થશે.

Verse 130

ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा

નારદ બોલ્યા—મહારાજ! ધર્મ દ્વારા તું કાર્તવીર્ય અર્જુન જેવી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશ. જેમ મનુ, ઇક્ષ્વાકુ, મહાયશસ્વી પૂરું અને વેનનંદન પૃથુ પ્રસિદ્ધ થયા, તેમ તારી પણ કીર્તિ થશે. પૂર્વકાળમાં વૃત્રાસુર-વિનાશક દેવરાજ ઇન્દ્રે સર્વ શત્રુઓનો સંહાર કરીને નિશ્ચિંતપણે ત્રિલોકનું પાલન કર્યું હતું; એ જ રીતે તું પણ શત્રુનાશ કરીને પ્રજાનું પાલન કરશ. કમલનયન નરેશ! સ્વધર્મથી જીતેલી ધરતી પર અધિકાર મેળવી, સ્વધર્મપાલનથી તું કાર્તવીર્ય અર્જુન સમાન વિખ્યાત બનશ.

Verse 131

वैशम्पायन उवाच एवमाथश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषि: । अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत

વૈશંપાયન બોલ્યા—આ રીતે રાજાને આશ્વાસન આપી, દેવર્ષિ ભગવાન નારદ મહારાજની અનુમતિ લઈને ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા.

Verse 132

युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा तमेवार्थ विचिन्तयन्‌ । तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર પણ એ જ વિષયનું ચિંતન કરતાં, પોતાના પાસે રહેલા મહર્ષિઓને તીર્થયાત્રાથી પ્રાપ્ત થનારા મહાપુણ્ય વિષે નિવેદન કરવા લાગ્યા.

Verse 146

दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत्‌ । तत्पश्चात्‌ चम्पामें जाकर भागीरथीमें तर्पण करे और दण्ड नामक तीर्थमें जाकर सहस्र गोदानका फल प्राप्त करे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—દંડ નામના તીર્થમાં માત્ર જઈ પહોંચવાથી જ સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ ચમ્પા જઈ ભાગીરથીમાં તર્પણ કરીને, દંડ-તીર્થમાં પહોંચે તો ફરી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 156

वाजपेयमवाप्रोति देवै: सर्वैश्व पूज्यते । तदनन्तर पुण्यशोभिता पुण्यमयी लपेटिकामें जाकर स्नान करे। ऐसा करनेसे तीर्थयात्री वाजपेययज्ञका फल पाता और सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—આ વ્રતનું આચરણ કરવાથી તીર્થયાત્રી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય બને છે. ત્યારબાદ પુણ્યથી શોભિત, પુણ્યપ્રદ ‘લપેટિકા’ નામના તીર્થસ્થાને જઈ ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; આમ કરવાથી તે વાજપેયનું ફળ પામે છે અને સમગ્ર દેવગણ દ્વારા સન્માનિત થાય છે.

Verse 166

रामतीर्थ नर: स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्‌ । इसके बाद परशुरामसेवित महेन्द्रपर्वतपर जाकर वहाँके रामतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—રામતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે. ત્યારબાદ પરશુરામસેવિત મહેન્દ્ર પર્વત પર જઈ ત્યાંના રામતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પણ અશ્વમેધનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 183

अश्वमेधमवाप्रोति पूजयित्वा वृषध्वजम्‌ | श्रीपर्वतपर जाकर वहाँकी नदीके तटपर स्नान करे। वहाँ भगवान्‌ शंकरकी पूजा करके मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—વૃષધ્વજ (શિવ)ની પૂજા કરવાથી અશ્વમેધનું ફળ મળે છે. શ્રીપર્વત પર જઈ ત્યાંની નદીના કાંઠે સ્નાન કરો; તે સ્થાને ભગવાન શંકરની પૂજા કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 303

अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति । जो सर्वथा ब्राह्मण नहीं है, ऐसा मनुष्य यदि वहाँ गायत्रीमन्त्रका पाठ करे तो वहाँ वह मन्त्र लुप्त हो जाता है; अर्थात्‌ उसे भूल जाता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—જે સર્વથા બ્રાહ્મણ નથી, તે જો સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રનો પાઠ કરે તો તે મંત્ર તેના માટે નષ્ટ સમાન થાય છે; એટલે કે તે ન તો સ્મૃતિમાં સ્થિર રહે, ન ફળદાયી બને.

Verse 316

रूपस्यथ भागी भवति सुभगश्च प्रजापते । राजन! वहाँ ब्रह्मर्षि संवर्तकी दुर्लभ बावली है। उसमें स्नान करके मनुष्य सुन्दररूपका भागी और सौभाग्यशाली होता है

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યારબાદ, રાજન, પ્રજાપતિની કૃપાથી મનુષ્ય રૂપનો ભાગી બને છે અને સૌભાગ્યશાળી પણ થાય છે. ત્યાં બ્રહ્મર્ષિ સંવર્ત સાથે સંકળાયેલી ‘સંવર્તકી’ નામની દુર્લભ बावલી છે; તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સુંદર રૂપ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 323

मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नर: । तदनन्तर वेणा नदीके तटपर जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य (मृत्युके पश्चात) मोर और हंसोंसे जुता हुआ विमानको प्राप्त करता है

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—જે મનુષ્ય વેણા નદીના કાંઠે જઈ ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે મૃત્યુ પછી મોર અને હંસોથી જોડાયેલું દિવ્ય વિમાન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 353

गोसहस्रफलं विन्द्यात्‌ स्वर्गलोक॑ च गच्छति । वरदासंगमतीर्थमें स्नान करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है। ब्रह्मस्थानमें जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—વરદાસંગમ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્ય મળે છે અને મનુષ્ય સ્વર્ગલોકને જાય છે. તેમ જ બ્રહ્મસ્થાને જઈ ત્રણ રાત ઉપવાસ કરનાર પણ સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવી સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 366

त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्‌ । कुशप्लवनतीर्थमें जाकर स्नान करके ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो तीन रात निवास करनेवाला पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता है

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—કુશપ્લવન તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરીને, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરી એકાગ્રચિત્તે ત્રણ રાત ત્યાં નિવાસ કરનાર પુરુષ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 376

जातिस्मरह्ददे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नर: । तदनन्तर कृष्णवेणाके जलसे उत्पन्न हुए रमणीय देवकुण्डमें

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—કૃષ્ણવેણાના જળથી ઉત્પન્ન થયેલ રમણીય દેવકુંડ ‘જાતિસ્મર હૃદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય જાતિસ્મર બને છે—અર્થાત્ પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 603

तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति । धर्मज्ञ नरेश! तत्पश्चात्‌ तीर्थयात्री परम उत्तम भर्तुस्थानकी यात्रा करे

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જવાથી માત્ર જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. હે ધર્મજ્ઞ નરેશ! ત્યારબાદ તીર્થયાત્રી એ પરમ ઉત્તમ ભર્તુસ્થાનની યાત્રા કરે, જ્યાં મહાસેન કાર્તિકેય નિવાસ કરે છે; હે રાજશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પહોંચતાં જ સફળતા મળે છે।

Verse 663

विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति । महाबाहो! उस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्र हो गंगाजीमें स्नान करके मनुष्य पापरहित होता तथा वाजपेययज्ञका फल पाता है

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યના પાપ ધોવાઈ જાય છે અને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હે મહાબાહો! જે મનુષ્ય પહેલાં બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરીને એકાગ્રચિત્તે આ તીર્થમાં ગંગાસ્નાન કરે છે, તે પાપરહિત બની વાજપેયનું ફળ પામે છે.

Verse 1263

गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप । कोसला नगरी (अयोध्या)-में जाकर कालतीर्थमें स्नान करे। ऐसा करनेसे ग्यारह वृषभ- दानका फल मिलता है

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપ! જે સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય મેળવે છે, તે પોતાના કુળને પવિત્ર કરે છે. કોસલની નગરી અયોધ્યા જઈ કાલતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી અગિયાર વૃષભ-દાનનું ફળ મળે છે—એમાં સંશય નથી. અને જે પુષ્પવતીમાં સ્નાન કરીને ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવી પોતાના વંશને પાવન કરે છે.

Verse 1736

तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्‌ | कुरुश्रेष्ठ कुरुनन्दन! वहीं मतंगका केदार है, उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. હે કુરુનંદન, કુરુશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જ મતંગકાનો કેદાર છે; તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પામે છે.