Adhyaya 83
Tīrtha-yātrā: Phalaśruti and Sacred Geography from Lohitya to Prayāga (Pulastya’s Instruction)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) — Pulastya’s Discourse to Bhīṣma
Chapter 83.0 is a sustained itinerary discourse attributed to Pulastya, describing successive tīrthas and the declared ritual “fruits” associated with bathing (snāna/upaspṛśya), fasting (often trirātra), worship (arcana), circumambulation (pradakṣiṇā), and offerings to ancestors and deities (tarpaṇa). The chapter ranges across major hydrological and coastal nodes—Gaṅgā at Sāgara-saṅgama, Gaṅgā–Yamunā confluence at Prayāga, and rivers such as Godāvarī, Kāverī, Veṇṇā—along with mountains and shrines (Śrīparvata, Kālañjara, Citrakūṭa, Gokarṇa). A prominent structural feature is the repeated equivalence formula: specific observances at specific sites yield merit compared to Vedic sacrifices (aśvamedha, vājapeya, agniṣṭoma), functioning as a phala-oriented ritual index rather than a battlefield narrative. The latter portion elevates Prayāga as exceptionally meritorious, emphasizing that even hearing, naming, or touching its earth is purificatory, and closes with meta-commentary on eligibility (purity, vows) and on the salvific value of reciting or listening to the tīrtha-account. The chapter ends with narrative closure markers: speakers withdraw (Nārada/Vaiśaṃpāyana framing), and Yudhiṣṭhira reflects on the pilgrimage-based merit as a practical dharmic program.
Chapter Arc: नारद युधिष्ठिर के सम्मुख कुरुक्षेत्र की महिमा का संवाद उपस्थित करते हैं—यहाँ तक कि केवल ‘मैं कुरुक्षेत्र जाऊँगा, वहाँ निवास करूँगा’ ऐसा कह देना भी पाप-क्षय का कारण बताया जाता है। → तीर्थ-यात्रा का मानचित्र खुलता है: कुरुक्षेत्र की धूल तक की पावनता, व्रत-उपवास, ब्रह्मचर्य, और क्रमशः अनेक तीर्थों (मुञ्जवट, मिश्रक, सप्तसारस्वत, गंगाह्रद, कन्याश्रम आदि) के विशिष्ट फल—हर स्थल के साथ नियम कठोर होते जाते हैं और फल अधिक ‘राजसूय-अश्वमेध’ तुल्य घोषित होते जाते हैं। → कुरुक्षेत्र-स्तुति अपने चरम पर पहुँचती है—वायु से उड़कर आई कुरुक्षेत्र की धूल का स्पर्श भी दुष्कृतकर्मा को परम गति दे सकता है; और गंगाह्रद जैसे तीर्थ में एकाग्रचित्त ब्रह्मचर्यपूर्वक स्नान को राजसूय-अश्वमेध के फल के समकक्ष कहा जाता है। → नारद तीर्थों के नियम, रात्रि-उपवास, स्नान-विधान और फलश्रुति को व्यवस्थित रूप से समेटते हैं—युधिष्ठिर के लिए यह संदेश स्पष्ट होता है कि वनवास की पीड़ा के बीच भी धर्म का एक मार्ग ‘तीर्थ-चर्या’ है, जो अंतःशुद्धि और पुण्य-संचय का साधन बनती है। → तीर्थ-क्रम अभी आगे भी विस्तृत है—अगले स्थलों की महिमा और उनसे जुड़ी प्राचीन सिद्ध-परंपराएँ (जैसे मड़कणक आदि) आगे के अध्यायों में और गहराई से खुलने का संकेत देती हैं।
Shlokas
Verse 1
हि मय न घुक हि २ 7 - यद्यपि यहाँ पुलस्त्यजी भीष्मजीको यह प्रसंग सुना रहे हैं
પુલસ્ત્યે કહ્યું— હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત, અતિ પ્રિય એવા કુરુક્ષેત્રે જા; કારણ કે ત્યાં માત્ર દર્શનથી જ સર્વ પ્રાણીઓ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 2
कुरुक्षेत्र गमिष्यामि कुरुक्षेत्र वसाम्पहम् | य एवं सतत ब्रूयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते
“હું કુરુક્ષેત્રે જઈશ; હું કુરુક્ષેત્રમાં વસિશ.” જે આ રીતે સતત બોલે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 3
पांसवो5पि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्,वायुद्वारा उड़ाकर लायी हुई कुरुक्षेत्रकी धूल भी शरीरपर पड़ जाय, तो वह पापी मनुष्यको भी परमगतिकी प्राप्ति करा देती है
કુરુક્ષેત્રની ધૂળ પણ, જે પવનથી ઉડીને આવે છે, જો શરીર પર પડે તો તે દુષ્કર્મોથી ભારિત મનુષ્યને પણ પરમ ગતિ સુધી પહોંચાડે છે.
Verse 4
दक्षिणेन सरस्वत्या दृषद्धत्युत्तरेण च । ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति त्रिविष्टपे,जो सरस्वतीके दक्षिण और दृषद्वतीके उत्तर कुरुक्षेत्रमें वास करते हैं, वे मानो स्वर्गलोकमें ही रहते हैं
સરಸ್ವતીના દક્ષિણ અને દૃષદ્વતીના ઉત્તર તરફ કુરુક્ષેત્રમાં જે વસે છે, તેઓ જાણે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં જ વસે છે.
Verse 5
तत्र मासं वसेद् धीर: सरस्वत्यां युधिष्िर । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषय: सिद्धचारणा:
યુધિષ્ઠિર! ત્યાં સરસ્વતીના તટ પર ધીર પુરુષે એક માસ નિવાસ કરવો જોઈએ—જ્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા ઋષિ, સિદ્ધ અને ચારણ પણ આવતાં-જતાં રહે છે.
Verse 6
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा: पन्नगाश्न महीपते । ब्रद्मक्षेत्रे महापुण्यमभिगच्छन्ति भारत
હે મહીપતે, હે ભારત! ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, યક્ષો અને નાગો પણ તે મહાપુણ્યમય બ્રહ્મક્ષેત્રમાં જાય છે.
Verse 7
मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्र युधिष्ठिर । पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति,युधिष्ठिर! जो मनसे भी कुरुक्षेत्रमें जानेकी इच्छा करता है, उसके सब पाप नष्ट हो जाते हैं और वह ब्रह्मलोकको जाता है
યુધિષ્ઠિર! જે મનથી પણ કુરુક્ષેત્ર જવાની ઇચ્છા કરે છે, તેના પાપો નાશ પામે છે અને તે બ્રહ્મલોકને પામે છે.
Verse 8
गत्वा हि श्रद्धया युक्त: कुरुक्षेत्र कुरूद्वह । फल प्राप्रोति च तदा राजसूयाश्चमेधयो:,कुरुश्रेष्ठ! श्रद्धासे युक्त होकर कुरक्षेत्रकी यात्रा करनेपर मनुष्य राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका फल पाता है
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ કુરુક્ષેત્રની યાત્રા કરનાર મનુષ્ય ત્યારે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન ફળ પામે છે.
Verse 9
ततो मचक्रुकं नाम द्वारपालं महाबलम् | यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत्,तदनन्तर, वहाँ मचक्कुक नामवाले द्वारपाल महाबली यक्षको नमस्कार करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल मिल जाता है
ત્યારબાદ મચક્રુક નામના મહાબલી યક્ષ દ્વારપાળને આદરપૂર્વક નમસ્કાર કરવાથી સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णो: स्थानमनुत्तमम् | सतत नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरि:,धर्मज्ञ राजेन्द्र! तत्पश्चात् भगवान् विष्णुके परम उत्तम सतत नामक तीर्थस्थानमें जाय, जहाँ श्रीहरि सदा निवास करते हैं
હે ધર્મજ્ઞ રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ વિષ્ણુના અનુત્તમ સ્થાન—‘સતત’ નામના તીર્થ—માં જવું જોઈએ, જ્યાં હરિ સદા સંનિહિત છે।
Verse 11
तत्र स्नात्वा च नत्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् । अश्वमेधमवाप्रोति विष्णुलोकं॑ च गच्छति
ત્યાં સ્નાન કરીને અને ત્રિલોકના કારણભૂત હરિને નમસ્કાર કરીને મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 12
ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फल प्राप्रोति भारत
ત્યારબાદ ત્રૈલોક્યવિખ્યાત ‘પારિપ્લવ’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ. હે ભારત! ત્યાં સ્નાન કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે।
Verse 13
पृथिवीतीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् | ततः शालूकिनी गत्वा तीर्थसेवी नराधिप
પૃથિવી-તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ, હે નરાધિપ, તીર્થસેવી પુરુષ શાલૂકિનીમાં જાય।
Verse 14
दशाश्रवमेधे स्नात्वा च तदेव फलमाप्नुयात् सर्पदेवीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—દશાશ્વમેધ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી એ જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે. નાગોના ઉત્તમ તીર્થ સર્પદેવીને પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય મહાયજ્ઞનું ફળ પામે છે અને નાગલોક તરફ દોરી લેવાય છે.
Verse 15
अग्निष्टोममवाप्रोति नागलोकं च विन्दति । ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम्
તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને નાગલોક પણ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, તરંતુક નામના દ્વારપાલ પાસે જવું જોઈએ.
Verse 16
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् । ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशन:
ત્યાં એક રાત નિવાસ કરવાથી હજાર ગોદાન સમાન ફળ મળે છે. પછી સંયમી બની, નિયમિત આહાર સાથે પંચનદ તરફ જવું જોઈએ.
Verse 17
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । अश्रिनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानभिजायते
કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને અશ્વિની તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રૂપવાન બને છે.
Verse 18
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम् विष्णुरवाराहरूपेण पूर्व यत्र स्थितो5$भवत्
ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, વારાહ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ—જ્યાં પૂર્વકાળે વિષ્ણુએ વારાહરૂપ ધારણ કરીને નિવાસ કર્યો હતો.
Verse 19
ततो जयन्त्यां राजेन्द्र सोमतीर्थ समाविशेत्
ત્યારબાદ, રાજાધિરાજ! જયંતીમાં આવેલ સોમતીર્થમાં ક્રમપૂર્વક પ્રવેશ કરવો.
Verse 20
स््नात्वा फलमवाप्रोति राजसूयस्य मानव: । राजेन्द्र! तदनन्तर जयन्तीमें सोमतीर्थके निकट जाय, वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य राजसूययज्ञका फल पाता है ।।
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પામે છે. રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ જયંતીમાં સોમતીર્થના નજીક જઈ ત્યાં સ્નાન કરવાથી પણ રાજસૂયનું ફળ મળે છે. અને એકહંસતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. નરેશ્વર! કૃતશૌચતીર્થમાં જઈ તીર્થસેવી પુરુષ પુણ્ડરીક યાગનું ફળ પામી શુદ્ધ થાય છે.
Verse 21
कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप । पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेच्च स:
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— નરાધિપ! કૃતશૌચ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને તીર્થસેવી પુરુષ પુણ્ડરીક યાગનું ફળ પામે છે અને તેનાથી જ શુદ્ધ બને છે.
Verse 22
ततो मुञ्जवटं नाम स्थाणो: स्थान महात्मन: । उपोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्लनुयात्,तदनन्तर महात्मा स्थाणुके मुजजवट नामक स्थानमें जाय। वहाँ एक रात रहनेसे मानव गणपतिपद प्राप्त करता है
ત્યારબાદ મહાત્મા સ્થાણુ (શિવ)ના સ્થાન ‘મુઞ્જવટ’ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જવું. ત્યાં એક રાત્રિ ઉપવાસ કરીને રહેવાથી મનુષ્ય ગણપતિપદ (શિવગણોમાં સ્થાન) પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 23
तत्रैव च महाराज यक्षिणीं लोकविश्रुताम् । स््नात्वाभिगम्य राजेन्द्र सर्वान् कामानवाप्लुयात्
મહારાજ! ત્યાં જ લોકવિખ્યાત યક્ષિણી-તીર્થ છે. રાજેન્દ્ર! ત્યાં જઈ સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાની સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 24
कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ । प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहित:
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કુરુક્ષેત્રનું તે પ્રસિદ્ધ દ્વાર છે. તેની પ્રદક્ષિણા કરીને તીર્થસેવી યાત્રિક સમાહિત—અંતર્મુખ અને એકાગ્ર—થઈ જાય છે.
Verse 25
सम्मितं पुष्कराणां च स्नात्वार्च्य पितृदेवता: । जामदग्न्येन रामेण कृतं तत् सुमहात्मना
પવિત્ર પુષ્કરોમાં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, મહાત્મા જામદગ્ન્ય રામે ત્યાં નિર્ધારિત કર્મનું અનુષ્ઠાન કર્યું.
Verse 26
कृतकृत्यो भवेद् राजन्नश्वमेधं च विन्दति । भरतश्रेष्ठ! वह कुरुक्षेत्रका विख्यात द्वार है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मनुष्य एकाग्रचित्त हो पुष्करतीर्थके तुल्य उस तीर्थमें स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करे। राजन! इससे तीर्थयात्री कृतकृत्य होता और अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त करता है। उत्तम श्रेणीके महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामने उस तीर्थका निर्माण किया है ।। २४-२५ न ! ततो रामह्ददान् गच्छेत् तीर्थसेवी समाहित:
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન! આ તીર્થના વિધાનનું પાલન કરવાથી યાત્રિક કૃતકૃત્ય બને છે અને અશ્વમેધનું ફળ મેળવે છે. ત્યારબાદ સમાહિત તીર્થસેવી રામહ્રદો (પરશુરામકુંડો) તરફ જાય.
Verse 27
तत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा । क्षत्रमुत्साद्य वीरेण हदा: पञच निवेशिता:,राजेन्द्र! वहाँ उद्दीप्त तेजस्वी वीरवर परशुरामने सम्पूर्ण क्षत्रियकुलका वेगपूर्वक संहार करके पाँच कुण्ड स्थापित किये थे
હે રાજેન્દ્ર! ત્યાં દીપ્ત તેજવાળા વીર રામ (પરશુરામ) એ વેગપૂર્વક ક્ષત્રિયવંશનો સંહાર કરીને પાંચ હ્રદ સ્થાપ્યાં.
Verse 28
पूरयित्वा नरव्यात्र रुधिरेणेति विश्रुतम् । पितरस्तर्पिता: सर्वे तथैव प्रपितामहा:
હે પુરુષસિંહ! પ્રસિદ્ધ છે કે તેણે તે કુંડો મનુષ્યોના રક્તથી ભર્યા. એ જ રક્તથી પરશુરામે પોતાના સર્વ પિતૃઓ તથા પ્રપિતામહોનું તર્પણ કર્યું.
Verse 29
पितर ऊचु. राम राम महाभाग प्रीता: सम तव भार्गव
પિતરોએ કહ્યું—“રામ, રામ! મહાભાગ્યવાન ભાર્ગવ! અમે તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છીએ. હે પરશુરામ, ભૃગુનંદન, વિભો! તારી પિતૃભક્તિ અને પરાક્રમે અમને બહુ આનંદિત કર્યા છે. મહાદ્યુતે! તારો કલ્યાણ થાઓ. એક વર માગ; કહો—તને શું ઇચ્છા છે?”
Verse 30
अनया पितृभक््त्या च विक्रमेण च ते विभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते
પિતરોએ કહ્યું—“હે વિભો! તારી આ પિતૃભક્તિ અને પરાક્રમથી અમે અત્યંત પ્રસન્ન છીએ. મહાદ્યુતે! તારો કલ્યાણ થાઓ. એક વર પસંદ કર; કહો—તને શું જોઈએ છે?”
Verse 31
एवमुक्त: स राजेन्द्र राम: प्रहरतां वर: । अब्रवीत् प्राञ्जलिवर्क्यं पितृन् स गगने स्थितान्
રાજેન્દ્ર! એમ કહેવામાં આવતા, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ (પરશુરામ) એ હાથ જોડીને આકાશમાં સ્થિત પિતરોને આ વચન કહ્યું.
Verse 32
भवन्न्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राहता मयि । पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनं पुनः
“જો આપ પિતરોજનો મારા પર પ્રસન્ન હો અને હું આપના અનુગ્રહનો પાત્ર હોઉં, તો હું આપનો કૃપા-પ્રસાદ ઈચ્છું છું. મારી તપસ્યા ફરીથી પોષાઈ પૂર્ણ ફળને પામે.”
Verse 33
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया । ततश्न पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसाप्यहम्
“અને ક્રોધથી અભિભૂત થઈ મેં ક્ષત્રિયકુલનો જે સંહાર કર્યો છે—તે પાપમાંથી હું મુક્ત થઈ શકું એમ નથી; આપના તેજથી પણ નહીં.”
Verse 34
एतच्छुत्वा शुभं वाक््यं रामस्य पितरस्तदा,परशुरामजीका यह शुभ वचन सुनकर उनके पितर बड़े प्रसन्न हुए और हर्षमें भरकर बोले--“वत्स! तुम्हारी तपस्या इस विशेष पितृभक्तिसे पुन: बढ़ जाय
રામના આ શુભ વચન સાંભળી તેના પિતૃઓ તે સમયે અત્યંત પ્રસન્ન થયા. હર્ષથી ભરાઈને બોલ્યા—“વત્સ! આ વિશેષ પિતૃભક્તિથી તારી તપશ્ચર્યા વારંવાર વધતી રહે.”
Verse 35
प्रत्यूचु: परमप्रीता राम॑ हर्षसमन्विता: । तपस्ते वर्धतां भूय: पितृभक्त्या विशेषत:
પરમપ્રીત અને હર્ષથી યુક્ત પિતૃઓએ રામને ઉત્તર આપ્યો—“વત્સ! તારી તપશ્ચર્યા વધુ ને વધુ વધે—વિશેષ કરીને આ અનન્ય પિતૃભક્તિથી.”
Verse 36
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया । ततश्न पापान्मुक्तस्त्वं पतितास्ते स्वकर्मभि:,“तुमने जो रोषमें भरकर क्षत्रियकुलका संहार किया है, उस पापसे तुम मुक्त हो गये। वे क्षत्रिय अपने ही कर्मसे मरे हैं
અને ક્રોધથી અભિભૂત થઈને તું જે ક્ષત્રિયકુલનો સંહાર કર્યો હતો—તે પાપમાંથી હવે તું મુક્ત થયો છે. તે ક્ષત્રિયો પોતાના જ કર્મોથી પતિત થયા (મર્યા) છે.
Verse 37
हृदाक्ष तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशय: । हृदेषु तेषु यः स्नात्वा पितृन् संतर्पयिष्यति
હે હૃદાક્ષ! તારા બનાવેલા આ કુંડ નિઃસંદેહ તીર્થરૂપ થશે. જે કોઈ આ કુંડોમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરશે—
Verse 38
पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् । ईप्सितं च मन:काम॑ स्वर्गलोकं च शाश्वतम्
તેના પિતૃઓ પ્રસન્ન થઈને તેને આ ભૂમિ પર દુર્લભ એવો વર આપશે—ઇચ્છિત મનઃકામના અને શાશ્વત સ્વર્ગલોક પણ.
Verse 39
एवं दत्त्वा वरान् राजन् रामस्य पितरस्तदा । आमन्त्र्य भार्गव प्रीत्या तत्रैवान्तरहितास्तत:
હે રાજન, આ રીતે વરદાન આપી રામ (પરશુરામ)ના પિતૃગણ પ્રેમપૂર્વક ભાર્ગવને વિદાય આપી એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા. તેથી ભૃગુનંદન મહાત્મા પરશુરામના તે ‘રામ-હ્રદ’ અત્યંત પુણ્યફળદાયક માનવામાં આવે છે. હે નૃપ, જે ઉત્તમ વ્રતોનું પાલન કરીને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત રહી તે કુંડોના જળમાં સ્નાન કરી ત્યાં રામ (પરશુરામ)ની પૂજા કરે છે, તેને પ્રચુર સુવર્ણસંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તીર્થસેવી પુરુષે ‘વંશમૂલક’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ; ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે. પછી ‘કાયશોધન’ તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરવાથી નિઃસંદેહ શરીરની શુદ્ધિ થાય છે; અને શરીર શુદ્ધ થતાં મનુષ્ય પરમ મંગલમય, અનુત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 40
एवं रामह्नदा: पुण्या भार्गवस्य महात्मन: । स्नात्वा हदेषु रामस्य ब्रह्मबचारी शुभव्रत:
આ રીતે મહાત્મા ભાર્ગવ પરશુરામના ‘રામ-હ્રદ’ અત્યંત પુણ્યફળદાયક કહેવાયા છે. જે બ્રહ્મચારી અને શુભવ્રતી પુરુષ પરશુરામના તે કુંડોમાં સ્નાન કરીને ત્યાં રામ (પરશુરામ)ની પૂજા કરે છે, તે પ્રચુર સુવર્ણ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ તીર્થસેવીને ‘વંશમૂલક’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ; ત્યાં સ્નાન કરવાથી પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર થાય છે. પછી ‘કાયશોધન’ તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરવાથી નિઃસંદેહ શરીર શુદ્ધ થાય છે; અને શરીર શુદ્ધ થતાં મનુષ્ય પરમ શુભ, અનુત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 41
राममभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद् बहुसुवर्णकम् । वंशमूलकमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्गह
હે રાજેન્દ્ર, રામ (પરશુરામ)ની અર્ચના કરવાથી મનુષ્ય પ્રચુર સુવર્ણ પ્રાપ્ત કરે છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ તીર્થસેવી ‘વંશમૂલક’ તીર્થમાં પહોંચે.
Verse 42
स्ववंशमुद्धरेद् राजन् स्नात्वा वै वंशमूलके । कायशोधनमासाद्य तीर्थ भरतसत्तम
હે રાજન, ‘વંશમૂલક’માં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાના વંશનો ઉદ્ધાર કરે છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ ‘કાયશોધન’ નામના તીર્થમાં પહોંચો.
Verse 43
शरीरशुद्धि: स्नातस्य तस्मिंस्तीर्थे न संशय: । शुद्धदेहश्व संयाति शुभाललोकाननुत्तमान्
તે તીર્થમાં સ્નાન કરનારની શરીરશુદ્ધિ થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને શરીર શુદ્ધ થતાં તે મનુષ્ય પરમ ઉત્તમ, શુભ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 44
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । लोका यत्रोद्धता: पूर्व विष्णुना प्रभविष्णुना
ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ! ત્રૈલોક્યવિખ્યાત તે તીર્થમાં જવું જોઈએ—જ્યાં પ્રાચીનકાળે સર્વશક્તિમાન ભગવાન વિષ્ણુએ અનેક લોકનો ઉદ્ધાર કર્યો હતો. તે ઉત્તમ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાના સ્વજનોના પણ ઉદ્ધારનું કારણ બને છે.
Verse 45
लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थ त्रैलोक्यपूजितम् । स्नात्वा तीर्थवरे राजँल्लोकानुद्धरते स्वकान्
હે રાજન, હે ધર્મજ્ઞ! ત્રૈલોક્યપૂજિત ‘લોકોદ્ધાર’ નામના તીર્થમાં પહોંચીને જે તે શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે પોતાના સ્વજનોનો ઉદ્ધાર કરે છે. તેથી ત્રિભુવનવિખ્યાત લોકોદ્ધાર-તીર્થમાં જઈ ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પોતાના સગાં-સંબંધીઓ અને આશ્રિતોના ઉદ્ધારનું કારણ બને છે.
Verse 46
श्रीतीर्थ च समासाद्य स्नात्वा नियतमानस: । अर्चयित्वा पितृन् देवान् विन्दते श्रियमुत्तमाम्
શ્રીતીર્થમાં પહોંચી, મનને સંયમમાં રાખીને ત્યાં સ્નાન કરી, પછી પિતૃઓ અને દેવતાઓનું અર્ચન કરનાર મનુષ્ય ઉત્તમ શ્રી—સમૃદ્ધિ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 47
कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहित: । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च 9९ १०8: [_ स्वान् दैवतान्यपि
કપિલાતીર્થમાં પહોંચી, સમાહિતચિત્ત બ્રહ્મચારી ત્યાં સ્નાન કરે છે અને અર્ચન કરીને પોતાના ઇષ્ટદેવતાઓને પણ વંદન કરે છે.
Verse 48
कपिलानां सहस्रस्य फलं मानव: | कपिला-तीर्थमें जाकर ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो वहाँ स्नान और देवता- पितरोंका पूजन करके मानव सहस्र कपिला गौओंके दानका फल प्राप्त करता है || ४७६ || सूर्यतीर्थ समासाद्य स्नात्वा नियतमानस:
કપિલાતીર્થમાં જઈ, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરીને એકાગ્રચિત્તે ત્યાં સ્નાન તથા દેવતા-પિતૃઓનું પૂજન કરનાર મનુષ્યને સહસ્ર કપિલા ગાયો દાન કર્યાનું ફળ મળે છે.
Verse 49
अर्चयित्वा पितृन् देवानुपवासपरायण: । अग्निष्टोममवाप्रोति सूर्यलोक॑ च गच्छति
જે ઉપવાસપરાયણ બની સૂર્યતીર્થમાં જાય, ત્યાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દેવો અને પિતૃઓનું અર્ચન કરે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પામી અંતે સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 50
गवां भवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् | तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत्,तदनन्तर तीर्थसेवी क्रमश: गोभवनतीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करे। इससे उसको सहस्र गोदानका फल मिलता है
તીર્થસેવી પુરુષ યથાક્રમે ‘ગવાં ભવનમ્’ નામના તીર્થમાં જઈ ત્યાં વિધિપૂર્વક અભિષેક-સ્નાન કરે તો તેને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે.
Verse 51
शड्खिनीतीर्थमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह । देव्यास्तीर्थे नर: स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम्
હે કુરુવંશશ્રેષ્ઠ! તીર્થસેવી પુરુષ શડ્ખિની (શંખિની) તીર્થમાં પહોંચી દેવીના તે તીર્થમાં સ્નાન કરે તો ઉત્તમ, તેજસ્વી રૂપ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 52
कुरुश्रेष्ठ! तीर्थयात्री पुरुष शंखिनीतीर्थमें जाकर वहाँ देवीतीर्थमें स्नान करनेसे उत्तम रूप प्राप्त करता है ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम् । तच्च तीर्थ सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मन:
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તીર્થયાત્રી પુરુષ શંખિનીતીર્થમાં જઈ દેવીતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી ઉત્તમ, તેજસ્વી રૂપ પામે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તેને દ્વારપાલ (અરંતુક) નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે સરસ્વતી નદી પર મહાત્મા યક્ષેન્દ્ર સાથે સંબંધિત છે.
Verse 53
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मावर्त नरोत्तम:
ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તે નરોત્તમે બ્રહ્માવર્ત તરફ પ્રસ્થાન કરવું જોઈએ.
Verse 54
ततो गच्छेत राजेन्द्र सुतीर्थकमनुत्तमम्
ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ ‘સુતીર્થક’ નામના પરમ ઉત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં દેવતાઓ સાથે પિતૃગણ સદા સંનિહિત હોવાનું કહેવાય છે. ત્યાં પિતૃ-દેવપૂજનમાં તત્પર રહી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર યાત્રિક અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પિતૃલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 55
तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतै: सह । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत:
ત્યાં દેવતાઓ સાથે પિતૃગણ નિત્ય સંનિહિત છે. તેથી પિતૃ-દેવપૂજનમાં રત રહેનારે ત્યાં જ અભિષેક (વિધિપૂર્વક સ્નાન/અર્ઘ્ય) કરવો જોઈએ.
Verse 56
ततोअप्बुमत्यां धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम्,धर्मज्ञ! वहाँसे अम्बुमतीमें, जो परम उत्तम तीर्थ है, जाय
પછી, હે ધર્મજ્ઞ, ત્યાંથી અંબુમતી તરફ જાઓ—તે અનુપમ, પરમ ઉત્તમ તીર્થ છે. હે ધર્મવિદ, તે શ્રેષ્ઠ પવિત્ર તીર્થને પ્રસ્થાન કરો.
Verse 57
काशीथ्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम | सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते,भरतश्रेष्ठ! काशीश्वरके तीर्थोमें स्नान करके मनुष्य सब रोगोंसे मुक्त हो जाता और ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કાશીશ્વરના તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે અને બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ સન્માન પામે છે.
Verse 58
मातृतीर्थ च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत | प्रजा विवर्धते राजन्नतन्वीं श्रियमश्नुते
અને ત્યાં જ ‘માતૃતીર્થ’ પણ છે. હે ભારત! ત્યાં સ્નાન કરનારની પ્રજા વધે છે; અને હે રાજન, તે અખંડ, અક્ષય સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 59
भरतवंशी महाराज! वहीं मातृतीर्थ है, जिसमें स्नान करनेवाले पुरुषकी संतति बढती है और वह कभी क्षीण न होनेवाली सम्पत्तिका उपभोग करता है ।।
ભરતવંશીય મહારાજ! એ જ માતૃતીથ છે; જેમાં સ્નાન કરનાર પુરુષની સંતતિ વધે છે અને તે કદી ક્ષીણ ન થતી સંપત્તિનો ઉપભોગ કરે છે. ત્યારબાદ નિયમમાં સ્થિત રહી, નિયત આહાર લઈને સીતાવન તરફ જવું જોઈએ. મહારાજ! ત્યાં એક મહાન તીર્થ છે, જે અન્યત્ર દુર્લભ છે.
Verse 60
पुनाति गमनादेव दृष्टमेक॑ नराधिप । केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति भारत
નરાધિપ! તે તીર્થ પાસે જવાથી જ, એકવાર દર્શન કરવાથી જ પવિત્રતા થાય છે. હે ભારત! તેમાં વાળ ધોઈ લેતાં જ મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે.
Verse 61
तीर्थ तत्र महाराज श्वाविल्लोमापहं स्मृतम् । यत्र विप्रा नरव्याप्र विद्वांसस्तीर्थतत्परा:
મહારાજ! ત્યાં ‘શ્વાવિલ્લોમાપહ’ નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે. નરવ્યાઘ્ર! ત્યાં તીર્થકર્મમાં તત્પર વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સ્નાન કરીને પરમ પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 62
प्रीतिं गच्छन्ति परमां स्नात्वा भरतसत्तम । श्वाविल्लोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम
ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરીને તેઓ પરમ પ્રીતિને પામે છે. ભરતસત્તમ! ‘શ્વાવિલ્લોમાપનયન’ નામના તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સર્વોચ્ચ આનંદ થાય છે.
Verse 63
प्राणायामैर्निर्हरिन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमा: | पूतात्मानश्न राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम्
રાજેન્દ્ર! પ્રાણાયામ દ્વારા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પોતાનાં (અશુદ્ધિ-સૂચક) રોમ દૂર કરે છે. અને શુદ્ધાત્મા બની, હે નરેન્દ્ર, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 64
दशाश्रमेधिकं चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते । तत्र स्नात्वा नरव्यापत्र गच्छेत परमां गतिम्,भूपाल! वहीं दशाश्वमेधिकतीर्थ भी है। पुरुषसिंह! उसमें स्नान करके मनुष्य उत्तम गति प्राप्त करता है
મહીપતે! એ જ તીર્થમાં દશાશ્વમેધિક નામનું તીર્થ પણ છે. નરવ્યાઘ્ર! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે, હે ભૂપાલ.
Verse 65
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् । यत्र कृष्णमृगा राजन् व्याधेन शरपीडिता:
ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! લોકવિખ્યાત માનુષતીર્થમાં જવું જોઈએ. રાજન! ત્યાં વ્યાધના બાણોથી પીડિત થયેલા કૃષ્ણમૃગો તે સરોવરમાં ડૂબકી મારી માનવદેહ પ્રાપ્ત કર્યા; તેથી તેનું નામ માનુષતીર્થ પ્રસિદ્ધ થયું. જે બ્રહ્મચર્યથી સંયમિત અને એકાગ્રચિત્ત થઈ ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે.
Verse 66
विगाहा तस्मिन् सरसि मानुषत्वमुपागता: । तस्मिंस्तीर्थ नर: स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहित:
તે સરોવરમાં ડૂબકી મારી તેઓ માનુષત્વને પ્રાપ્ત થયા. તે તીર્થમાં મનુષ્ય સ્નાન કરીને બ્રહ્મચારી અને સમાહિતચિત્ત બને છે.
Verse 67
मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते
મહીપતે! માનુષતીર્થના પૂર્વ તરફ એક ક્રોશ જેટલા અંતરે.
Verse 68
आप गा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता । श्यामाकं भोजने तत्र यः प्रयच्छति मानव:
ત્યાં ‘આપગા’ નામની વિખ્યાત નદી છે, જેને સિદ્ધજન સેવન કરે છે. ત્યાં જે મનુષ્ય ભોજનાર્થે શ્યામાક અન્ન અર્પે છે.
Verse 69
देवान् पितृन् समुद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् | एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
દેવો અને પિતૃઓના ઉદ્દેશથી અન્નદાન કરવાથી તેનું ધર્મફળ અતિ મહાન બને છે. એવા ભાવથી જો એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવાય, તો જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય—એટલું વિશાળ તેનું પુણ્યફળ છે.
Verse 70
राजन! मानुषतीर्थसे पूर्व एक कोसकी दूरीपर आपगा नामसे विख्यात एक नदी है
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“રાજન! માનુષતીર્થના પૂર્વમાં લગભગ એક ક્રોશ અંતરે ‘આપગા’ નામની, સિદ્ધપુરુષો દ્વારા સેવિત એવી નદી છે. ત્યાં દેવો અને પિતૃઓના ઉદ્દેશથી ભોજન કરાવતાં સમયે ખાસ કરીને શ્યામાક (સાંવા) અન્ન આપવાથી મહાન ધર્મફળ મળે છે. તે સ્થળે એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી એક કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યાનું ફળ કહેવાય છે. અને ત્યાં સ્નાન કરીને, દેવતાઓ તથા પિતૃઓનું પૂજન કરીને, એક રાત નિવાસ કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.”
Verse 71
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मण: स्थानमुत्तमम् । ब्रह्मोदुम्बरमित्येव प्रकाशं भुवि भारत,भरतवंशी राजेन्द्र! तदनन्तर ब्रह्माजीके उत्तम स्थानमें जाय, जो इस पृथ्वीपर ब्रह्मोदुम्बरतीर्थके नामसे प्रसिद्ध है
ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! બ્રહ્માના ઉત્તમ સ્થાન તરફ જવું જોઈએ; હે ભારત! જે આ ધરતી પર ‘બ્રહ્મોદુંબર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 72
तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य नरपुड्भव । केदारे चैव राजेन्द्र कपिलस्य महात्मन:
ત્યાં, હે નરશ્રેષ્ઠ! સપ્તર્ષિકુંડોમાં સ્નાન કરનારને, અને હે રાજેન્દ્ર! કેદારમાં પણ સ્નાન કરનારને, મહાત્મા કપિલ સમાન (પુણ્યફળ) પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 73
ब्रह्माणमधिगम्याथ शुचि: प्रयतमानस: । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
બ્રહ્માને સમીપ જઈ, જે શુચિ અને સંયત-મન હોય છે, તે સર્વ પાપોથી વિશુદ્ધ થાય છે; આ રીતે આત્મા વિશુદ્ધ થતાં તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 74
कपिलस्य च केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् । अन्तर्धानमवाप्रोति तपसा दग्धकिल्बिष:
કપિલના અત્યંત દુર્લભ કેદાર-તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, તપસ્યાથી જેના પાપ દગ્ધ થયા છે એવો પુરુષ અંતર્ધાન-શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 75
वहाँ सप्तर्षिकुण्ड है। नरश्रेष्ठ महाराज! उन कुण्डोंमें तथा महात्मा कपिलके केदारतीर्थमें स्नान करनेसे पुरुषको महान् पुण्यकी प्राप्ति होती है। वह मनुष्य ब्रह्माजीके निकट जाकर उनका दर्शन करनेसे शुद्ध
ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! લોકવિખ્યાત સરક-તીર્થ તરફ જવું જોઈએ. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વૃષધ્વજ (શિવ) પાસે જઈ તેમનું દર્શન કરવું જોઈએ.
Verse 76
तिस््र: कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! सरकमें तीन करोड़ तीर्थ हैं
કુરુનંદન! સરકમાં તીર્થોની સંખ્યા ત્રણ કરોડ છે.
Verse 77
रुद्रकोट्यां तथा कूपे हृदेषु च महीपते । इलास्पदं च तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम
મહીપતે! તે તીર્થો રુદ્રકોટીમાં, કૂવામાં અને હ્રદોમાં (કુંડોમાં) છે. ભરતસત્તમ! ત્યાં જ ‘ઇલાસ્પદ’ નામનું તીર્થ પણ છે.
Verse 78
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि थ। न दुर्गतिमवाप्रोति वाजपेयं च
રાજન! ત્યાં સ્નાન કરીને તથા દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પૂજન કરીને મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી અને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 79
किंदाने च नर: स्नात्वा किंजप्ये च महीपते । अप्रमेयमवाप्रोति दानं जप्यं च भारत,महीपते! वहाँ किंदान और किंजप्य नामक तीर्थ भी हैं। भारत! उनमें स्नान करनेसे मनुष्य दान और जपका असीम फल पाता है
પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે મહીપતે, કિંદાન નામના તીર્થમાં તથા તેમ જ કિન્જપ્યમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય દાન અને જપનું અપરિમેય ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, હે ભારત.
Verse 80
कलश्यां वार्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव:
શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત મનુષ્ય કલશમાં રાખેલા જળને સ્પર્શ કરીને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 81
कलशीतीर्थमें जलका आचमन करके श्रद्धालु और जितेन्द्रिय मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है ।।
કલશી-તીર્થમાં જળનું આચમન કરીને શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. અને હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ, સરક-તીર્થના પૂર્વમાં મહાત્મા નારદનું તીર્થ છે, જે ‘અંબાજન્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 82
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकाथिततीर्थयात्राविषयक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
હે ભારત, તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય જીવનાંતરે પ્રાણ ત્યાગે ત્યારે નારદજીની અનુમતિથી પરમ ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 83
शुक्लपक्षे दशम्यां च पुण्डरीकं॑ समाविशेत् । तत्र स्नात्वा नरो राजन् पुण्डरीकफलं लभेत्
શુક્લપક્ષની દશમી તિથિએ પુણ્ડરીક-તીર્થમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ. હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પુણ્ડરીકનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 84
ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रणाशिनी
ત્યારબાદ ત્રણ લોકમાં વિખ્યાત ત્રિવિષ્ટપ ધામે જવું જોઈએ. ત્યાં વૈતરણિ નામની પુણ્યમયી, પાપનાશિની નદી વહે છે.
Verse 85
तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात त्रिविष्टपतीर्थमें जाय। वहाँ वैतरणी नामक पुण्यमयी पापनाशिनी नदी है ।।
ત્યારબાદ ત્રણ લોકમાં વિખ્યાત ત્રિવિષ્ટપ-તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં વૈતરણિ નામની પુણ્યમયી, પાપનાશિની નદી છે. તેમાં સ્નાન કરીને અને શૂલપાણિ, વૃષધ્વજ ભગવાન શંકરની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી અંતઃશુદ્ધ થઈ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 86
ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकीवनमुत्तमम् | तत्र देवा: सदा राजन् फलकीवनमरश्रिता:
ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ ફલકીવનમાં જવું જોઈએ. હે રાજન, ત્યાં દેવતાઓ સદા ફલકીવનનો આશ્રય લઈને રહે છે.
Verse 87
तपश्चरन्ति विपुलं बहु वर्षमहस्रकम् । दृषद्व॒त्यां नर: स्नात्वा तर्पयित्वा च देवता:
લોકો અનેક હજાર વર્ષો સુધી વિશાળ તપ કરે છે. પરંતુ દૃષદ્વતીમાં સ્નાન કરીને અને દેવતાઓને તર્પણ આપવાથી મનુષ્ય તે જ પુણ્યફળ મેળવે છે.
Verse 88
अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति भारत | तीर्थ च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम
હે ભારત, મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર—આ બંને યજ્ઞો સમાન ફળ મેળવે છે. અને હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવોના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પણ એ જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 89
गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं विन्दति मानव: । पाणिखाते नर: स्नात्वा तर्पयित्वा च देवता:
રાજેન્દ્ર! હાથથી ખોદેલા પાણીખાતમાં સ્નાન કરીને અને દેવતાઓને તર્પણ આપીને મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવે છે.
Verse 90
अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति भारत | राजसूयमवाप्रोति ऋषिलोक॑ च विन्दति
હે ભારત! અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞોથી મનુષ્ય તેમનું ફળ મેળવે છે; તે રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે અને ઋષિલોકને પામે છે.
Verse 91
राजेन्द्र! वहाँसे फलकीवन नामक उत्तम तीर्थकी यात्रा करे। राजन्! देवतालोग फलकीवनमें सदा निवास करते हैं और अनेक सहस वर्षोतक वहाँ भारी तपस्यामें लगे रहते हैं। भारत! दृषद्वतीमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतितरात्र यज्ञोंका फल पाता है। भरतसत्तम राजेन्द्र! सर्वदेवतीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है। भारत! पाणिखाततीर्थमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्रयज्ञोंसे मिलनेवाले फलको प्राप्त कर लेता है; साथ ही वह राजसूययज्ञका फल पाता एवं ऋषिलोकमें जाता है ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું— રાજેન્દ્ર! અહીંથી તું ઉત્તમ ‘ફલકીવન’ નામના તીર્થ તરફ જા. રાજન! ત્યાં દેવતાઓ સદા નિવાસ કરે છે અને અનેક સહસ્ર વર્ષો સુધી ઘોર તપમાં રત રહે છે. હે ભારત! દૃષદ્વતીમાં સ્નાન કરીને દેવતા તથા પિતૃઓને તર્પણ આપવાથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞોનું ફળ મેળવે છે. ભરતશ્રેષ્ઠ! સર્વદેવ-તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. હે ભારત! પાણીખાત-તીર્થમાં સ્નાન કરીને દેવતા-પિતૃઓને તર્પણ આપનાર મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્રનું ફળ પામે છે; ઉપરાંત રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ મેળવી ઋષિલોકને પહોંચે છે. પછી, રાજેન્દ્ર! પરમ ઉત્તમ ‘મિશ્રક’ તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં મહાત્મા વ્યાસે દ્વિજોના હિત માટે સર્વ તીર્થોના પુણ્યનું સંમિશ્રણ કર્યું છે—એવું અમે સાંભળ્યું છે. જે મિશ્રકમાં સ્નાન કરે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલું ગણાય છે.
Verse 92
व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति न: श्रुतम् । सर्वतीर्थेषु स सनाति मिश्रके सनाति यो नर:
નૃપશાર્દૂલ! અમે સાંભળ્યું છે કે દ્વિજોના હિત માટે વ્યાસે (મિશ્રકમાં) સર્વ તીર્થોનું પુણ્ય એકત્ર કર્યું છે. જે મનુષ્ય મિશ્રકમાં સ્નાન કરે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરે છે.
Verse 93
ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशन: । मनोजवे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
ત્યારબાદ સંયમિત રહી, મિતાહારી બની વ્યાસવનમાં જવું. ત્યાં મનોજવ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવે છે.
Verse 94
गत्वा मधुवटीं चैव देव्यास्तीर्थे नर: शुचि: । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितृन् देवांश्व॒ पूरुष:
દેવીના તીર્થ મધુવટીમાં જઈ શુદ્ધ પુરુષે ત્યાં સ્નાન કરવું; અને સ્નાન પછી પિતૃઓ તથા દેવતાઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું.
Verse 95
कौशिक्या: संगमे यस्तु दृषद्धत्याश्व भारत
હે ભારત! જે કોઈ કૌશિકીના સંગમ પર—દૃષદ્ધત્યાશ્વ સાથે પ્રસિદ્ધ તે સ્થળે—આવે છે (તેને જણાવેલ પુણ્ય મળે છે).
Verse 96
ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता
ત્યારબાદ ‘વ્યાસસ્થલી’ નામનું સ્થાન આવે છે; જ્યાં પરમ બુદ્ધિમાન વ્યાસ પુત્રશોકથી વ્યથિત થઈ દેહત્યાગ કરવાનો વિચાર કરતા હતા. રાજેન્દ્ર! ત્યારે દેવતાઓએ તેમને ફરી ઊભા કર્યા. તે પવિત્ર સ્થાને જવાથી સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્ય મળે છે.
Verse 97
पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागे कृता मति: । ततो देवैस्तु राजेन्द्र पुनरुत्थापितस्तदा
પુત્રશોકથી દગ્ધ થઈ તેમણે દેહત્યાગ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો; પરંતુ હે રાજેન્દ્ર! ત્યારે દેવતાઓએ તેમને ફરી ઊભા કરી જીવનમાં સ્થિર કર્યા.
Verse 98
किंदत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च
‘કિંદત્ત’ નામના કૂવા પાસે જઈ એક પ્રસ્થ (સોળ મુઠ્ઠી) તલનું દાન કરવું. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! આમ કરવાથી મનુષ્ય ત્રણેય ઋણોથી મુક્ત થઈ પરમ સિદ્ધિ પામે છે. અને વેદીતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન જેટલું ફળ મળે છે.
Verse 99
गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्त: कुरूद्वह । वेदीतीर्थ नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! જે મનુષ્ય ઋણોથી મુક્ત થાય છે તે પરમ સિદ્ધિને પામે છે. વેદીતિર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. ‘કિંદત્ત’ નામના કૂવા પાસે જઈ એક પ્રસ્થ—અર્થાત્ સોળ મુઠ્ઠી—તલનું દાન કરવું. હે કુરુપ્રવર! આમ કરવાથી મનુષ્ય ત્રિવિધ ઋણોથી છૂટીને પરમ ગતિને પામે છે; અને વેદીતિર્થસ્નાનથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવે છે.
Verse 100
अहश्न सुदिनं चैव द्वे तीर्थ लोकविश्रुते । तयो: स्नात्वा नरव्याप्र सूर्यलोकमवाप्लुयात्,अहन् और सुदिन--ये दो लोकविख्यात तीर्थ हैं। नरश्रेष्ठ)! उन दोनोंमें स्नान करके मनुष्य सूर्यलोकमें जाता है
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—‘અહઃ’ અને ‘સુદિન’—આ બે તીર્થો લોકવિખ્યાત છે. હે નરશ્રેષ્ઠ! બંનેમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સૂર્યલોકને પામે છે.
Verse 101
मृगधूमं ततो गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् तत्राभिषेकं कुर्वीत गज्जायां नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात मृगधूम-तीर्थमें जाय और वहाँ गंगाजीमें स्नान करे
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત મૃગધૂમ તીર્થમાં જવું. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યાં ગંગામાં અભિષેક—અર્થાત્ પવિત્ર સ્નાન—કરવું.
Verse 102
अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् । देव्यास्तीर्थे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
ત્યાં મહાદેવની પૂજા કરવાથી મનુષ્યને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને દેવીના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 103
ततो वामनकं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् तत्र विष्णुपदे स्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત વામનક તીર્થમાં જવું. ત્યાં વિષ્ણુપદમાં સ્નાન કરીને અને વામનદેવનું પૂજન કરીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ ભગવાન વિષ્ણુના લોકને પામે છે. અને કુલમ્પુના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પોતાનું કુલ પણ પવિત્ર કરે છે.
Verse 104
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं॑ स गच्छति । कुलम्पुने नर: स्नात्वा पुनाति स्वकुलं ततः
જેનું અંતઃકરણ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે વિષ્ણુલોકને પામે છે. અને કુલમ્પુના નામના તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પછી પોતાના કુલને પણ પવિત્ર કરે છે.
Verse 105
पवनस्य हवदे स्नात्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरव्याप्र विष्णुलोके महीयते
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—“હે નરવ્યાઘ્ર! પવનહ્રદમાં સ્નાન કર; તે મરુતગણોનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત અને માન્ય બને છે.”
Verse 106
अमराणां ह्वदे स्नात्वा समभ्यर्च्यामराधिपम् | अमराणां प्रभावेण स्वर्गलोके महीयते,अमरह॒दमें स्नान करके अमरेश्वर इन्द्रका पूजन करे। ऐसा करके मनुष्य अमरोंके प्रभावसे स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—“અમરોના હ્રદમાં સ્નાન કરીને દેવાધિપ ઇન્દ્રનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર. આમ કરવાથી દેવોના પ્રભાવથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત અને માન્ય બને છે.”
Verse 107
शालिहोगत्रस्य तीर्थे च शालिसूर्ये यथाविधि । स््नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्,नरश्रेष्ठ शालिहोत्रके शालिसूर्य नामक तीर्थमें विधिपूर्वक स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—“હે નરશ્રેષ્ઠ! શાલિહોત્રના તીર્થ—શાલિસૂર્ય નામના સ્થાને—વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્યફળ મળે છે.”
Verse 108
श्रीकुज्जं च सरस्वत्यास्तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत्,भरतसत्तम नरश्रेष्ठ) श्रीकूंज नामक सरस्वतीतीर्थमें स्नान करनेसे मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल प्राप्त कर लेता है
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સરસ્વતીનું ‘શ્રીકુઞ્જ’ નામનું એક તીર્થ પણ છે. હે નરશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
Verse 109
ततो नैमिषकुण्जं च समासाद्य कुरूद्धह | ऋषय : किल राजेन्द्र नैमिषेयास्तपस्विन:
ત્યારબાદ, હે કુરુવંશના દહક, તે ‘નૈમિષકુંજ’ નામના ઉપવનમાં પહોંચ્યો. રાજેન્દ્ર! કહેવાય છે કે નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓ એક વખત તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે કુરુક્ષેત્ર આવ્યા હતા. એ જ સમયે તેમણે સરસ્વતીના કાંઠે એક પવિત્ર કુંજ સ્થાપ્યું; તેથી તેનું નામ ‘નૈમિષકુંજ’ પડ્યું.
Verse 110
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्र गता: पुरा । ततः कुञ्ज: सरस्वत्या: कृतो भरतसत्तम
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—“હે ભરતસત્તમ! પ્રાચીનકાળે નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓ તીર્થયાત્રાને અગ્રમાં રાખીને કુરુક્ષેત્ર ગયા હતા. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! ત્યારે જ તેમણે સરસ્વતીના કાંઠે એક પવિત્ર કુંજ રચ્યું. ત્યારબાદ તે નૈમિષકુંજની યાત્રા કરવી જોઈએ. રાજેન્દ્ર! કહેવાય છે કે એ જ સમયે તે તપસ્વીઓએ બનાવેલું એ સરસ્વતી-કુંજ ‘નૈમિષકુંજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।”
Verse 111
ऋषीणामवकाश: स्याद् यथा तुष्टिकरो महान् । तस्मिन् कुण्जे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत्
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—“આ કુંજ ઋષિઓ માટે યોગ્ય નિવાસસ્થાન છે; તેમને મહાન સંતોષ આપનારું છે. આ કુંજમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.”
Verse 112
ततो गच्छेत धर्मज्ञ कन्यातीर्थमनुत्तमम् । कन्यातीर्थे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्,धर्मज्ञ! तदनन्तर परम उत्तम कन्यातीर्थकी यात्रा करे। कन्यातीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है
ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, અનુત્તમ ‘કન્યાતીર્થ’ તરફ જવું જોઈએ. કન્યાતીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાન સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 113
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् । तत्र वर्णावर: स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नर:
ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, બ્રહ્માના પરમ ઉત્તમ તીર્થ તરફ જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, વર્ણે નીચો હોય તોય, મનુષ્ય બ્રાહ્મણ્ય—બ્રાહ્મણત્વની પ્રતિષ્ઠા—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 114
ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम्
ત્યારબાદ, હે નરશ્રેષ્ઠ, તે અનુત્તમ સોમતીર્થ તરફ ગમન કરવું જોઈએ.
Verse 115
तत्र स्नात्वा नरो राजन् सोमलोकमवाप्नुयात् नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात् उत्तम सोमतीर्थकी यात्रा करे। राजन! वहाँ स्नान करनेसे मानव सोमलोकको जाता है ।।
ઘૂલસ્ત્યે કહ્યું—“હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સોમલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ ઉત્તમ સોમતીર્થની યાત્રા કરવી જોઈએ.”
Verse 116
यत्र मड़कणक: सिद्धो महर्षिलोंकविश्रुत: । पुरा मड़कणको राजन् कुशाग्रेणेति न: श्रुतम्
ત્યારબાદ સપ્તસારસ્વત નામના તીર્થ તરફ જાઓ, જ્યાં લોકવિખ્યાત મહર્ષિ મંકણકને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. હે રાજન, અમે સાંભળ્યું છે કે પ્રાચીનકાળે કુશના અગ્રભાગથી મંકણકના હાથમાં ઘા થયો હતો.
Verse 117
क्षत: किल करे राज॑स्तस्य शाकरसो5स्रवत् । स वै शाकरसं दृष्टवा हर्षाविष्ट:प्रनृत्तवान्
હે રાજન, કહેવાય છે કે તેના હાથમાં ઘા થયો અને તેમાંથી શાકનો રસ વહેવા લાગ્યો. તે શાકરસ વહેતો જોઈ તે હર્ષાવેશમાં આવી નૃત્ય કરવા લાગ્યો, હે નરેશ્વર.
Verse 118
ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत् | प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्,वीर! उनके नृत्य करते समय उनके तेजसे मोहित हो सारा चराचर जगत् नृत्य करने लगा
પછી જ્યારે તે નૃત્ય કરવા લાગ્યો, ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ—જે કંઈ હતું—બધું જ નૃત્ય કરવા લાગ્યું. હે વીર, તેના તેજથી મોહિત થઈ સમગ્ર ચરાચર જગત જાણે તે નૃત્યમાં જોડાઈ ગયું.
Verse 119
ब्रह्मादिभि: सुरै राजन्नषिभिश्न तपोधनै: । विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरथ नराधिप,राजन! नरेश्वर! उस समय ब्रह्मा आदि देवता तथा तपोधन महर्षिगण--सबने मंकणक मुनिके विषयमें महादेवजीसे निवेदन किया--
હે રાજન, હે નરાધિપ! તે સમયે બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા તપોધન મહર્ષિઓએ તે ઋષિ વિષે મહાદેવને વિધિવત્ વિનંતી કરી.
Verse 120
नाय॑ नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमहसि । त॑ प्रनृत्त समासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा । सुराणां हितकामार्थमृषिं देवो5भ्यभाषत
હે દેવ! આ રીતે નૃત્ય કરવું યોગ્ય નથી; તમારે અન્ય રીતે વર્તવું જોઈએ. હર્ષાવેશથી ચિત્ત ભરાઈ, નૃત્ય કરતા તે મુનિ પાસે જઈ, દેવોના હિતની ઇચ્છાથી દેવે તે ઋષિને કહ્યું—“ભગવન, એવો ઉપાય કરો કે એમનું આ નૃત્ય બંધ થઈ જાય.”
Verse 121
भो भो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थ नृत्यते भवान् | हर्षस्थानं किमर्थ वा तवाद्य मुनिपुज़व
હે હે મહર્ષે, ધર્મજ્ઞ! તમે શા માટે નૃત્ય કરો છો? હે મુનિપુંગવ, આજે તમારા હર્ષનું કારણ શું છે?
Verse 122
“धर्मज्ञ महर्षे! मुनिप्रवरा आप किसलिये नृत्य कर रहे हैं? आज आपके इस हर्षातिरेकका क्या कारण है? ।। ऋषिरुवाच तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम | कि न पश्यसि मे ब्रह्मन् कराच्छाकरसं ख्रुतम्
ઋષિ બોલ્યા—હે દ્વિજસત્તમ, તપસ્વી અને ધર્મપથમાં સ્થિત બ્રાહ્મણ! શું તું નથી જોતો કે મારા પોતાના હાથમાંથી શેરડીનો રસ સ્રવ્યો છે?
Verse 123
त॑ प्रहस्याब्रवीद् देव ऋषिं रागेण मोहितम्,महर्षि रागसे मोहित हो रहे थे। महादेवजीने उनकी बात सुनकर हँसते हुए कहीं --
આ સાંભળી, રાગથી મોહિત થયેલા તે ઋષિને મહાદેવે હસતાં હસતાં કહ્યું.
Verse 124
अहं तु विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम् | एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યો— “વિપ્રવર! આ જોઈને મને કોઈ આશ્ચર્ય થતું નથી; મારી તરફ જુઓ.” એમ કહી પરમ બુદ્ધિમાન નરશ્રેષ્ઠ મહાદેવે આંગળીના અગ્રભાગથી પોતાના અંગૂઠાના અગ્રને ઠોક્યો; અને તે આઘાતથી અંગૂઠામાંથી હિમ સમાન શ્વેત ભસ્મ ઝરવા લાગ્યું.
Verse 125
अड्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वावड्गुष्ठस्ताडितो 5नघ । ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसंनिभम्
હે રાજેન્દ્ર, હે નિષ્પાપ! તેમણે આંગળીના અગ્રભાગથી પોતાના અંગૂઠાને ઠોક્યો. ત્યારબાદ, હે રાજન, જ્યાં આઘાત થયો ત્યાંથી હિમ સમાન શ્વેત ભસ્મ નીકળવા લાગ્યું.
Verse 126
तद् दृष्टवा व्रीडितो राजन् स मुनि: पादयोर्गत: । नान्यद् देवात् परं मेने रुद्रात् परतरं महत्
મહારાજ! તે અદ્ભુત ઘટના જોઈ મુનિ લજ્જિત થઈ મહાદેવના ચરણોમાં પડી ગયા. ત્યારથી તેમણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો કે મહાન રુદ્રથી ઊંચો બીજો કોઈ દેવ નથી.
Verse 127
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् । त्वया सर्वमिदं सृष्ट त्रैलोक्यं सचराचरम्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યો— “હે શૂલધારી પ્રભુ! દેવો અને અસુરો સહિત સમગ્ર જગતની ગતિ અને આશ્રય તમે જ છો. ચરાચર સહિત આ સમગ્ર ત્રિલોક્ય તમે જ સર્જ્યું છે.”
Verse 128
त्वमेव सर्वान् ग्रससि पुनरेव युगक्षये । देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया
યુગના અંતે તમે જ સર્વ પ્રાણીઓને ફરી ગ્રસી લો છો. દેવતાઓ પણ તમારા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી—તો હું કેવી રીતે જાણી શકું?
Verse 129
त्वयि सर्वे प्रदृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयो 5नघ । सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता च ह
હે અનઘ! બ્રહ્મા વગેરે સર્વ દેવતાઓ તમામાં જ દૃશ્ય થાય છે. સર્વ લોકોના સર્વસ્વ તમે જ છો—કર્તા અને કારયિતા પણ તમે જ.
Verse 130
त्वत्प्रसादात् सुरा: सर्वे मोदन््तीहाकुतो भया: । एवं स्तुत्वा महादेवमृषिर्वचनमत्रवीत्,“आपके प्रसादसे सब देवता यहाँ निर्भय और प्रसन्न रहते हैं।” इस प्रकार स्तुति करके ऋषिने फिर महादेवजीसे कहा--
તમારા પ્રસાદથી અહીં સર્વ દેવતાઓ નિર્ભય થઈ આનંદથી રહે છે; તો ભય ક્યાંથી આવે? આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને ઋષિએ ફરી વચન કહ્યું.
Verse 131
त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत वै । ततो देव:ः प्रह्मष्टात्मा ब्रह्मर्षिमिदमब्रवीत्,“महादेव! आपकी कृपासे मेरी तपस्या नष्ट न हो।” तब महादेवजीने प्रसन्नचित्त हो महर्षिसे कहा--
હે મહાદેવ! તમારા પ્રસાદથી મારી તપશ્ચર્યા નષ્ટ ન થાય. ત્યારે દેવ પ્રસન્નચિત્ત થઈ તે બ્રહ્મર્ષિને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 132
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहस्रधा । आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सह महामुने,“ब्रह्मन्! मेरे प्रसादसे आपकी तपस्या हजारगुनी बढ़े। महामुने! मैं तुम्हारे साथ इस आश्रममें रहूँगा
હે વિપ્ર! મારા પ્રસાદથી તારી તપશ્ચર્યા સહસ્રગણી વધે. હે મહામુને! હું પણ તારી સાથે આ આશ્રમમાં નિવાસ કરીશ.
Verse 133
सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम् न तेषां दुर्लभ किंचिदिहलोके परत्र च,“जो सप्तसारस्वततीर्थमें स्नान करके मेरी पूजा करेंगे, उनके लिये इहलोक और परलोकमें कोई भी वस्तु दुर्लभ नहीं होगी
જે સપ્તસારસ્વત તીર્થમાં સ્નાન કરીને મારી પૂજા કરશે, તેમના માટે ઇહલોક અને પરલોકમાં કંઈ પણ દુર્લભ નહીં રહે.
Verse 134
सारस्वतं च ते लोक॑ गमिष्यन्ति न संशय: । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत,“इतना ही नहीं, वे सरस्वतीके लोकमें जायँगे, इसमें संशय नहीं है।। ऐसा कहकर महादेवजी वहीं अन्तर्धान हो गये
“તેઓ સરસ્વતીના લોકમાં પણ જશે—એમાં કોઈ સંશય નથી.” એમ કહી મહાદેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।
Verse 135
ततस्त्वौशनसं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च॒ तपोधना:,तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात औशनसतीर्थकी यात्रा करे, जहाँ ब्रह्मा आदि देवता तथा तपस्वी ऋषि रहते हैं
ત્યારબાદ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત ઔશનસ તીર્થમાં જવું જોઈએ, જ્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા તપોધન ઋષિઓ નિવાસ કરે છે।
Verse 136
कार्तिकेयश्व भगवांस्त्रिसंध्यं किल भारत । सांनिध्यमकरोमज्नित्यं भार्गवप्रियकाम्यया,भारत! शुक्राचार्यजीका प्रिय करनेके लिये भगवान् कार्तिकेय भी वहाँ सदा तीनों संध्याओंके समय उपस्थित रहते हैं
હે ભારત, કહેવામાં આવે છે કે ભાર્ગવ (શુક્રાચાર્ય)ને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી ભગવાન કાર્તિકેય પણ ત્યાં નિત્ય ત્રણેય સંધ્યાકાળે સાન્નિધ્ય કરતા હતા।
Verse 137
कपालमोचन तीर्थ सर्वपापप्रमोचनम् । तत्र स्नात्वा नरव्याप्र सर्वपापै: प्रमुच्यते,कपालमोचनतीर्थ सब पापोंसे छुड़ानेवाला है! नरश्रेष्ठ) वहाँ स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
કપાલમોચન તીર્થ સર્વ પાપોનું પ્રમોચન કરનારું છે. હે નરવ્યાઘ્ર, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 138
अग्नितीर्थ ततो गच्छेत् तत्र स्नात्वा नरर्षभ । अग्निलोकमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्,नरश्रेष्ठ वहाँसे अग्नितीर्थको जाय। उसमें स्नान करनेसे मनुष्य अग्निलोकमें जाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है
ત્યારબાદ અગ્નિતીર્થમાં જવું જોઈએ. હે નરર્ષભ, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અગ્નિલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 139
विश्वामित्रस्य तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ ब्राह्मण्यमधिगच्छति,भरतसत्तम! वहीं विश्वामित्रतीर्थ है। नरश्रेष्ठ। वहाँ स्नान करनेसे ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती है
હે ભરતસત્તમ! ત્યાં જ વિશ્વામિત્રનું તીર્થ છે. હે નરશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી બ્રાહ્મણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Verse 140
ब्रह्मययोनिं समासाद्य शुचि: प्रयतमानस: । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
બ્રહ્મયોનીને પ્રાપ્ત કરીને જે શુચિ અને સંયત-મન હોય, તે—હે નરવ્યાઘ્ર!—ત્યાં સ્નાન કરીને બ્રહ્મલોકને પામે છે.
Verse 141
पुनात्यासप्तमं चैव कुल नास्त्यत्र संशय: । नरश्रेष्ठ! बह्मययोनितीर्थमें जाकर पवित्र एवं जितात्मा पुरुष वहाँ स्नान करनेसे ब्रह्मलोक प्राप्त कर लेता है। साथ ही अपने कुलकी सात पीढ़ियोंतकको पवित्र कर देता है, इसमें संशय नहीं है || १४० $ ।।
તે પોતાના કુલને સાતમી પેઢી સુધી પવિત્ર કરે છે—એમાં સંશય નથી. ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! ત્રિલોકવિખ્યાત તીર્થ તરફ જાઓ—કાર્તિકેયનું ‘પૃથૂદક’ નામે પ્રસિદ્ધ. ત્યાં સ્નાન કરીને, નરશ્રેષ્ઠ! દેવો અને પિતૃઓની પૂજામાં રત રહો.
Verse 142
पृथूदकमिति ख्यातं कार्तिकेयस्य वै नृप । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत:
હે નૃપ! કાર્તિકેયનું ‘પૃથૂદક’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે. ત્યાં અભિષેક (સ્નાનવિધિ) કરવો અને પિતૃ-દેવ અર્ચનમાં રત રહેવું.
Verse 143
अज्ञानाजज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यत् किंचिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना
હે ભારત! સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—અજ્ઞાનથી કે જાણીને—માનવી બુદ્ધિથી કરેલું જે કંઈ અશુભ કર્મ હોય, તે બધું પૃથૂદકમાં સ્નાન માત્રથી નષ્ટ થાય છે. અને જે આ તીર્થની સેવા કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવી સ્વર્ગલોકને પામે છે.
Verse 144
तत् सर्व नश्यते तत्र स्नातमात्रस्थ भारत । अश्वमेधफलं चास्य स्वर्गलोक॑ च गच्छति
ઘૂલસ્થ્યે કહ્યું—હે ભારત! તે પવિત્ર સ્થાને માત્ર સ્નાન કરવાથી જ સર્વ પાપ નાશ પામે છે. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, માનવબુદ્ધિના દૌર્બલ્યથી અજાણતાં કે જાણીને જે કંઈ પાપકર્મ કર્યું હોય, તે બધું પૃથૂદક તીર્થમાં એક વાર સ્નાનમાત્રથી ધોવાઈ જાય છે; અને જે આ તીર્થની સેવા કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવી સ્વર્ગલોકને પામે છે.
Verse 145
पुण्यमाहु: कुरुक्षेत्र कुरुक्षेत्रात् सरस्वती । सरस्वत्याश्ष तीर्थानि तीर्थेभ्यश्व पृथूदकम्
કુરુક્ષેત્રને પરમ પુણ્યદાયક કહે છે; કુરુક્ષેત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયિની સરસ્વતી નદી છે. સરસ્વતીના તીર્થો તેનાથી પણ વધુ પુણ્યદાયક છે, અને તે તીર્થોથી પણ ઉપર પૃથૂદકને સર્વाधिक પવિત્ર કરનારું કહીને વખાણવામાં આવે છે.
Verse 146
उत्तमं सर्वतीर्थानां यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । पृथूदके जप्यपरो नैव श्वो मरणं तपेत्,वह सब तीथर्थोमें उत्तम है, जो पृथूदकतीर्थमें जपपरायण होकर अपने शरीरका त्याग करता है, उसे पुनर्मुत्युका भय नहीं होता
સર્વ તીર્થોમાં આ ઉત્તમ છે—જે પૃથૂદક તીર્થમાં જપપરાયણ રહી દેહત્યાગ કરે, તેને પછી ફરી મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી.
Verse 147
गीत॑ सनत्कुमारेण व्यासेन च महात्मना | एवं स नियतं राजन्नभिगच्छेत् पृथूदकम्,यह बात भगवान् सनत्कुमार तथा महात्मा व्यासने कही है। राजन्! इस प्रकार तीर्थयात्री नियमपूर्वक पृथूदकतीर्थकी यात्रा करे
આ ઉપદેશ ભગવાન્ સનત્કુમાર અને મહાત્મા વ્યાસે ગાઈને સ્થાપિત કર્યો છે. તેથી, હે રાજન્! નિયમનિષ્ઠ તીર્થયાત્રી વિધિપૂર્વક પૃથૂદક તીર્થ તરફ જાય.
Verse 148
पृथूदकात् तीर्थतमं नान्यत् तीर्थ कुरूद्गह | तन्मेध्यं तत् पवित्र च पावनं च न संशय:,कुरुश्रेष्ठ! पृथूदकसे श्रेष्ठतम तीर्थ दूसरा कोई नहीं है। वही मेध्य, पवित्र और पावन है, इसमें संशय नहीं है
ઘૂલસ્થ્યે કહ્યું—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! પૃથૂદક કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ તીર્થ નથી. એ જ યજ્ઞયોગ્ય, સ્વયં પવિત્ર અને અન્યને પાવન કરનારું છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 149
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति येडपि पापकृतो नरा: | पृथूदके नरश्रेष्ठ एवमाहुर्मनीषिण:,नरश्रेष्ठ) पापी मनुष्य भी वहाँ पृथूदकतीर्थमें स्नान करनेसे स्वर्गलोकमें चले जाते हैं, ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं
નરશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પૃથૂદક તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પાપકર્મી મનુષ્યો પણ સ્વર્ગે જાય છે—એવું મનીષીઓ કહે છે.
Verse 150
मधुस््रवं च तत्रैव तीर्थ भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्,भरतश्रेष्ठ! वहीं मधुस्रव तीर्थ है। राजन! उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है
ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જ ‘મધુસ્રવ’ નામનું તીર્થ છે. રાજન! તેમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યને સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્યફળ મળે છે.
Verse 151
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ मेध्यं यथाक्रमम् । सरस्वत्यरुणायाश्व संगमं लोकविश्रुतम्,राजेन्द्र! तदनन्तर क्रमश: लोकविख्यात सरस्वती-अरुणासंगम नामक पवित्र तीर्थकी यात्रा करे
રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ ક્રમશઃ શુદ્ધિકારક તીર્થોમાં જા અને પછી લોકવિખ્યાત સરસ્વતી તથા અરુણા નદીઓના સંગમ-તીર્થ પર પહોંચ.
Verse 152
त्रिरात्रोपोषित: स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया । अग्निष्टोमातिरात्रा भ्यां फलं विन्दति मानव:
જે મનુષ્ય ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને સ્નાન કરે છે, તે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે; અને અગ્નિષ્ટોમ તથા અતિરાત્ર—આ બે સોમયજ્ઞો જેટલું ફળ મેળવે છે.
Verse 153
आसप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्षभ | वहाँ स्नान करके तीन रात उपवास करनेसे ब्रह्महत्यासे छुटकारा मिल जाता है। इतना ही नहीं
ભરતશ્રેષ્ઠ! તે પોતાના કુળને પણ સાતમી પેઢી સુધી પવિત્ર કરે છે.
Verse 154
विप्राणामनुकम्पार्थ दर्भिणा निर्मित पुरा । व्रतोपनयनाभ्यां चाप्युपवासेन वाप्युत
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“કુરુકુલશિરોમણે! પ્રાચીન કાળે બ્રાહ્મણો પર અનુકંપા કરીને દર્ભી મુનિએ ‘અર્ધકીલ’ નામનું આ તીર્થ પ્રગટ કર્યું હતું. ત્યાં વ્રત, ઉપનયન-ધર્મ અને ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય કર્મકાંડ અને મંત્રોનો જાણકાર બ્રાહ્મણ બને છે—એમાં શંકા નથી. નરશ્રેષ્ઠ! ક્રિયાવિહિન અને મંત્રવિદ્યાવિહિન પુરુષ પણ ત્યાં સ્નાન કરીને વ્રત પાળે તો વિદ્વાન બને છે—આ વાત પ્રાચીન મહર્ષિઓએ પ્રત્યક્ષ જોઈ છે।”
Verse 155
क्रियामन्त्रैश्व संयुक्तो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्रियामन्त्रविहीनो5पि तत्र स्नात्वा नरर्षभ | चीर्णव्रतो भवेद् विद्वान् दृष्टमेतत् पुरातनै:
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“યોગ્ય ક્રિયાઓ અને વૈદિક મંત્રોથી યુક્ત હોય તો નિઃસંદેહ બ્રાહ્મણ બને છે. પરંતુ નરર્ષભ! ક્રિયા અને મંત્રવિહિન માણસ પણ ત્યાં સ્નાન કરીને વ્રતનું આચરણ કરે તો વિદ્વાન બને છે—આ વાત, કુરુકુલશિરોમણે, પ્રાચીનોએ પ્રત્યક્ષ જોઈ છે. ત્યાં જ ‘અર્ધકીલ’ નામનું તીર્થ છે, જે પૂર્વકાળે બ્રાહ્મણો પર અનુકંપા કરીને દર્ભી મુનિએ પ્રગટ કર્યું હતું. ત્યાં વ્રત, ઉપનયન-ધર્મ અને ઉપવાસથી મનુષ્ય કર્મકાંડ અને મંત્રોનો જાણકાર બ્રાહ્મણ બને છે—એમાં શંકા નથી. ક્રિયા-મંત્રવિહિન પણ ત્યાં સ્નાન કરી વ્રત પાળે તો વિદ્યાપ્રાપ્તિ કરે—આ જ વડીલોની સાક્ષી છે।”
Verse 156
समुद्राश्चापि चत्वार: समानीताश्च दर्भिणा । तेषु सनातो नरश्रेष्ठ न दुर्गतिमवाप्रुयात्
“દર્ભી મુનિએ ચારેય સમુદ્રોને પણ એકત્ર કર્યા હતા. નરશ્રેષ્ઠ! તેમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી.”
Verse 157
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ शतसहस्रकम्
“ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ! એક લાખ તીર્થોની યાત્રા તરફ આગળ વધવું જોઈએ.”
Verse 158
साहसख््रकं च तत्रैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते । उभयोर्हि नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
“ત્યાં જ ‘સાહસ્રખંડ’ અને બીજું એક—આ બે તીર્થો લોકવિખ્યાત છે. બંનેમાં સ્નાન કરનારને હજાર ગાયોના દાન જેટલું પુણ્યફળ મળે છે.”
Verse 159
दान॑ वाप्युपवासो वा सहस्रगुणितं भवेत् । धर्मज्ञ! तदनन्तर वहाँसे शतसहस्र और साहस्रक-तीर्थोंकी यात्रा करे। वे दोनों लोकविख्यात तीर्थ हैं। उनमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है। वहाँ किये हुए दान अथवा उपवासका महत्त्व अन्यत्रसे सहस्रगुना अधिक है || १५७-१५८ ई || ततो गच्छेत राजेन्द्र रेणुकातीर्थमुत्तमम्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“દાન હોય કે ઉપવાસ, તેનું પુણ્ય સહસ્રગણું થઈ જાય છે. હે ધર્મજ્ઞ! ત્યારબાદ લોકવિખ્યાત વાહાસ, શતસહસ્ર અને સાહસ્રક નામના તીર્થોની યાત્રા કરવી જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે; અને ત્યાં કરેલું દાન અથવા ઉપવાસ અન્યત્ર કરતાં સહસ્રગણું વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ રેણુકા-તીર્થ તરફ જવું. પ્રથમ ત્યાં સ્નાન કરીને દેવો અને પિતૃઓની પૂજામાં તત્પર થવું. તેથી તીર્થયાત્રી સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે.”
Verse 160
तीर्थाभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत: । सर्वपापविशुद्धात्मा अग्निष्टोमफलं लभेत्
હે રાજેન્દ્ર! તીર્થમાં સ્નાન કરીને દેવો અને પિતૃઓની પૂજામાં રત થવું. આમ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ આત્મા અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે.
Verse 161
विमोचनमुपस्पृश्य जितमन्युर्जितिन्द्रिय: । प्रतिग्रहकृतैर्दोषै: सर्व: स परिमुच्यते
વિમોચન-તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને આચમન કરીને, ક્રોધને જીતનાર અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ ધરાવનાર મનુષ્ય પ્રતિગ્રહ (ભેટ સ્વીકાર)થી ઉત્પન્ન થતા સર્વ દોષોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
Verse 162
ततः पज्चवटीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । पुण्येन महता युक्त: सतां लोके महीयते
ત્યારબાદ બ્રહ્મચારી—ઇન્દ્રિયો પર વિજય ધરાવનાર—પંચવટીમાં જઈ મહાપુણ્યથી યુક્ત થઈ સત્પુરુષોના લોકમાં માન પામે છે.
Verse 163
यत्र योगेश्वर: स्थाणु: स्वयमेव वृषध्वज: । तमर्चयित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति
જ્યાં યોગેશ્વર, વૃષધ્વજ, સ્થાણુ-રૂપે સ્વયં ભગવાન શિવ નિવાસ કરે છે—તે દેવેશ્વરની અર્ચના કરીને મનુષ્ય માત્ર ત્યાં ગમન કરવાથી જ સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 164
तैजसं वारुणं तीर्थ दीप्यमानं स्वतेजसा । यत्र ब्रह्मादिभिवेंवैर्लषिभिश्व तपोधनै:
ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—ત્યાં વરુણદેવતાસંબંધિત ‘તૈજસ’ નામનું તીર્થ છે, જે પોતાના તેજથી જ દીપ્તિમાન છે. ત્યાં જ બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ તથા તપોધન તપસ્વી ઋષિઓએ કાર્તિકેયને દેવસેનાપતિના પદે અભિષેક કર્યો હતો. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તૈજસતીર્થના પૂર્વ ભાગે કુરુતીર્થ આવેલું છે.
Verse 165
सैनापत्येन देवानामभिषिक्तो गुहस्तदा । तैजसस्य तु पूर्वेण कुरुतीर्थ कुरूद्वह
ત્યારે ગુહ (કાર્તિકેય) દેવતાઓ દ્વારા તેમની સેના માટેના સેનાપતિ પદે અભિષિક્ત થયો. હે કુરૂદ્વહ! તૈજસતીર્થના પૂર્વમાં કુરુતીર્થ છે.
Verse 166
कुरुतीर्थ नर: स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक॑ प्रपद्यते
જે મનુષ્ય બ્રહ્મચર્ય પાળીને અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવી કુરુતીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 167
स्वर्गद्वारं ततो गच्छेन्नियतो नियताशन: । स्वर्गलोकमवाप्रोति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति
ત્યારબાદ નિયમનિષ્ઠ બની, નિયત આહાર રાખીને ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરફ જવું જોઈએ. તે તીર્થના સેવનથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે છે અને બ્રહ્મલોકમાં પણ જાય છે.
Verse 168
ततो गच्छेदनरकं तीर्थसेवी नराधिप । तत्र स्नात्वा नरो राजन् न दुर्गतिमवाप्रुयात्
અતએવ, હે નરાધિપ! તીર્થસેવી પુરુષે ‘અનરક’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ. હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી.
Verse 169
तत्र ब्रह्मा स्वयं नित्यं देवेः सह महीपते । अन्वास्ते पुरुषव्यात्र नारायणपुरोगमै:
ત્યાં સ્વયં બ્રહ્મા દેવી અને રાજાધિરાજ સાથે સદાય નિવાસ કરે છે. હે પુરુષવ્યાઘ્ર! નારાયણને અગ્રસ્થાને રાખીને તેઓ સૌ ભક્તિપૂર્વક સેવામાં તત્પર રહે છે.
Verse 170
नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष अनरकतीर्थमें जाय। राजन! उसमें स्नान करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता। महीपते! पुरुषसिंह! वहाँ स्वयं ब्रह्मा नारायण आदि देवताओंके साथ नित्य निवास करते हैं ।।
હે નરેશ્વર! ત્યારબાદ તીર્થસેવી પુરુષે ‘અનરક-તીર્થ’ જવું જોઈએ. રાજન! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય કદી દુર્ગતિને પામતો નથી. હે ભૂપતિ, હે પુરુષસિંહ! ત્યાં સ્વયં બ્રહ્મા નારાયણ આદિ દેવતાઓ સાથે નિત્ય નિવાસ કરે છે. હે રાજેન્દ્ર, હે કુરુવંશ-ધ્વજ! ત્યાં રુદ્રપત્નીનું પણ સાન્નિધ્ય છે; તે દેવીને સમીપ જઈને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, મનુષ્ય દુર્ગતિ કે અધોગતિ પામતો નથી.
Verse 171
तत्रैव च महाराज विश्वेश्वरमुमापतिम् । अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्बिषै:,महाराज! वहीं विश्वनाथ उमावल्लभ महादेवजीका स्थान है। वहाँकी यात्रा करके मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है
મહારાજ! ત્યાં જ વિશ્વેશ્વર—ઉમાપતિ મહાદેવનું પાવન સ્થાન છે. તેમની પાસે જઈ ભક્તિપૂર્વક વંદન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ કલ્મષોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 172
नारायणं चाभिगम्य पद्मना भमरिंदम | राजमानो महाराज विष्णुलोकं च गच्छति
હે અરિંદમ, હે મહારાજ! પદ્મનાભ ભગવાન નારાયણને સમીપ જઈ દર્શન કરવાથી મનુષ્ય તેજસ્વી બને છે અને વિષ્ણુલોકને પામે છે.
Verse 173
तीर्थेषु सर्वदेवानां स्नात: स पुरुषर्षभ । सर्वदुःखै: परित्यक्तो द्योतते शशिवन्नर:
હે પુરુષર્ષભ! જે મનુષ્ય સર્વ દેવતાઓના તીર્થોમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ દુઃખોથી મુક્ત થાય છે; સર્વ ક્લેશ ત્યજીને તે મનુષ્યોમાં ચંદ્ર સમાન પ્રકાશે છે.
Verse 174
ततः स्वस्तिपुरं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप । प्रदक्षिणमुपावृत्य गोसहस्रफलं लभेत्,नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष स्वस्तिपुरमें जाय, उसकी परिक्रमा करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है
ત્યારબાદ, હે નરાધિપ! તીર્થસેવી પુરુષ સ્વસ્તિપુર જાય. હે નરેશ્વર! શુભ દક્ષિણાવર્ત પ્રદક્ષિણા કરવાથી તેને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય મળે છે.
Verse 175
पावन तीर्थमासाद्य तर्पयेत् पितृदेवता: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति भारत,तत्पश्चात् पावनतीर्थमें जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करे। भारत! ऐसा करनेवाले पुरुषको अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है
પાવન તીર્થને પામી દેવતાઓ અને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું. હે ભારત! આમ કરનાર પુરુષને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 176
गड्ाह्दश्न तत्रैव कृपश्च भरतर्षभ । तिस््र: कोट्यस्तु तीर्थानां तस्मिन् कूपे महीपते,भरतश्रेष्ठ! वहीं गंगाहद नामक कूप है। भूपाल! उस कूपमें तीन करोड़ तीर्थोका वास है
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જ ‘ગંગાહ્રદ’ નામનો કૂવો છે. હે મહીપતે! તે કૂવામાં ત્રણ કરોડ તીર્થોનું નિવાસ છે.
Verse 177
तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोकं प्रपद्यते । आपगायां नरः स्नात्वा अर्चयित्वा महेश्वरम्
હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સ્વર્ગલોકને પામે છે. જે પુરુષ તે આપગા (નદી)માં સ્નાન કરીને મહેશ્વરની અર્ચના કરે છે, તે તે પુણ્યકર્મનું ફળ પામે છે.
Verse 178
ततः स्थाणुवर्ट गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત સ્થાણુવર્તે જવું જોઈએ.
Verse 179
तत्र स्नात्वा स्थितो रात्रि रुद्रलोकमवाप्नुयात् । तदनन्तर त्रिभुवनविख्यात स्थाणुवटतीर्थमें जाय, वहाँ स्नान करके रातभर निवास करनेवाला मनुष्य रुद्रलोकमें जाता है || १७८ $ ।।
ત્યાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય રાત્રિભર રહે છે, તે રુદ્રલોકને પામે છે. ત્યારબાદ ત્રિભુવનવિખ્યાત સ્થાણુવટ તીર્થમાં જઈ ત્યાં સ્નાન કરીને રાત્રિભર નિવાસ કરનાર પણ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી બદરીપાચન ખાતે વસિષ્ઠના આશ્રમમાં જવું; અહોરાત્ર ઉપવાસથી તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં માન પામે છે.
Verse 180
बदरीं भक्षयेत् तत्र त्रिरात्रोपोषितो नर: । सम्यग् द्वादशवर्षाणि बदरीं भक्षयेत् तु यः
ત્યાં મનુષ્યે ત્રણ રાત ઉપવાસ કરીને બદરી (બેર)નું ફળ ભક્ષણ કરવું. જે કોઈ યોગ્ય રીતે બાર વર્ષ સુધી આ રીતે ત્રિરાત્ર ઉપવાસ પછી બદરી ભક્ષે છે, તે વસિષ્ઠ સમાન બને છે. અને જે અહોરાત્ર ઉપવાસ કરે છે, તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં માન પામે છે.
Verse 181
त्रिरात्रोपोषितस्तेन भवेत् तुल्यो नराधिप । रुद्रमार्ग समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप
હે નરાધિપ! ત્યાં ત્રિરાત્ર ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય તેના સમાન પુણ્યવાન બને છે. હે નરેશ્વર! તીર્થસેવી પુરુષ રુદ્રમાર્ગને પ્રાપ્ત કરીને જો અહોરાત્ર ઉપવાસ કરે, તો તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં માન પામે છે.
Verse 182
।। एकरात्र॑ समासाद्य एकरात्रोषितो नर:
એક રાત્રિ માટે ત્યાં પહોંચી તે મનુષ્ય માત્ર એક જ રાત્રિ રહ્યો.
Verse 183
तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत् | धर्मज्ञ! वहाँसे परम उत्तम वाराहतीर्थको जाय
હે નરશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! ત્રૈલોક્યવિખ્યાત તે તીર્થમાં જા; ત્યાં સ્નાન કરીને આદિત્ય (સૂર્ય)ની પૂજા કરનાર આદિત્યલોકને પામે છે અને પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 184
आदित्यस्याश्रमो यत्र तेजोराशेमहात्मन: । तम्मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा पूजयित्वा विभावसुम्
જ્યાં મહાત્મા આદિત્યનો આશ્રમ છે—તે તેજનો જ ઢગલો છે. તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિભાવસુ (અગ્નિદેવ)ની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 185
सोमतीर्थे नर: स्नात्वा तीर्थसेवी नराधिप
હે નરાધિપ! સોમતીર્થમાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય તીર્થસેવામાં રત રહે છે—
Verse 186
ततो गच्छेत धर्मज्ञ दधीचस्य महात्मन:,धर्मज्ञ राजन! तदनन्तर महात्मा दधीचके लोक-विख्यात परम पुण्यमय, पावन तीर्थकी यात्रा करे। जहाँ तपस्याके भण्डार सरस्वतीपुत्र अंगिराका जन्म हुआ
ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ! મહાત્મા દધીચિના પવિત્ર પ્રદેશ તરફ જવું જોઈએ. હે ધર્મજ્ઞ રાજન! ત્યારપછી લોકવિખ્યાત, પરમ પુણ્યમય અને પાવન ‘દધીચક’ તીર્થની યાત્રા કરવી—તે તપસ્યાનો ભંડાર છે; ત્યાં સરસ્વતીપુત્ર અંગિરસનો જન્મ થયો હતો.
Verse 187
तीर्थ पुण्यतमं राजन् पावन लोकविश्रुतम् । यत्र सारस्वतो यात: सोडड्विरास्तपसो निधि:
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન! એક અતિ પુણ્યતમ તીર્થ છે, પાવન અને લોકવિખ્યાત. ત્યાં સારસ્વત ગયા હતા—સોળ વર્ષના તપનો નિધિ. હે ધર્મજ્ઞ રાજન! ત્યારબાદ મહાત્મા દધીચિએ પણ તે લોકવિખ્યાત, પરમ પુણ્યમય અને પાવન તીર્થની યાત્રા કરી—જ્યાં સરસ્વતીપુત્ર અંગિરસનો જન્મ થયો, જે તપોબળનો ભંડાર હતો.
Verse 188
तस्मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् । सारस्वतीं गतिं चैव लभते नात्र संशय:,उस तीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता है और सरस्वतीलोकको प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है
તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે; અને સરસ્વતી-લોક તરફ લઈ જતી શુભ ગતિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 189
ततः कन्याश्रमं गच्छेन्नियतो ब्रह्मचर्यवान् | त्रिरात्रोपोषितो राजन् नियतो नियताशन:
ત્યારબાદ, હે રાજન, સંયમી અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહી તે કન્યાના આશ્રમમાં જાય. ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, મિતાહારી અને શુદ્ધ ભાવથી ત્યાં પહોંચે.
Verse 190
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ संनिहतीमपि,धर्मज्ञ! तदनन्तर वहाँसे संनिहतीतीर्थकी यात्रा करे
ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ, તે સંનિહતી નામના તીર્થને પણ જાય. પછી ત્યાંથી આગળ વધીને ધર્મબુદ્ધિ યાત્રિકે સંનિહતી-તીર્થયાત્રા ક્રમશઃ કરવી.
Verse 191
तत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । मासि मासि समायान्ति पुण्येन महतान्विता:,उस तीर्थमें ब्रह्मा आदि देवता और तपोधन महर्षि प्रतिमास महान् पुण्यसे सम्पन्न होकर जाते हैं
તે તીર્થમાં બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ અને તપોધન મહર્ષિઓ પ્રતિ માસ મહાન પુણ્યથી યુક્ત થઈને એકત્ર થાય છે.
Verse 192
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे । अश्वमेधशतं तेन तत्रेष्ट शाश्वतं भवेत्,सूर्यग्रहणके समय संनिहतीमें स्नान करनेसे सौ अश्वमेधयज्ञोंका अभीष्ट एवं शाश्वत फल प्राप्त होता है
ઘૂલસ્ત્યે કહ્યું—રાહુગ્રસ્ત સૂર્યગ્રહણના સમયે સંનિહતીમાં સ્નાન કરવાથી ત્યાં કરેલા સો અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન ઇચ્છિત અને શાશ્વત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 193
पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि च । नद्यो हृदास्तडागाश्ष् सर्वप्र्नवणानि च
ઘૂલસ્ત્યે કહ્યું—પૃથ્વી પરનાં જેટલાં તીર્થો છે અને અંતરિક્ષમાં વિચરતાં તીર્થો પણ; નદીઓ, હ્રદો, તળાવો અને સર્વ ઝરણાં—આ બધાં પ્રતિ માસ અમાવાસ્યાએ સંનિહતીમાં નિશ્ચયે એકત્ર થાય છે. તીર્થોના આ સંનિપાતને કારણે જ તે ‘સંનિહતી’ નામે વિખ્યાત છે.
Verse 194
उदपानानि वाप्यश्ष तीर्थान्यायतनानि च । नि:संशयममावास्यां समेष्यन्ति नराधिप
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરાધિપ! કૂવા, વાવ, વાપી, તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો—નિઃસંદેહ અમાવાસ્યાના દિવસે અહીં આવીને એકત્ર થાય છે. તેથી જ આ સ્થાન ‘સંનિહિતી’ એટલે ‘તીર્થસંગમ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે અહીં સર્વ તીર્થોનું સમાગમ થાય છે.
Verse 195
मासि मासि नरव्याप्र संनिहत्यां न संशय: । तीर्थसंनिहनादेव संनिहत्येति विश्रुता
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરવ્યાઘ્ર! માસે માસે—એમાં શંકા નથી—સમસ્ત તીર્થો સંનિહિતીમાં આવીને એકત્ર થાય છે. તીર્થોના આ સંનિહન (સમાગમ)થી જ તે ‘સંનિહિતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 196
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च स्वर्गलोके महीयते । अमावास्यां तु तत्रैव राहुग्रस्ते दिवाकरे
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પીવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત અને સન્માનિત થાય છે. અને હે રાજન! એ જ સ્થળે અમાવાસ્યાના દિવસે, જ્યારે રાહુ સૂર્યને ગ્રસી લે (સૂર્યગ્રહણ સમયે), જો કોઈ પિતૃશ્રાદ્ધ કરે, તો તેનું પુણ્યફળ સાંભળો. યોગ્ય રીતે સંપન્ન થયેલા સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ છે, તે જ ફળ આ તીર્થમાં માત્ર સ્નાનથી અથવા ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. સ્ત્રી કે પુરુષે કરેલું કોઈપણ દુષ્કર્મ ત્યાં સ્નાનમાત્રથી નાશ પામે છે. એવો પુરુષ કમળવર્ણ વિમાનમાં આરોહણ કરીને બ્રહ્મલોકને પામે છે.
Verse 197
यः श्राद्ध कुरुते मर्त्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु । अश्वमेधसहस्रस्य सम्यगिष्टस्थ यत् फलम्
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—જે મર્ત્ય શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનું પુણ્યફળ સાંભળો. હે રાજન! સમ્યક રીતે સંપન્ન સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ છે, તે જ ફળ અહીં માત્ર સ્નાનથી અથવા શ્રાદ્ધથી પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. તે સર્વ દુષ્કૃતનો નાશ કરે છે, અને એવો પુરુષ કમળવર્ણ વિમાનથી બ્રહ્મલોકને પામે છે.
Verse 198
स्नात एव समाप्रोति कृत्वा श्राद्ध च मानव: । यत् किंचिद् दुष्कृतं कर्म स्त्रिया वा पुरुषेण वा
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને અને શ્રાદ્ધ કરીને પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થાય છે. સ્ત્રી કે પુરુષે કરેલું જે કંઈ દુષ્કૃત કર્મ હોય, તે બધું આ તીર્થમાં સ્નાનમાત્રથી નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 199
स्नातमात्रस्य तत् सर्व नश्यते नात्र संशय: । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मुलोकं प्रपद्यते
ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— “હે રાજન, ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ બધાં પાપો નાશ પામે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી. કમળવર્ણ દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે. તે પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પાન કરીને મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અને સૂર્યગ્રહણકાળે અમાવાસ્યાના દિવસે ત્યાં પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે છે તે સાંભળો— સુસંપન્ન સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ, તે જ ફળ મનુષ્ય તે તીર્થમાં માત્ર સ્નાન કરીને અથવા ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્પણ કરીને મેળવી લે છે. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે કંઈ દુષ્કર્મ કર્યું હોય તે બધું ત્યાં સ્નાનમાત્રથી ધોવાઈ નાશ પામે છે; તેમાં શંકા નથી. શુદ્ધાત્મા પુરુષ કમળવર્ણ વિમાન દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં જાય છે.”
Verse 200
अभिवाद्य ततो यक्षं द्वारपालं मचक्रुकम् कोटितीर्थमुपस्पृश्य लभेद् बहुसुवर्णकम्
ત્યારબાદ મચક્રુક નામના દ્વારપાલ યક્ષને પ્રણામ કરીને કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને પ્રચુર સુવર્ણ પ્રાપ્ત થાય છે, એમ કહેવાય છે.
Frequently Asked Questions
The choice is between merely visiting places and practicing disciplined observance: the chapter repeatedly frames merit as contingent on śauca (purity), niyama (restraint), fasting durations, and proper worship/tarpaṇa.
Sacred geography is presented as a pedagogical system: places encode memory and norms, while repeated practices (snāna, upavāsa, arcana) cultivate self-regulation and moral accountability.
Yes. The chapter includes explicit claims that hearing/reciting the tīrtha merits purifies and yields elevated outcomes, and it also states eligibility constraints (vows, cleanliness, non-deceptive conduct), implying that textual transmission itself functions as a ritual instrument.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.