Adhyaya 31

Verse 1

युधिष्ठिर बोले--यज्ञसेनकुमारी! तुमने जो बात कही है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—યજ્ઞસેનકુમારી! તું જે કહ્યું તે સાંભળવામાં મનોહર, વિચિત્ર શબ્દપ્રયોગોથી અલંકૃત અને અત્યંત સુંદર છે. મેં તેને એકાગ્રતાથી સાંભળ્યું; પરંતુ આ સમયે તું અજ્ઞાનવશ નાસ્તિક મતનું પ્રતિપાદન કરી રહી છે.

Verse 2

नाहं कर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत । ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत

રાજકુમારી! હું કર્મફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરતો નથી. ‘આપવું કર્તવ્ય છે’ એમ સમજી દાન કરું છું, અને ‘યજ્ઞ કરવો કર્તવ્ય છે’ એમ માની યજ્ઞ કરું છું.

Verse 3

अस्तु वात्र फल॑ मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत्‌ । गृहे वा वसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत्‌

કૃષ્ણે! તે કર્મનું ફળ હોય કે ન હોય, ગૃહસ્થ તરીકે પુરુષનું જે કર્તવ્ય છે, હું તેને યથાશક્તિ કર્તવ્યબુદ્ધિથી કરું છું.

Verse 4

धर्म चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात्‌ | आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च

સુશ્રોણિ! હું ધર્મફળના લોભથી ધર્માચરણ કરતો નથી. શાસ્ત્રની મર્યાદા ન લંઘીને અને સજ્જનોના આચારને જોઈને મારું મન સ્વભાવથી જ ધર્મપાલનમાં લાગે છે. જે માણસ કંઈક મેળવવાની ઇચ્છાથી ધર્મને વ્યવહાર બનાવે છે, તે ધર્મનિષ્ઠોની નજરે હીન અને નિંદનીય છે.

Verse 5

धर्म एव मन: कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम्‌ । धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्‌

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)! મારું મન સ્વભાવથી જ ધર્મમાં સ્થિર છે. ધર્મફળના લોભથી હું ધર્મનું આચરણ કરતો નથી; પરંતુ સજ્જનોના આચારને જોઈને અને શાસ્ત્રીય મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના સ્વભાવતઃ ધર્મનિષ્ઠ રહું છું. પરંતુ જે કંઈ મેળવવાની ઇચ્છાથી ધર્મને વેપાર બનાવી લે છે, તે ધર્મવાદીઓની દૃષ્ટિએ હીન અને નિંદનીય ગણાય છે.

Verse 6

न धर्मफलमाप्रोति यो धर्म दोग्धुमिच्छति । यश्चैनं शड़कते कृत्वा नास्तिक्यात्‌ पापचेतन:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જે સ્વાર્થલાભ માટે ધર્મને ‘દોહવા’ ઇચ્છે છે, તેને ધર્મફળ મળતું નથી. અને જે નાસ્તિકતાના કારણે ધર્મકર્મ તો કરે છે, પણ તેના વિષે શંકા રાખે છે—એ પાપબુદ્ધિ પણ ધર્મનું સાચું ફળ પામતો નથી.

Verse 7

अतिवादाद्‌ वदाम्येष मा धर्ममभिशड्किथा: । धर्माभिशड्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायण:

હું દૃઢપણે કહું છું—ધર્મ વિષે શંકા ન કરશો; કારણ કે જે પુરુષ ધર્મ પર સંશય રાખે છે, તે તિર્યક્-ગતિને—પશુ-પક્ષીની યોનિને—પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 8

धर्मो यस्याभिशड्क्‍्य: स्यादार्ष वा दुर्बलात्मन: | वेदाच्छूद्र इवापेयात्‌ स लोकादजरामरात्‌

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જે દુર્બળાત્મા પુરુષને ધર્મ વિષે શંકા થાય, અથવા ઋષિઓના ઉપદેશ વિષે પણ સંશય રહે, જે વેદ-શાસ્ત્રો પર અવિશ્વાસ રાખે—તે જરા-મૃત્યુ રહિત પરમ લોકથી એમ જ વંચિત રહે છે, જેમ શૂદ્ર વેદાધ્યયનથી વંચિત રહે છે.

Verse 9

वेदाध्यायी धर्मपर: कुले जातो मनस्विनि । स्थविरेषु स योक्तव्यो राजर्षिर्धर्मचारिभि:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે મનસ્વિનિ! જે વેદાધ્યાયી, ધર્મપરાયણ અને સકુળજાત હોય—એવા રાજર્ષિને ધર્માચારી પુરુષોએ વડીલોમાં ગણવો જોઈએ. તે વયમાં નાનો હોય તોય તેને વૃદ્ધ સમાન આદર આપવો જોઈએ.

Verse 10

पापीयान्‌ स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते । शास्त्रातिगो मन्दबुद्धियों धर्ममभिशड्गकते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે મંદબુદ્ધિ પુરુષ શાસ્ત્રોની મર્યાદા લાંઘીને ધર્મ વિષે શંકા કરે છે, તે શૂદ્રો અને ચોરોથી પણ વધુ પાપી છે; કારણ કે પ્રમાણભૂત ઉપદેશનો ભંગ કરીને તે નૈતિક વ્યવસ્થાનો પાયો હલાવી દે છે.

Verse 11

प्रत्यक्ष हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्‌ महातपा: । मार्कण्डेयोडप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમે તમારી આંખે મહાતપસ્વી, અપમેયાત્મા ઋષિ માર્કંડેયને અહીંથી જતા પ્રત્યક્ષ જોયા છે. ધર્મના અડગ પાલનથી જ તેમને દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 12

व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमश: शुक: । अन्ये च ऋषय: सर्वे धर्मेणैव सुचेतस:,व्यास, वसिष्ठ, मैत्रेय, नारद, लोमश, शुक तथा अन्य सब महर्षि धर्मके पालनसे ही शुद्ध हृदयवाले हुए हैं

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—વ્યાસ, વસિષ્ઠ, મૈત્રેય, નારદ, લોમશ, શુક તથા અન્ય સર્વ ઋષિઓ ધર્મના પાલનથી જ શુદ્ધ અને પ્રસન્નચિત્ત થયા છે.

Verse 13

प्रत्यक्ष पश्यसि होतान्‌ दिव्ययोगसमन्वितान्‌ । शापानुग्रहणे शक्तान्‌ देवेभ्योडपि गरीयस:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમે આ હોતાઓને તમારી આંખે પ્રત્યક્ષ જુઓ છો. તેઓ દિવ્ય યોગશક્તિથી યુક્ત, શાપ અને અનુગ્રહ આપવા સમર્થ, અને દેવતાઓ કરતાં પણ વધુ ગૌરવશાળી છે.

Verse 14

एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदानघे । कर्तव्यममरप्रख्या: प्रत्यक्षागमबुद्धय:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અનઘે! આ મહર્ષિઓ હંમેશાં સૌપ્રથમ ધર્મનું જ વર્ણન કરે છે. જે અમરો સમા વિખ્યાત છે અને જેમની બુદ્ધિ પ્રત્યક્ષ તથા આગમ—બન્ને પર સ્થિર છે, તેઓ કહે છે કે આચરણમાં સર્વપ્રથમ ધર્મને જ સ્થાન આપવું જોઈએ.

Verse 15

अतो नाहसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च | राज्ञि मूढेन मनसा क्षेप्तुं शड्कितुमेव च,अतः कल्याणमयी महारानी द्रौपदी! तुम्हें मूर्खतायुक्त मनके द्वारा ईश्वर और धर्मपर आक्षेप एवं आशंका नहीं करनी चाहिये

અતએવ, કલ્યાણી! મોહગ્રસ્ત મનના વશમાં પડીને ન તો વિધાતા (ઈશ્વર) પર અને ન તો ધર્મ પર દોષારોપણ કર; અને તેમના વિષે શંકા પણ ન રાખ।

Verse 16

उन्मत्तान्‌ मन्यते बाल: सर्वानागतनिश्चयान्‌ | धर्माभिशड्को नान्यस्मात्‌ प्रमाणमधिगच्छति

ધર્મ વિષે શંકા રાખનાર બાળબુદ્ધિ મનુષ્ય, જેમને ધર્મતત્ત્વમાં દૃઢ નિશ્ચય થયો છે એવા સર્વ જ્ઞાનીજનોને ઉન્મત્ત માને છે; તેથી તે ધર્મ વિષે બીજાથી કોઈ પ્રમાણ સ્વીકારતો નથી।

Verse 17

आत्मप्रमाण उन्नद्ध: श्रेयसो हवमन्यक: । इन्द्रियप्रीतिसम्बद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम्‌ । एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति

જે માત્ર પોતાની બુદ્ધિને જ પ્રમાણ માને છે તે અહંકારથી શ્રેય અને ઉત્તમ ધર્મનો અવમાન કરે છે; ઇન્દ્રિયસુખમાં બંધાયેલો તે આ લોકમાં પ્રત્યક્ષ દેખાતું જ સત્ય માને છે. બાળબુદ્ધિ એટલું જ અસ્તિત્વ માને છે; જે પરોક્ષ છે તેના વિષે તેની બુદ્ધિ મોહમાં ભટકે છે।

Verse 18

प्रायक्षित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममभिशड्कते । ध्यायन्‌ स कृपण: पापो न लोकानू्‌ प्रतिपद्यते

જે ધર્મ પ્રત્યે શંકા રાખે છે, તેની શુદ્ધિ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. ધર્મવિરોધી ચિંતનમાં મગ્ન એવો કૃપણ પાપાત્મા ઉત્તમ લોકોને પામતો નથી; અધોગતિને પામે છે।

Verse 19

प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दक: । कामलोभातिगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते

જે પ્રમાણોથી વિમુખ થઈ વેદ-શાસ્ત્રોના તત્ત્વની નિંદા કરે છે અને કામ-લોભમાં અત્યંત આસક્ત થઈ મોહગ્રસ્ત બને છે, તે નરકને પામે છે।

Verse 20

यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते । अशड्कमान: कल्याणि सोअमुत्रानन्त्यमश्लुते

હે કલ્યાણી! જે મનુષ્ય દરરોજ અડગ નિશ્ચયથી માત્ર ધર્મનો જ આશ્રય લે છે અને સર્વ શંકા-ભય ત્યજી દે છે, તે પરલોકમાં અક્ષય, અનંત કલ્યાણ પામે છે—પરમ શ્રેયને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 21

जो मूढ़ मानव आर्ष-पग्रन्थोंके प्रमाणकी अवहेलना करके समस्त शास्त्रोंक विपरीत आचरण करते हुए धर्मका पालन नहीं करता, वह जन्म-जन्मान्तरोंमें भी कभी कल्याणका भागी नहीं होता

જે મૂઢ મનુષ્ય ઋષિપ્રણીત ગ્રંથોના પ્રમાણને અવગણીને, સર્વ શાસ્ત્રોના વિરુદ્ધ વર્તન કરીને ધર્મનું પાલન કરતો નથી, તે જન્મોજન્માંતરોમાં પણ કદી સાચા કલ્યાણનો ભાગી બનતો નથી।

Verse 22

यस्य नार्ष प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारक्ष भाविनि । न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चय:

હે ભાવિનિ! જેના માટે ઋષિઓના વચન અને શિષ્ટ પુરુષોના આચાર પ્રમાણભૂત નથી, તેના માટે ન આ લોક છે ન પરલોક—તત્ત્વદર્શી મહાપુરુષોનો એવો નિશ્ચય છે।

Verse 23

शिष्टैराचरितं धर्म कृष्णे मा स्माभिशड्किथा: । पुराणमृषिश्रि: प्रोक्त सर्वज्ञै: सर्वदर्शिभि:

હે કૃષ્ણે! શિષ્ટ પુરુષોએ આચરેલા આ ધર્મ વિષે શંકા ન કર. આ પુરાતન ધર્મ સર્વજ્ઞ, સર્વદર્શી મહર્ષિઓએ પ્રબોધ્યો છે।

Verse 24

धर्म एव प्लवो नान्य: स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम्‌ । सैव नौ: सागरस्येव वणिज: पारमिच्छत:

હે દ્રૌપદી! સ્વર્ગે જવા ઇચ્છનારાઓ માટે ધર્મ જ એકમાત્ર તરાપો છે; બીજો નથી. જેમ સમુદ્ર પાર કરવા ઇચ્છતા વણિકને જહાજ જરૂરી છે, તેમ સ્વર્ગલક્ષી માટે ધર્માચરણ જ એકમાત્ર નૌકા છે।

Verse 25

अफलो यदि धर्म: स्याच्चरितो धर्मचारिभि: | अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते,साध्वी द्रौपदी! यदि धर्मपरायण पुरुषोंद्वारा पालित धर्म निष्फल होता तो सम्पूर्ण जगत्‌ असीम अन्धकारमें निमग्न हो जाता

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “હે નિર્દોષ, સાધ્વી દ્રૌપદી! ધર્મપરાયણ લોકો દ્વારા આચરિત ધર્મ જો ખરેખર નિષ્ફળ હોત, તો આધાર વિનાનું આ સમગ્ર જગત અનંત અંધકારમાં ડૂબી જાત.”

Verse 26

निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयु: पशुजीविकाम्‌ | विद्यां ते नैव युज्येयुर्न चार्थ केचिदाप्रुयु:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “જો ધર્મ નિષ્ફળ હોત, તો ધર્માત્માઓ મોક્ષ ન પામત; લોકો વિદ્યાભ્યાસમાં લાગત નહીં; કોઈ પણ કોઈ હેતુસિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન ન કરત; અને બધા પશુઓ સમાન જીવન જીવત.”

Verse 27

तपकश्न ब्रह्मचर्य च यज्ञ: स्वाध्याय एव च | दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “તપ, ક્ષમા, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, દાન અને આર્જવ—આ બધું જો ખરેખર નિષ્ફળ હોત, તો પ્રાચીન કાળના શ્રેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠતર મહાપુરુષો ધર્મનું આચરણ જ ન કરતાં. અને જો ધાર્મિક કર્મોનું કોઈ ફળ ન હોત—જો તે માત્ર છલ હોત—તો પોતાના પોતાના સામર્થ્યમાં પ્રભાવશાળી ઋષિ, દેવ, ગંધર્વ, અસુર અને રાક્ષસ શા માટે આદરપૂર્વક ધર્મ પાળતાં?”

Verse 28

नाचरिष्यन्‌ परे धर्म परे परतरे च ये । विप्रलम्भो5यमत्यन्तं यदि स्युरफला: क्रिया:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “જો પર, પરતર અને પરતરે—આ સર્વોચ્ચ ધર્મ પણ નિષ્પ્રભાવ હોત, તો પૂર્વકાળના મહાપુરુષો તેનો આચરણ ન કરતાં. ધાર્મિક ક્રિયાઓ સર્વથા નિષ્ફળ—માત્ર છલ—હોત, તો તે અત્યંત ઠગાઈ જ ગણાત.”

Verse 29

ऋषयश्नैव देवाश्न गन्धर्वासुरराक्षसा: | ईश्वरा: कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृता:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “ઋષિ, દેવતા તથા ગંધર્વ, અસુર અને રાક્ષસ—જે પોતાના પોતાના સામર્થ્યમાં સમર્થ છે—તે શા માટે આદરપૂર્વક ધર્મનું આચરણ કરે? જો તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, દાન અને આર્જવ નિષ્ફળ—માત્ર છલ—હોત, તો પ્રાચીન શ્રેષ્ઠ પુરુષો ધર્મ પાળતાં નહીં અને આ શક્તિશાળી સત્તાઓ પણ તેને માન આપતાં નહીં।”

Verse 30

फलदं चल्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवम्‌ धर्म ते व्यचरन्‌ कृष्णे तद्धि श्रेय: सनातनम्‌

હે કૃષ્ણે! અહીં કર્મફળ આપનાર ધાતા (ઈશ્વર) નિશ્ચય જ છે—અને વિશેષ કરીને શ્રેયના વિષયમાં તે અચલ ફળદાતા છે—એવું જાણી ને જ તે ઋષિ-વૃદ્ધોએ ધર્મનું આચરણ કર્યું. કારણ કે ધર્મ જ સનાતન શ્રેય છે.

Verse 31

स नायमफलो धर्मो नाधर्मोडफलवानपि । दृश्यन्तेडपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ધર્મ કદી નિષ્ફળ થતો નથી; અધર્મ પણ ફળ આપ્યા વિના રહેતો નથી. વિદ્યાના અને તપસ્યાના ફળ પણ દેખાય છે.

Verse 32

त्वमात्मनो विजानीहि जन्म कृष्णे यथा श्रुतम्‌ वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्‌

હે કૃષ્ણે! જેમ તું સાંભળ્યું છે તેમ પોતાના જન્મનો પ્રસિદ્ધ વર્તાંત તું જાતે સ્મરણ કર; અને તારો પ્રતાપી ભાઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો તે પણ તને ખબર છે.

Verse 33

एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते । कर्मणां फलमाप्रोति धीरोडल्पेनापि तुष्यति

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે શુચિસ્મિતે દ્રૌપદી! એટલું જ દૃષ્ટાંત પૂરતું છે. ધીર પુરુષ કર્મનું ફળ પામે છે અને થોડા લાભથી પણ સંતોષ પામે છે.

Verse 34

बहुनापि हााविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धय: । तेषां न धर्मजं किंचित्‌ प्रेत्य शर्मास्ति वा पुन:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ઘણું મળ્યા છતાં અબુદ્ધિ, અજ્ઞાની લોકો તૃપ્ત થતા નથી. એવા લોકોને મૃત્યુ પછી ધર્મજનિત અણુમાત્ર સુખ પણ—શાંતિ તો દૂર રહી—મળતું નથી.

Verse 35

कर्मणां श्रुतपुण्यानां पापानां च फलोदय: । प्रभवश्वात्ययश्चैव देवगुह्दानि भाविनि

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— વેદે પ્રશંસિત પુણ્યકર્મો અને પાપકર્મોના ફળનો ઉદય, તેમજ તેમનો ઉદ્ભવ અને લય—હે સુન્દરી, આ બધું દેવગુહ્ય રહસ્ય છે.

Verse 36

नैतानि वेद यः कश्रिन्मुहान्ते5त्र प्रजा इमा: | अपि कल्पसहस्रेण न स श्रेयोडधिगच्छति

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— જે આ વિષયોનું તત્ત્વરૂપે જ્ઞાન ધરાવતો નથી, તે અહીં એક ક્ષણમાં પણ તેને સમજી શકતો નથી; અને સહસ્ર કલ્પોમાં પણ સાચું શ્રેય પ્રાપ્ત કરતો નથી. આ દેવગુહ્ય ક્ષેત્રોમાં સામાન્ય લોકો મોહિત થાય છે.

Verse 37

रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवता: । कृताशाश्च व्रताशाश्व॒ तपसा दग्धकिल्बिषा: | प्रसादैर्मानसैर्युक्ता: पश्यन्त्येतानि वै द्विजा:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— આ વિષયો દેવતાઓ દ્વારા રક્ષિત રાખવામાં આવે છે, કારણ કે દેવતાઓની માયા અત્યંત ગૂઢ છે. જેમણે આશા-આકાંક્ષા ત્યજી શુદ્ધ અને હિતકારી વ્રત-આચાર અપનાવ્યો છે, જેમના પાપ તપસ્યાથી દગ્ધ થયા છે, અને જે આંતરિક પ્રસન્નતાથી યુક્ત છે—એવા દ્વિજ ઋષિઓ જ આ દેવગુહ્ય સત્યોને જોઈ શકે છે.

Verse 38

न फलादर्शनाद्‌ धर्म: शड्कितव्यो न देवता: । यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानसूयता

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— ફળ તરત ન દેખાય તો ધર્મ કે દેવતાઓ પર શંકા ન કરવી. દોષદૃષ્ટિ અને અસૂયા વિના, પ્રયત્નપૂર્વક યજ્ઞ કરતા રહેવું અને દાન આપતા રહેવું જોઈએ.

Verse 39

कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्‌ धर्मशासनम्‌ | ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद कश्यप:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— આ લોકમાં કર્મોનું ફળ નિશ્ચિતપણે મળે છે; આ જ ધર્મશાસનનું વિધાન છે. આ સત્ય બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને કહ્યું હતું, અને કશ્યપ ઋષિ તેને જાણે છે.

Verse 40

तस्मात्‌ ते संशय: कृष्णे नीहार इव नश्यतु । व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सूज

અતએવ, હે કૃષ્ણ! ધર્મ વિષેનો તારો સંશય ધુમ્મસની જેમ નાશ પામે. ‘આ બધું સાચે અસ્તિત્વમાં છે’ એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને આ નાસ્તિક ભાવ ત્યજી દે.

Verse 41

ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप । शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते5भूद्‌ बुद्धिरीदूृशी

અને સર્વ પ્રાણીઓના ધાતા-પાલક એવા ઈશ્વર પર દોષારોપણ કદી ન કર. શાસ્ત્ર અને ગુરુજનોના ઉપદેશ મુજબ તેમને સમજવાનો પ્રયત્ન કર અને તેમને નમસ્કાર કર. આજે જેવી તારી બુદ્ધિ છે તેવી ન રહે.

Verse 42

यस्य प्रसादात्‌ तद्धक्तो मर्त्यों गच्छत्यमर्त्यताम्‌ | उत्तमां देवतां कृष्णे मावमंस्था: कथंचन

હે કૃષ્ણ! જેમની કૃપાથી તેમના ભક્ત મર્ત્ય હોવા છતાં અમરત્વને પામે છે, તે પરમ દેવતાનું તું કોઈ રીતે અવમાન ન કર.

Verse 231

आर्ष प्रमाणमुत्क्रम्य धर्म न प्रतिपालयन्‌ । सर्वशास्त्रातिगो मूढ: शं जन्मसु न विन्दति

જે ઋષિઓના પ્રમાણને ઉલ્લંઘીને ધર્મનું પાલન કરતો નથી—અને ‘હું સર્વ શાસ્ત્રોથી પરે છું’ એમ કહેતોય—તે મૂઢ જ રહે છે અને જન્મોજન્મ કલ્યાણ પામતો નથી.