Adhyaya 46

Verse 1

#:73..8 #::3-...7 () हि 2 7 - शुश्रूषा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “ત્યારબાદ, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરેલા ગંધર્વરાજને વિદાય આપી, પવિત્ર સ્મિતવાળી ઉર્વશીએ પાર્થ (અર્જુન)ના દર્શનની લાલસાથી સ્નાન કર્યું.”

Verse 2

स्‍्नानालंकरणैटईग्यैर्गन्धमाल्यैश्न सुप्रभै: । धनंजयस्य रूपेण शरैर्मन्मथचोदितै:

વૈશંપાયન બોલ્યા— સ્નાન પછી તેણે તેજસ્વી દિવ્ય આભૂષણો અને સુગંધિત, મનોહર પુષ્પમાળાઓ ધારણ કરી. ધનંજયના રૂપ-સૌંદર્યનું સ્મરણ થતાં જ મનમથપ્રેરિત તેનું હૃદય જાણે કામબાણોથી વિદ્ધ થયું.

Verse 3

अतिविद्धेन मनसा मन्मथेन प्रदीपिता । दिव्यास्तरणसंस्तीर्णे विस्तीर्णे शयनोत्तमे

વૈશંપાયન બોલ્યા— મનમથથી અત્યંત વિદ્ધ અને પ્રદીપ્ત મનવાળી તે દૈવી પાથરણાંથી પાથરેલી, વિશાળ અને ઉત્તમ શય્યા તરફ મન વાળ્યું. પ્રિયતમના ચિંતનમાં લીન થઈ તેણે હૃદયમાં સંગમ માટે સજેલી શય્યા જોઈ અને કલ્પનામાં કુંતીપુત્ર અર્જુનને નજીક આવેલો જોયો.

Verse 4

चित्तसंकल्पभावेन सुचित्तानन्यमानसा । मनोरथेन सम्प्राप्तं रमन्त्येनं हि फाल्गुनम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ચિત્તના સંકલ્પ-ભાવથી, એકાગ્ર અને અચલ મનવાળી તેણે મનોભાવના બળે ફાલ્ગુન (અર્જુન) આવ્યો છે એમ મનમાં જ જોયો; અને તે કલ્પિત સંગમમાં જ તેની સાથે રમણ કરીને તૃપ્તિ પામી.

Verse 5

निर्गम्य चन्द्रोदयने विगाढे रजनीमुखे । प्रस्थिता सा पृथुश्रोणी पार्थस्य भवन प्रति

વૈશંપાયન બોલ્યા— સંધ્યા ઘેરી બની ચંદ્રોદય થતાં, તે પૃથુશ્રોણી અપ્સરા પોતાના ભવનમાંથી નીકળી પાર્થના નિવાસ તરફ પ્રસ્થાન કરી.

Verse 6

मृदुकुज्चितदीर्घेण कुमुदोक्तरधारिणा । केशहस्तेन ललना जगामाथ विराजती

વૈશંપાયન બોલ્યા— નરમ, થોડા વળાંકદાર અને લાંબા વાળ વેણીમાં બાંધી, તેમાં કુમુદના ગુચ્છો શોભાવ્યા; એવી તેજસ્વી લલના પાર્થના ગૃહ તરફ ગઈ.

Verse 7

भ्रूक्षेपालापमाधुर्य: कान्त्या सौम्यतयापि च । शशिनं वक्‍्त्रचन्द्रेण सा55ह्वयन्तीव गच्छति

ભ્રૂભંગિમા, વાર્તાલાપની મધુરતા, ઉજ્જ્વલ કાંતિ અને સૌમ્યભાવથી યુક્ત પોતાના મનોહર મુખચંદ્ર વડે તે જાણે ચંદ્રને પડકારતી હોય તેમ ઇન્દ્રભવનના માર્ગે ચાલી રહી હતી।

Verse 8

दिव्याड्रागौं सुमुखौ दिव्यचन्दनरूषितौ । गच्छन्त्या हाररुचिरौ सतनौ तस्या ववल्गतुः:

ચાલતી વખતે સુંદર હારોથી વિભૂષિત ઉર્વશીના ઉન્નત સ્તન જોરથી હલતા હતા. તેમના પર દિવ્ય અંગરાગ લગાવેલો હતો; અગ્રભાગ અત્યંત મનોહર હતો અને દિવ્ય ચંદનથી ચર્ચિત હતા।

Verse 9

स्तनोद्वहनसंक्षोभान्नम्यमाना पदे पदे । त्रिवलीदामचित्रेण मध्येनातीवशोभिना

ભારે સ્તનભાર વહનના ધક્કા અને થાકથી તે પગલે પગલે નમી જતી હતી; છતાં તેનો અત્યંત સુંદર મધ્યભાગ ત્રિવલી-રેખાઓના અદ્ભુત અલંકારથી વધુ જ શોભતો હતો।

Verse 10

अधो भूधरविस्तीर्ण नितम्बोन्नतपीवरम्‌ | मन्मथायतनं शुभ्र॑ं रसनादामभूषितम्‌

નાભિની નીચે તેનો નિતંબપ્રદેશ પર્વતમાળાની જેમ વિસ્તીર્ણ—ઉંચો અને ભરાવદાર જણાતો હતો. સુંદર સૂક્ષ્મ વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત અને કરધનીની લડીઓથી ભૂષિત તે ભાગ જાણે કામદેવનું ઉજ્જ્વલ મંદિર હોય તેમ દેખાતો હતો।

Verse 11

ऋषीणामपि दिव्यानां मनोव्याघातकारणम्‌ । सूक्ष्मवस्त्रधरं रेजे जघनं निरवद्यवत्‌

દિવ્ય ઋષિઓના મનને પણ વ્યાકુળ કરી દે તેવો તેનો જઘનપ્રદેશ સૂક્ષ્મ વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત થઈ નિરવદ્ય સૌંદર્યથી ઝળહળી રહ્યો હતો।

Verse 12

गूढगुल्फधरौ पादौ ताम्रायततलाड्गुली । कूर्मपृष्ठोत्नती चापि शोभेते किड॒किणीकिणौ

તેના બંને પગ સુઘડ હતા; ભરાવદાર માંસને કારણે તેના ગુલ્ફ (ટખણા) છુપાયેલા લાગતા. વિશાળ તળિયા અને આંગળીઓ તાંબડિયા-લાલ વર્ણથી રંજિત હતાં. કાચબાની પીઠ જેવી ઊંચાઈ ધરાવતા તે પગ નૂપુરના ચિહ્નો અને આભૂષણોથી વધુ જ શોભતા હતા.

Verse 13

सीधुपानेन चाल्पेन तुष्ट्याथ मदनेन च | विलासनैश्व विविधै: प्रेक्षणीयतराभवत्‌,वह अल्प सुरापानसे, संतोषसे, कामसे और नाना प्रकारकी विलासिताओंसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त दर्शनीय हो रही थी

અલ્પ મીઠી મધિરાપાન, સંતોષ, કામોદ્રેક અને નાનાવિધ વિલાસ-ક્રીડાઓથી યુક્ત થઈ તે વધુ જ દર્શનીય બની.

Verse 14

सिद्धचारणगन्धर्व: सा प्रयाता विलासिनी । बन्दाश्चयेंडपि वै स्वर्गे दर्शनीयतमाकृति:

એ વિલાસિની અપ્સરા જ્યારે પ્રસ્થાન કરી, ત્યારે આશ્ચર્યોથી ભરેલા સ્વર્ગલોકમાં પણ સિદ્ધ, ચારણ અને ગંધર્વો માટે તેની આકૃતિ જોવાલાયક—અત્યંત દર્શનીય—બની. પાતળી અંગવાળી ઉર્વશી અતિ સૂક્ષ્મ મેઘ જેવી શ્યામવર્ણ સુંદર ઓઢણી ઓઢીને, આકાશમાં વાદળોથી ઢંકાયેલી ચંદ્રરેખા જેવી ચાલી રહી હતી.

Verse 15

सुसूक्ष्मेणोत्तरीयेण मेघवर्णेन राजता । तनुरभ्रावृता व्योम्नि चन्द्रलेखेव गच्छति

અતિ સૂક્ષ્મ, મેઘવર્ણ છતાં તેજસ્વી ઉત્તરીય ધારણ કરીને તેનું પાતળું શરીર આકાશમાં—વાદળોથી ઢંકાયેલી ચંદ્રરેખા જેવી—ચાલતું હતું.

Verse 16

ततः प्राप्ता क्षणेनैव मन:पवनगामिनी । भवन पाण्डुपुत्रस्य फाल्गुनस्य शुचिस्मिता,मन और वायुके समान तीव्र वेगसे चलनेवाली वह पवित्र मुसकानसे सुशोभित अप्सरा क्षणभरमें पाण्डुकुमार अर्जुनके महलमें जा पहुँची

ત્યારબાદ મન અને પવન જેવી ગતિ ધરાવતી, પવિત્ર સ્મિતથી શોભિત તે અપ્સરા ક્ષણમાં જ પાંડુપુત્ર ફાલ્ગુન (અર્જુન)ના ભવનમાં પહોંચી ગઈ.

Verse 17

तत्र द्वारमनुप्राप्ता द्वारस्थैश्व निवेदिता । अर्जुनस्य नरश्रेष्ठ उर्वशी शुभलोचना

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહેલના દ્વાર સુધી પહોંચીને શુભલોચના ઉર્વશી ત્યાં થંભી. દ્વારપાલોએ તેના આગમનની જાણ અર્જુનને કરી. નરશ્રેષ્ઠ જનમેજય! ત્યારબાદ રાત્રિએ ઉર્વશી અર્જુનના અત્યંત મનોહર અને તેજસ્વી નિવાસમાં પ્રવેશી. રાજન્! અર્જુન શંકાભર્યા હૃદયથી તેને મળવા આગળ વધ્યો.

Verse 18

उपातिष्ठत तद्‌ वेश्म निर्मल सुमनोहरम्‌ । सशड्कितमना राजन प्रत्युदूगच्छत तां निशि

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે નિર્મળ અને અત્યંત મનોહર એવા નિવાસ પાસે આવી. રાજન્! શંકાભર્યા મનથી અર્જુન રાત્રિએ તેને迎વા બહાર ગયો. નરશ્રેષ્ઠ જનમેજય! મહેલના દ્વાર સુધી આવી તે ત્યાં જ થંભી; દ્વારપાલોએ તેના આગમનની જાણ ફાલ્ગુન (અર્જુન)ને કરી. પછી શુભલોચના ઉર્વશી રાત્રિએ તે અત્યંત મનોહર અને તેજસ્વી નિવાસમાં પ્રવેશી, અને અર્જુન પણ અશાંત હૃદયથી તેની પાસે ગયો.

Verse 19

दृष्टवैव चोर्वशीं पार्थो लज्जासंवृतलोचन: । तदाभिवादन कृत्वा गुरुपूजां प्रयुक्तवान्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ઉર્વશીને જોતા જ પાર્થ (અર્જુન)ની નજર લજ્જાથી નમી ગઈ. ત્યારબાદ તેણે તેને પ્રણામ કર્યો અને ગુરુજનને યોગ્ય એવો પૂજન-સત્કાર કર્યો.

Verse 20

अर्जुन उवाच अभिवादनये त्वां शिरसा प्रवराप्सरसां वरे । किमाज्ञापयसे देवि प्रेष्यस्तेडहमुपस्थित:

અર્જુન બોલ્યો—દેવી! શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓમાં પણ તું અગ્રસ્થાને છે. હું મસ્તક નમાવી તને પ્રણામ કરું છું. કહો, તારી શું આજ્ઞા છે? હું તારો સેવક બની અહીં હાજર છું.

Verse 21

फाल्गुनस्य वच: श्रुत्वा गतसंज्ञा तदोर्वशी । गन्धर्ववचनं सर्व श्रावयामास तं तदा,अर्जुनकी यह बात सुनकर उर्वशीके होश-हवास गुम हो गये, उस समय उसने गन्धर्वराज चित्रसेनकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ફાલ્ગુન (અર્જુન)ના વચન સાંભળતાં જ તે ક્ષણે ઉર્વશીનું સંયમ ખોવાઈ ગયું. ત્યારબાદ ગંધર્વરાજે કહેલા બધા વચનો તેણે તેને યથાવત્ સંભળાવ્યા.

Verse 22

उर्वश्युवाच यथा मे चित्रसेनेन कथितं मनुजोत्तम । तत्‌ ते&5हं सम्प्रवक्ष्यामि यथा चाहमिहागता

ઉર્વશી બોલી—હે મનુજોત્તમ! ચિત્રસેને મને જે રીતે સંદેશો કહ્યો હતો, તે જ હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું—અને જે હેતુથી હું અહીં આવી છું, તે પણ.

Verse 23

उपस्थाने महेन्द्रस्य वर्तमाने मनोरमे । तवागमनतो वृत्ते स्वर्गस्थ परमोत्सवे

અર્જુન બોલ્યો—જ્યારે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ની ઉપસ્થિતિ-સેવાનો તે મનોહર સમારંભ ચાલી રહ્યો હતો અને સ્વર્ગમાં તે પરમ ઉત્સવ ઉજવાતો હતો—ત્યારે તું ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે શું બન્યું?

Verse 24

रुद्राणां चैव सांनिध्यमादित्यानां च सर्वश: । समागमे5श्विनोश्वैव वसूनां च नरोत्तम

અર્જુન બોલ્યો—હે નરોત્તમ! હું રુદ્રોની સాక్షાત્ સાન્નિધ્યતા અને સર્વ આદિત્યોને જોઈ રહ્યો છું; અને આ મહાસભામાં અશ્વિનીકુમારો તથા વસુઓને પણ જોઈ રહ્યો છું.

Verse 25

महर्षीणां च संघेषु राजर्षिप्रवरेषु च । सिद्धचारणयक्षेषु महोरगगणेषु च

અર્જુન બોલ્યો—મહર્ષિઓના સમૂહોમાં, શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિઓમાં, સિદ્ધ-ચારણ-યક્ષોમાં, અને મહાબલવાન નાગોના ગણોમાં પણ…

Verse 26

उपविष्टेषु सर्वेषु स्थानमानप्रभावत: । ऋद्धया प्रज्वलमानेषु अग्निसोमार्कवर्ष्मसु

અર્જુન બોલ્યો—જ્યારે બધા જ પોતાના સ્થાન, માન અને પ્રભાવ અનુસાર આસન પર બેસી ગયા હતા; અને તેઓ ઋદ્ધિથી દીપ્ત થઈ ઝળહળી રહ્યા હતા—તેમના દેહ અગ્નિ, સોમ અને સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન હતા…

Verse 27

वीणासु वाद्यमानासु गन्धर्वै: शक्रनन्दन । दिव्ये मनोरमे गेये प्रवृत्ते पुथुलोचन

અર્જુને કહ્યું—હે શક્રનંદન! ગંધર્વો વીણાઓ વગાડી રહ્યા હતા અને દિવ્ય, મનોહર ગાન શરૂ થયું હતું ત્યારે, હે વિશાળ-નેત્રવાળા…

Verse 28

सर्वाप्सर:सु मुख्यासु प्रनृत्तासु कुरूद्गवह | त्वं किलानिमिष: पार्थ मामेकां तत्र दृष्टवान्‌

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! જ્યારે સર્વ અપ્સરાઓમાં મુખ્ય અપ્સરાઓ નૃત્ય કરી રહી હતી, ત્યારે તું, હે પાર્થ, પલક પણ ન ઝપકાવી, ત્યાં માત્ર મને જ જોયો.

Verse 29

देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान्‌ उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र

તે મનોહર નિવાસસ્થાને તમારા શુભાગમનના ઉપલક્ષ્યમાં દેવરાજ ઇન્દ્રે એક મહાન ઉત્સવ ઉજવ્યો. તે સ્વર્ગલોકનો સર્વોત્તમ મહોત્સવ હતો. તેમાં રુદ્ર, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર અને વસુગણ—બધા ચોતરફથી સમાગમ થયા હતા. નરશ્રેષ્ઠ! મહર્ષિસમૂહ, રાજર્ષિપ્રવર, સિદ્ધ, ચારણ, યક્ષ તથા મહાન નાગ—આ બધા પોતાના પદ, માન અને પ્રભાવ અનુસાર યોગ્ય આસનો પર બેઠા હતા. તેમના દેહ અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતા અને સર્વ દેવતાઓ પોતાની અદ્ભુત સમૃદ્ધિથી પ્રકાશિત થઈ રહ્યા હતા. વિશાળ-નેત્રવાળા ઇન્દ્રકુમાર! તે સમયે ગંધર્વો અનેક વીણાઓ વગાડી રહ્યા હતા; દિવ્ય, મનોહર સંગીત છવાયેલું હતું અને મુખ્ય અપ્સરાઓ નૃત્ય કરી રહી હતી. કુરુકુલનંદન પાર્થ! ત્યારે તમે નિર્નિમેષ નજરે મારી તરફ જ જોઈ રહ્યા હતા. અને તે ઉત્સવના સમાપન-વિધિ સમયે, દેવલોકના તે ઉપસ્થાનમાં, તમારા પિતાની અનુમતિ મેળવી, દેવતાઓ પોતપોતાના ધામે પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 30

तथैवाप्सरस: सर्वा विशिष्टा: स्वगृहं गता: । अपि चान्याश्व शत्रुघ्न तव पित्रा विसर्जिता:

એ જ રીતે તે તમામ વિશિષ્ટ અપ્સરાઓ પોતાના પોતાના ગૃહે ગઈ. અને અન્ય પણ, હે શત્રુઘ્ન, તમારા પિતાએ વિદાય કરી.

Verse 31

देवसभामें जब उस महोत्सवकी समाप्ति हुई, तब तुम्हारे पिताकी आज्ञा लेकर सब देवता अपने-अपने भवनको चले गये। शत्रुदमन! इसी प्रकार आपके पितासे विदा लेकर सभी प्रमुख अप्सराएँ तथा दूसरी साधारण अप्सराएँ भी अपने-अपने घरको चली गयीं ।।

દેવસભામાં જ્યારે તે મહોત્સવ પૂર્ણ થયો, ત્યારે તમારા પિતાની આજ્ઞા લઈને બધા દેવતાઓ પોતાના પોતાના ભવનમાં ચાલ્યા ગયા. શત્રુદમન! એ જ રીતે તમારા પિતાએ વિદાય આપતાં મુખ્ય અપ્સરાઓ તથા અન્ય સામાન્ય અપ્સરાઓ પણ પોતાના પોતાના ગૃહે ગઈ. ત્યારબાદ શક્ર (ઇન્દ્ર)ના સંદેશ સાથે મોકલાયેલા ગંધર્વપ્રવર ચિત્રસેન મારી પાસે આવ્યા. હે કમલપત્ર-નેત્ર! પછી તેમણે મને કહ્યું—

Verse 32

त्वत्कृते5हं सुरेशेन प्रेषितो वरवर्णिनि । प्रियं कुरु महेन्द्रस्य मम चैवात्मनश्व ह

અર્જુન બોલ્યો— વરવર્ણિની! તારા માટે જ દેવેશ્વર ઇન્દ્રએ મને મોકલ્યો છે. સંદેશ સાંભળ અને મહેન્દ્રનું, મારું તથા તારા આત્માનું જે પ્રિય છે તે કર.

Verse 33

शक्रतुल्यं रणे शूरं सदौदार्यगुणान्वितम्‌ | पार्थ प्रार्थय सुश्रोणि त्वमित्येवं तदाब्रवीत्‌

“સુશ્રોણિ! જે રણમાં શક્ર સમાન શૂર છે અને સદા ઔદાર્યાદિ ગુણોથી યુક્ત છે, તે પાર્થ અર્જુનને તું પ્રાર્થ”— એમ તેણે કહ્યું.

Verse 34

ततो<हं समनुज्ञाता तेन पित्रा च तेडनघ । तवान्तिकमनुप्राप्ता शुश्रूषितुमरिंदम,अनघ! शत्रुदमन! तदनन्तर चित्रसेन और तुम्हारे पिताकी आज्ञा शिरोधार्य करके मैं तुम्हारी सेवाके लिये तुम्हारे पास आयी हूँ

અનઘ! અરીંદમ! ત્યારબાદ તેની તથા તારા પિતાની મંજૂરી મેળવી, તારી સેવા કરવા હું તારા સમીપે આવી છું.

Verse 35

त्वद्गुणाकृष्टचित्ताहमनज्रवशमागता । चिराभिलषितो वीर ममाप्येष मनोरथ:

તારા ગુણોએ મારું ચિત્ત ખેંચી લીધું છે; હું અવિરત કામવશ થઈ આવી છું. વીર! આ મનોભાવ મારા હૃદયમાં પણ બહુ સમયથી હતો.

Verse 36

वैशम्पायन उवाच तां तथा ब्रुव्तीं श्रुत्वा भृश॑ लज्जा5<वृतोडर्जुन: । उवाच कर्णाो हस्ताभ्यां पिधाय त्रिदशालये

વૈશંપાયન બોલ્યા— જનમેજય! સ્વર્ગલોકમાં ઉર્વશીના આવા વચનો સાંભળી અર્જુન અત્યંત લજ્જાથી ઘેરાઈ ગયો અને બંને કાન હાથોથી ઢાંકી બોલ્યો.

Verse 37

दुःश्रुतं मे5स्तु सुभगे यन्मां वदसि भाविनि | गुरुदारै: समाना मे निश्चयेन वरानने

વૈશંપાયન બોલ્યા—સુભગે! ભાવિનિ! તું મને જે કહે છે તે સાંભળવું પણ મારા માટે દુઃખદ છે. વરાનને! મારી દૃષ્ટિમાં તું નિશ્ચયે ગુરુપત્નીઓ સમાન પૂજનીય છે.

Verse 38

यथा कुन्ती महाभागा यथेन्द्राणी शची मम । तथा त्वमपि कल्याणि नात्र कार्या विचारणा

વૈશંપાયન બોલ્યા—કલ્યાણિ! મારા માટે જેમ મહાભાગા કુંતી અને જેમ ઇન્દ્રાણી શચી છે, તેમ તું પણ છે. આ વિષયમાં કોઈ શંકા કે બીજો વિચાર કરવો નહીં.

Verse 39

यच्चेक्षितासि विस्पष्टं विशेषेण मया शुभे । तच्च कारणपूर्व हि शृणु सत्यं शुचिस्मिते

શુભે! શુચિસ્મિતે! મેં તારી તરફ વિશેષ રીતે સ્પષ્ટ અને સ્થિર નજરે જોયું હતું, તેનું એક કારણ હતું. સાંભળ, હું તને સત્ય કહું છું.

Verse 40

इयं पौरववंशस्य जननी मुदितेति ह । त्वामहं दृष्टवांस्तत्र विज्ञायोत्फुल्ललोचन:

‘આ આનંદમયી ઉર્વશી જ પૌરવ વંશની જનની છે’ એમ જાણી મેં ત્યાં તને જોયી; અને હર્ષથી મારી આંખો ખીલી ઊઠી.

Verse 41

न माममहसि कल्याणि अन्यथा ध्यातुमप्सर: । गुरोर्गुरुतरा मे त्वं मम त्वं वंशवर्धिनी

કલ્યાણિ અપ્સરા! મારા વિષે કોઈ અયોગ્ય ભાવ ન લાવ. તું મારા માટે ગુરુ કરતાં પણ વધુ પૂજ્ય છે, કારણ કે તું મારા વંશની વૃદ્ધિ કરનારી છે.

Verse 42

उर्वश्युवाच अनावृताश्च सर्वा: सम देवराजाभिनन्दन । गुरुस्थाने न मां वीर नियोक्तुं त्वमिहाहसि

ઉર્વશી બોલી—હે દેવરાજાભિનંદન વીર! અમે સર્વ અપ્સરાઓ સ્વર્ગવાસીઓ માટે અનાવૃત છીએ; અમારામાં કોઈ પડદો નથી. તેથી તું મને ગુરુસ્થાને નિયુક્ત કરવું અહીં યોગ્ય નથી.

Verse 43

पूरोर्वशे हि ये पुत्रा नप्तारो वा त्विहागता: । तपसा रमयन्त्यस्मान्न च तेषां व्यतिक्रम:

પૂરુવંશના જે પુત્રો કે પૌત્રો તપસ્યા કરીને અહીં આવે છે, તેઓ અમ અપ્સરાઓ સાથે રમણ કરે છે; અને તેમાં તેમનો કોઈ અપરાધ ગણાતો નથી. હે માનદ! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. હું કામવેદનાથી પીડિત છું—મારો ત્યાગ ન કરો. હું તમારી ભક્ત છું અને મદનાગ્નિથી દગ્ધ થઈ રહી છું; તેથી મને અંગીકાર કરો.

Verse 44

तद्‌ प्रसीद न मामार्ता विसर्जयितुमरहसि । हृच्छयेन च संतप्तं भक्तां च भज मानद

અતએવ પ્રસન્ન થાઓ; આર્ત એવી મને ત્યજી દેવું તમને યોગ્ય નથી. હૃદયની વ્યથાથી હું સંતપ્ત છું—હે માનદ! તમારી ભક્તાને સ્વીકારો.

Verse 45

अर्जुन उवाच शृणु सत्यं वरारोहे यत्‌ त्वां वक्ष्याम्यनिन्दिते । शण्वन्तु मे दिशश्वैव विदिशश्व॒ सदेवता:

અર્જુને કહ્યું—હે વરારોહે, હે અનિંદિતે! હું જે સત્ય કહું છું તે સાંભળ. દિશાઓ, વિદિશાઓ તથા તેમની અધિષ્ઠાત્રી દેવીઓ પણ મારા આ સત્યવચનની સાક્ષી રહે.

Verse 46

यथा कुन्ती च माद्री च शची चैव ममानघे । तथा च वंशजननी त्वं हि मेडद्य गरीयसी

અનઘે! મારી દૃષ્ટિમાં કુંતી, માદ્રી અને શચીનું જે સ્થાન છે, તે જ સ્થાન તમારું પણ છે. અને તમે પૂરુવંશની જનની હોવાથી આજે તમે મારા માટે એથી પણ વધુ ગુરુતુલ્ય પૂજ્ય છો.

Verse 47

गच्छ मूर्ध्ना प्रपन्नो5स्मि पादौ ते वरवर्णिनि । त्वं हि मे मातृवत्‌ पूज्या रक्ष्योडहं पुत्रवत्‌ त्वया

અર્જુને કહ્યું—હે સુવર્ણવર્ણિની! પાછી જાઓ. હું તમારા ચરણોમાં મસ્તક મૂકી શરણ આવ્યો છું. તમે મને માતા સમ પૂજ્ય છો; તેથી પુત્ર સમ મને રક્ષા કરો.

Verse 48

वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तु पार्थेन उर्वशी क्रोधमूर्च्छिता । वेपन्ती भ्रुकुटीवक्रा शशापाथ धनंजयम्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—જનમેજય! પાર્થના આવા વચન સાંભળતાં જ ઉર્વશી ક્રોધથી મૂર્છિત સમ થઈ ગઈ. તે કંપવા લાગી, ભ્રૂકુટી વાંકી કરી ધનંજયને શાપ આપવા લાગી.

Verse 49

। ण १ | शषि्‌ + १7, त्रण्णा। # उर्वश्युवाच तव पित्रा भ्यनुज्ञातां स्वयं च गृहमागताम्‌ । यस्मान्मां नाभिनन्देथा: कामबाणवशंगताम्‌,उर्वशी बोली--अर्जुन! तुम्हारे पिता इन्द्रके कहनेसे मैं स्वयं तुम्हारे घरपर आयी और कामबाणसे घायल हो रही हूँ, फिर भी तुम मेरा आदर नहीं करते। अतः तुम्हें स्त्रियोंके बीचमें सम्मानरहित होकर नर्तक बनकर रहना पड़ेगा। तुम नपुंसक कहलाओगे और तुम्हारा सारा आचार-व्यवहार हिजड़ोंके ही समान होगा

ઉર્વશી બોલી—અર્જુન! તમારા પિતા ઇન્દ્રની અનુમતિથી હું સ્વયં તમારા ગૃહે આવી છું; કામબાણોથી વ્યાકુલ થયેલી મને છતાં તમે આવકારતા નથી.

Verse 50

तस्मात्‌ त्वं नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानवर्जित: । अपुमानिति विख्यात: षण्ढवद्‌ विचरिष्यसि

અતએવ, હે પાર્થ! તું સ્ત્રીઓ વચ્ચે માનવિહોણો નર્તક બની રહેશે. તું ‘અપુમાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે અને ષણ્ઢની જેમ વર્તશે.

Verse 51

एवं दत्त्वार्जुने शापं स्फुरदोष्ठी श्वसन्त्यथ | पुन: प्रत्यागता क्षिप्रमुर्वशी गृहमात्मन:,फड़कते हुए ओठोंसे इस प्रकार शाप देकर उर्वशी लंबी साँसें खींचती हुई पुनः शीघ्र ही अपने घरको लौट गयी

આ રીતે અર્જુનને શાપ આપી, હોઠ કંપતાં અને ભારે શ્વાસ લેતી ઉર્વશી ઝડપથી પોતાના ધામે પાછી ફરી ગઈ.

Verse 52

ततो्र्जुनस्त्वरमाणश्षित्रसेनमरिंदम: । सम्प्राप्पय रजनीवृत्तं तदुर्वश्या यथातथम्‌

ત્યારે શત્રુદમન પાંડુકુમાર અર્જુન ઉતાવળે ચિત્રસેન પાસે પહોંચ્યો. રાત્રે ઉર્વશી સાથે જે ઘટના જેવી બની હતી તે બધું જ તેણે જ્યાનું-ત્યાનું કહી સંભળાવ્યું અને તેણીએ શાપ પણ આપ્યો હતો—આ વાતને તેણે વારંવાર પુનરાવર્તિત કરી.

Verse 53

निवेदयामास तदा चित्रसेनाय पाण्डव: । तत्र चैवं यथावृत्तं शापं चैव पुन: पुन:

પછી પાંડવ અર્જુને ચિત્રસેનને બધું નિવેદન કર્યું—જેમ બન્યું તેમ, અને શાપની વાત પણ વારંવાર કહી.

Verse 54

अवेदयच्च शक्रस्य चित्रसेनो5पि सर्वश: । तत आनाय्य तनयं विविक्ते हरिवाहन:

ચિત્રસેને પણ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને સમગ્ર વાત વિગતે જણાવી. ત્યારબાદ હરિવાહન ઇન્દ્રે પોતાના પુત્રને બોલાવી એકાંતમાં લઈ જઈ તેની સાથે ગુપ્ત રીતે વાત કરી.

Verse 55

सान्त्वयित्वा शुभैर्वाक्यै: स्मयमानो5 भ्यभाषत । सुपुत्राद्य पृथा तात त्वया पुत्रेण सत्तम

શુભ વચનોથી સાંત્વના આપી, સ્મિત સાથે તેણે કહ્યું—“તાત! પૃથા (કુંતી), આજે તું ખરેખર સુપુત્રવતી છે; તારો આ પુત્ર પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે.”

Verse 56

चित्रसेनने भी सारी घटना देवराज इन्द्रसे निवेदन की। तब इन्द्रने अपने पुत्र अर्जुनको बुलाकर एकान्तमें कल्याणमय वचनोंद्वारा सान्त्वना देते हुए मुसकराकर उनसे कहा --“तात! तुम सत्पुरुषोंके शिरोमणि हो, तुम-जैसे पुत्रको पाकर कुन्ती वास्तवमें श्रेष्ठ पुत्रवाली है' ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ચિત્રસેને પણ સમગ્ર ઘટના દેવરાજ ઇન્દ્રને સંપૂર્ણ રીતે જણાવી. ત્યારબાદ હરિવાહન ઇન્દ્રે પોતાના પુત્ર અર્જુનને બોલાવી એકાંતમાં લઈ જઈ શુભ વચનોથી સાંત્વના આપી, સ્મિત સાથે કહ્યું—“તાત! તું સદ્ગુણીઓમાં શિરમોર છે; તારા જેવા પુત્રને પામીને પૃથા (કુંતી) ખરેખર સુપુત્રવતી છે. મહાબાહો! ધૈર્ય અને ઇન્દ્રિયસંયમથી તું ઋષિઓને પણ જીત્યો છે. માનદ! ઉર્વશીએ તને આપેલો શાપ જ તારા અભીષ્ટની સિદ્ધિ કરાવશે—એમાં શંકા નથી. અનઘ! ત્રયોદશ વર્ષે તારે ભૂતલ પર અજ્ઞાતવાસ કરવો પડશે; એ જ વર્ષે તું ઉર્વશીના શાપને પૂર્ણ કરી દેશે, હે વીર।”

Verse 57

स चापि ते<र्थकृत्‌ तात साधकश्न भविष्यति

વૈશંપાયન બોલ્યા—તાત! એ જ શાપ પણ તારા હેતુસિદ્ધિનું સાધન બનશે. મહાબાહો! ધૈર્ય અને ઇન્દ્રિયસંયમથી તું ઋષિઓને પણ વટાવી ગયો છે. માનનીય! ઉર્વશીએ આપેલો શાપ તારા અભીષ્ટ અર્થને સાધનારો થશે. અનઘ! ત્રયોદશ વર્ષે તારે ભૂતલ પર અજ્ઞાતવાસ કરવો પડશે; વીર! એ જ વર્ષે તું ઉર્વશીના શાપની પૂર્ણતા કરી દેશે.

Verse 58

अज्ञातवासो वस्तव्यो भवद्धिर्भूतलेडनघ । वर्षे त्रयोदशे वीर तत्र त्वं क्षपयिष्यसि

અનઘ! તારે ભૂતલ પર અજ્ઞાતવાસ કરવો પડશે. વીર! ત્રયોદશ વર્ષે તું ત્યાં ગોપન રીતે તે સમય પસાર કરીશ; અને એ જ વર્ષે ઉર્વશીના શાપનો પ્રભાવ પૂર્ણ થશે. જે શાપ અનિષ્ટ લાગતો હતો, એ જ તારા અભીષ્ટસિદ્ધિનું સાધન બનશે.

Verse 59

तेन नर्तनवेषेण अपुस्त्वेन तथैव च । वर्षमेकं विह्ृत्यैव ततः पुंस्त्वमवाप्स्यसि,“नर्तक वेष और नपुंसक भावसे एक वर्षतक इच्छानुसार विचरण करके तुम फिर अपना पुरुषत्व प्राप्त कर लोगे”

એ નર્તકના વેશમાં અને એ જ નપુંસક સ્થિતિમાં એક વર્ષ સુધી ઇચ્છાનુસાર વિહર; ત્યાર પછી તું ફરી તારો પુરુષત્વ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 60

एवमुक्तस्तु शक्रेण फाल्गुन: परवीरहा । मुर्दं परमिकां लेभे न च शापं व्यचिन्तयत्‌,इन्द्रके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुनको बड़ी प्रसन्नता हुई। फिर तो उन्हें शापकी चिन्ता छूट गयी

શક્ર (ઇન્દ્ર)એ આમ કહ્યે ત્યારે પરવીરહંતા ફાલ્ગુનને પરમ આનંદ અને મહાન સન્માન પ્રાપ્ત થયું; પછી તેણે શાપની ચિંતા જ ન કરી.

Verse 61

चित्रसेनेन सहितो गन्धर्वेण यशस्विना । रेमे स स्वर्गभवने पाण्डुपुत्रो धनंजय:,पाण्डुपुत्र धनंजय महायशस्वी गन्धर्व चित्रसेनके साथ स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक रहने लगे

યશસ્વી ગંધર્વ ચિત્રસેન સાથે પાંડુપુત્ર ધનંજય સ્વર્ગભવનમાં આનંદથી નિવાસ કરવા લાગ્યો.

Verse 62

इदं यः शृणुयाद्‌ वृत्तं नित्यं पाण्डुसुतस्य वै । न तस्य काम: कामेषु पापकेषु प्रवर्तते,जो मनुष्य पाण्डुनन्दन अर्जुनके इस चरित्रको प्रतिदिन सुनता है, उसके मनमें पापपूर्ण विषयभोगोंकी इच्छा नहीं होती

જે મનુષ્ય પાંડુપુત્ર અર્જુનનું આ વર્ણન નિત્ય સાંભળે છે, તેની કામના પાપમય વિષયભોગોમાં પ્રવર્તતી નથી.

Verse 63

इदममरवरात्मजस्य घोर शुचि चरितं विनिशम्य फाल्गुनस्य । व्यपगतमददम्भरागदोषा- स्त्रिदिवगता विरमन्ति मानवेन्द्रा:

દેવરાજ ઇન્દ્રના પુત્ર ફાલ્ગુન (અર્જુન)નું આ અત્યંત દુષ્કર અને પવિત્ર ચરિત્ર સાંભળી, મદ, દંભ અને વિષયાસક્તિ વગેરે દોષોથી રહિત શ્રેષ્ઠ નરેશો સ્વર્ગલોકને પામી ત્યાં સુખપૂર્વક નિવાસ કરે છે.