Adhyaya 301

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ११२ श्लोक हैं) हू... “+(>9) #2९-3 #25-२ अष्टनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: पत्नीसहित राजा द्युमत्सेनकी सत्यवानके लिये चिन्ता

માર્કંડેયે કહ્યું—“એ જ સમયે મહાબલી રાજા દ્યુમત્સેને પોતાની ગુમાવેલી દૃષ્ટિ ફરી પ્રાપ્ત કરી. દૃષ્ટિ નિર્મળ અને પ્રસન્ન થતાં તેઓ ફરી બધું જ જોવા લાગ્યા.”

Verse 2

स सर्वनाश्रमान्‌ गत्वा शैब्यया सह भार्यया । पुत्रहेतो: परामार्ति जगाम भरतर्षभ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેઓ પત્ની શૈબ્યાને સાથે લઈને પુત્રની શોધ માટે સર્વ આશ્રમોમાં ગયા; અને સત્યવાનના શોકથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ ઘોર પીડામાં પડ્યા.

Verse 3

तावाश्रमान्‌ नदीश्वैव वनानि च सरांसि च | तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतु:,वे दोनों पति-पत्नी उस रातमें पुत्रकी खोज करते हुए विभिन्न आश्रमों, नदीके तटों तथा वनों और सरोवरोंमें भ्रमण करने लगे

તે રાત્રે તે દંપતિ પુત્રની શોધમાં આશ્રમો, નદીકાંઠા, વનો અને સરોવરોમાં સર્વત્ર ભટકતા રહ્યા.

Verse 4

श्रुत्वा शब्दं तु यं कज्चिदुन्मुखा सुतशड्कया । सावित्रीसहितो<भ्येति सत्यवानित्यभाषताम्‌

કોઈ પણ અવાજ સંભળાતાં જ પુત્ર આવ્યો હશે એવી આશંકાથી તેઓ તરત ઉપર જોઈ લેતા અને એકબીજાને કહેતા—“સાવિત્રી સાથે સત્યવાન આવી રહ્યો છે!”

Verse 5

भिन्नैश्न परुषै: पादैः सव्रणै: शोणितोक्षितै: । कुशकण्टकविद्धाड्गावुन्मत्ताविव धावत:

માર્કંડેયે કહ્યું—તેમના પગ ફાટી ગયા હતા, કઠોર થઈ ગયા હતા; ઘાવોના કારણે તેઓ લોહીમાં ભીંજાયેલા હતા. છતાં પણ તે બંને ઉન્મત્તોની જેમ અહીં-ત્યાં દોડતા હતા; ભાગતાં ભાગતાં તેમના અંગોમાં કુશઘાસ અને કાંટા ઘૂસી ગયા હતા.

Verse 6

ततोभिसूृत्य तैरविंप्रै: सर्वराश्रमवासिभि: । परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम्‌

પછી સર્વ આશ્રમોમાં વસતા બ્રાહ્મણો તેમની પાસે ગયા, તેમને ચારે બાજુથી ઘેરી આશ્વાસન આપ્યું; અને આ રીતે સાંત્વના આપી તે બંનેને તેમના પોતાના આશ્રમ સુધી પહોંચાડ્યા.

Verse 7

तत्र भार्यासहाय: स वृतो वृद्धैस्तपोधनै: । आश्वासितोडपि चित्रार्थ: पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः

ત્યાં પત્ની સાથે રાજા દ્યુમત્સેન તપોધન વૃદ્ધ ઋષિઓથી ઘેરાઈ ગયા. પૂર્વ રાજાઓની વિચિત્ર અને અર્થસભર કથાઓ સંભળાવી તેમને વારંવાર આશ્વાસન અપાયું; છતાં પણ તે વૃદ્ધ દંપતિ પુત્રદર્શનની તીવ્ર ઇચ્છાથી, તેના બાળપણની વાતો સ્મરીને, અત્યંત શોકગ્રસ્ત રહ્યા.

Verse 8

ततस्तौ पुनराश्चवस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया । बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदु:ःखितौ

પછી તે બંને વૃદ્ધો, વારંવાર આશ્વાસન મળ્યા છતાં, પુત્રને જોવા ઇચ્છાથી ફરી વ્યાકુળ થયા. પુત્રના બાળપણના પ્રસંગો સ્મરીને તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા.

Verse 9

पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ | हा पुत्र हा साध्वि वधू: क्वासि क्वासीत्यरोदताम्‌ | ब्राह्मण: सत्यवाक्‌ तेषामुवाचेदं तयोवच:

શોકથી ક્ષીણ થયેલા તે બંને વારંવાર કરુણ વચન બોલતા રડવા લાગ્યા—“હાય પુત્ર! હાય સાધ્વી વહુ! તું ક્યાં છે, ક્યાં છે?” ત્યારે તેમની વાત સાંભળી એક સત્યવાદી બ્રાહ્મણે તેમને આ રીતે કહ્યું.

Verse 10

युवर्चा उवाच यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च | आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्‌

યુવાર્ચાએ કહ્યું—જેમ તેની પત્ની સાવિત્રી તપ, ઇન્દ્રિયસંયમ અને સદાચારથી યુક્ત છે, તે જોઈને હું નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું કે સત્યવાન જીવિત છે।

Verse 11

गौतम उवाच वेदा: साड़्ा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत्‌ | कौमारब्रह्मचर्य च गुरवो3ग्निश्व तोषिता:

ગૌતમએ કહ્યું—મેં વેદો તેમના અંગો સહિત અધ્યયન કર્યા છે અને મહાન તપનો સંગ્રહ કર્યો છે. કુમારાવસ્થાથી બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું છે અને ગુરુજનો તથા અગ્નિદેવને યથાવિધી સંતોષ્યા છે।

Verse 12

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे । वायुभक्षोपवास श्च कृतो मे विधिवत्‌ पुरा

ગૌતમએ કહ્યું—એકાગ્ર મનથી મેં મારા સર્વ વ્રતો યથાવિધી આચર્યા છે. પૂર્વકાળે મેં નિયમ મુજબ ‘વાયુભક્ષ’ ઉપવાસ પણ કર્યો હતો।

Verse 13

अनेन तपसा वेदि सर्व परचिकीर्षितम्‌ । सत्यमेतन्निबोधध्वं प्रियते सत्यवानिति

ગૌતમએ કહ્યું—આ તપસ્યાના પ્રભાવથી જે કંઈ કરવાનું અભિપ્રેત હોય તે બધું હું જાણી શકું છું. આ વાતને સત્ય માનો—સત્યમાં સ્થિત રહેનાર ‘સત્યવાન’ કહેવાય; અને તે જ પ્રિય છે।

Verse 14

गौतम बोले--मैंने छहों अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन किया है। महान्‌ तपका संचय किया है। कुमारावस्थासे ही ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए गुरुजनों तथा अग्निदेवको संतुष्ट किया है। एकाग्रचित्त होकर सभी व्रत पूर्ण किये हैं। पूर्वकालमें हवा पीकर विधिपूर्वक उपवासव्रतका साधन किया है। इस तपस्याके प्रभावसे मैं दूसरोंकी सारी चेष्टाओंको जान लेता हूँ। आपलोग मेरी यह बात सच मानें कि सत्यवान्‌ जीवित है ।। ११ “7१३ || शिष्य उवाच उपाध्यायस्य मे वक्‍्त्राद्‌ यथा वाक्यं विनि:सृतम्‌ । नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्‌

શિષ્યએ કહ્યું—મારા ઉપાધ્યાયના મુખમાંથી નીકળેલું વચન કદી મિથ્યા થઈ શકે નહીં. તેથી સત્યવાન નિશ્ચયે જીવિત છે।

Verse 15

ऋषय ऊचु यथास्य भार्या सावित्री सर्वरेव सुलक्षणै: । अवैधव्यकरैरयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्‌

ઋષિઓએ કહ્યું—સત્યવાનની પત્ની સાવિત્રી વૈધવ્યને નિવારનાર અને સૌભાગ્ય વધારનાર સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે; તેથી સત્યવાન નિશ્ચયે જીવિત છે.

Verse 16

भारद्वाज उवाच यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्‌

ભારદ્વાજે કહ્યું—જેમ સત્યવાનની પત્ની સાવિત્રી તપ, દમ (ઇન્દ્રિયસંયમ) અને શુદ્ધ આચારથી યુક્ત છે, તેમ સત્યવાન પણ જીવિત છે.

Verse 17

भारद्वाज बोले--सत्यवानकी पत्नी सावित्री जैसी तपस्या, इन्द्रियसंयम तथा सदाचारसे संयुक्त है, उसे देखते हुए मैं कह सकता हूँ कि सत्यवान्‌ जीवित है ।।

દાલ્ભ્યે કહ્યું—રાજન! જેમ તમને આ રીતે દૃષ્ટિ (અંતર્દૃષ્ટિ) પ્રાપ્ત થઈ છે, અને જેમ સાવિત્રીનું વ્રત ચાલી રહ્યું છે—તે આજે આહાર કર્યા વિના જ પતિ સાથે ગઈ છે—આ નિમિત્તો વિચારતાં એવું જ જણાય છે કે સત્યવાન જીવિત છે.

Verse 18

आपस्तम्ब उवाच यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिण: । पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान्‌

આપસ્તંબે કહ્યું—આ શાંત અને શુભ દિશામાં મૃગ અને પક્ષીઓ જેમ મંગળ સ્વરે બોલે છે, અને જેમ તમારી પ્રવૃત્તિ રાજધર્મ મુજબ આગળ વધે છે—તે પરથી સમજવું કે સત્યવાન જીવિત છે.

Verse 19

धौग्य उवाच सर्वर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रिय: । दीर्घायु्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान्‌

ધૌમ્યે કહ્યું—મહારાજ! તમારો આ પુત્ર જેમ સર્વ સદ્ગુણોથી સંપન્ન, જનપ્રિય અને દીર્ઘાયુના લક્ષણોથી યુક્ત છે; તેથી એવો નિષ્કર્ષ કરવો જોઈએ કે સત્યવાન જીવિત છે.

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभि: । तांस्तान्‌ विगणयन्‌ सर्वास्तत:ः स्थिर इवाभवत्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! સત્યવચનવાળા તપસ્વી મુનિઓના આશ્વાસનથી ધૈર્ય પામી, તેઓ સૌનો યથોચિત માન રાખી અને તેમની સલાહ સ્વીકારી, રાજા દ્યુમત્સેન જાણે સ્થિર અને સંયત થયો.

Verse 21

ततो मुहूर्तात्‌ सावित्री भरत्रां सत्यवता सह । आजगामाश्रमं रात्रौ प्रह्ष्ठा प्रविवेश ह,तदनन्तर दो ही घड़ीमें सावित्री अपने पति सत्यवानके साथ रातमें वहाँ आयी और बड़े हर्षके साथ उसने आश्रममें प्रवेश किया

પછી થોડા જ સમયમાં સાવિત્રી પોતાના પતિ સત્યવાન સાથે રાત્રે આશ્રમમાં આવી પહોંચી અને હર્ષભર્યા હૃદયથી અંદર પ્રવેશી.

Verse 22

ब्राह्मणा ऊचु. पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે પૃથ્વીપતે! તમે પુત્ર સાથે ફરી મળ્યા છો અને તમારી દૃષ્ટિ પણ પાછી આવી છે—આ રીતે તમને જોઈને અમે સૌ તમારી કુશળતા અને સમૃદ્ધિ પૂછીએ છીએ.

Verse 23

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च । चक्षुषश्चात्मनो लाभात्‌ त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे

પુત્રના સમાગમથી, વહુ સાવિત્રીના દર્શનથી અને પોતાની દૃષ્ટિ ફરી પ્રાપ્ત થવાથી—આ ત્રણ શુભલક્ષણોથી તમારો અભ્યुदય વધે છે.

Verse 24

सर्वैरस्माभिरुक्त यत्‌ तथा तन्नात्र संशय: । भूयोभूय: समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति

અમે સૌએ જે કહ્યું હતું તે જ્યોઁ-નું-ત્યોઁ સાચું નીકળ્યું—એમાં શંકા નથી. આગળ પણ તમારી સમૃદ્ધિ ટૂંક સમયમાં વારંવાર પાછી આવશે.

Verse 25

ततोड<ग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि । उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेने महीपतिम्‌,युधिष्ठि!! तदनन्तर सभी ब्राह्मण वहाँ आग जलाकर राजा च्ुमत्सेनके पास बैठ गये

પછી ત્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને તે બધા દ્વિજ બ્રાહ્મણો હાજર રહી બેઠા. હે પાર્થ! ધર્માનુસાર દુઃખિત અને વૃદ્ધ મહારાજ દ્યુમત્સેનની નજીક રહી તેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા-શુશ્રૂષા કરી.

Verse 26

शैब्या च सत्यवांश्रैव सावित्री चैकतः स्थिता: । सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोका: समुपाविशन्‌,शैब्या, सत्यवान्‌ तथा सावित्री--ये तीनों भी एक ओर खड़े थे, जो उन सब महात्माओंकी आज्ञा पाकर शोकरहित हो बैठ गये

શૈબ્યા, સત્યવાન અને સાવિત્રી—આ ત્રણેય એક બાજુ ઊભા હતા. તે બધા મહાત્માઓની અનુમતિ મળતાં તેઓ શોકરહિત થઈ બેઠા; જાણે પરીક્ષા પછી શાંતિ અને ધર્મવ્યવસ્થા ફરી સ્થિર થઈ હોય.

Verse 27

ततो राज्ञा सहासीना: सर्वे ते वनवासिन: । जातकौतूहला: पार्थ पप्रच्छुर्न॒पते: सुतम्‌,पार्थ! तत्पश्चात्‌ राजाके साथ बैठे हुए वे सभी वनवासी कौतूहलवश राजकुमार सत्यवानसे पूछने लगे

પછી રાજા સાથે બેઠેલા તે બધા વનવાસીઓ કૌતૂહલથી ઉદ્ભવ્યા. હે પાર્થ! તેઓ રાજપુત્ર—રાજાના પુત્ર સત્યવાનને—પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા; કારણ કે અદભુત ઘટનાને જોઈ ધર્માનુસાર સત્ય જાણવાની ઇચ્છા હતી.

Verse 28

ऋषय ऊचु. प्रागेव नागतं कस्मात्‌ सभार्येण त्वया विभो | विरात्रे चागतं कस्मात्‌ को5नुबन्धस्तवाभवत्‌

ઋષિઓએ કહ્યું—“હે વિભો! તમે પત્ની સાથે પહેલાં જ કેમ ન આવ્યા? એટલી રાત વીતી ગયા પછી કેમ આવ્યા? તમારી સામે કઈ અડચણ કે અનિવાર્ય પરિસ્થિતિ આવી હતી?”

Verse 29

संतापित: पिता माता वयं चैव नृपात्मज । कस्मादिति न जानीमस्तत्‌ सर्व वक्तुमहसि

“હે નૃપાત્મજ! તમારા વિલંબથી તમારા પિતા, માતા અને અમે સૌ પણ અત્યંત સંતપ્ત થયા. તમે એવું કેમ કર્યું—એ અમને ખબર નથી. તેથી સર્વ વાત સ્પષ્ટ રીતે કહો.”

Verse 30

सत्यवानुवाच पित्राहमभ्यनुज्ञात: सावित्रीसहितो गतः । अथ मे<भूच्छिरोदु:खं वने काष्ठानि भिन्दतः

સત્યવાન બોલ્યો—પિતાની આજ્ઞા મેળવી હું સાવિત્રી સાથે વનમાં ગયો. ત્યાં લાકડાં ચીરતાં ચીરતાં અચાનક મારા માથામાં અત્યંત તીવ્ર પીડા ઊઠી.

Verse 31

सुप्तश्नाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये । तावत्‌ काल॑ न च मया सुप्तपूर्व कदाचन,मैं समझता हूँ कि मैं वेदनासे व्याकुल होकर देरतक सोता रह गया। उतने समयतक मैं उसके पहले कभी नहीं सोया था

હું સમજું છું કે વેદનાથી વ્યાકુળ થઈને હું બહુ લાંબો સમય સૂઈ રહ્યો. એટલો લાંબો સમય હું પહેલાં ક્યારેય સૂયો નહોતો.

Verse 32

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति । अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्‌

તમને સૌને મારા માટે ચિંતા ન થાય એ માટે જ એટલી રાત થઈ ગઈ હોવા છતાં હું અહીં આવ્યો છું. આ વિલંબનું બીજું કોઈ કારણ નથી.

Verse 33

गौतम उवाच अकस्माच्चक्षुष: प्राप्तिर्युमत्सेनस्य ते पितु: । नास्य त्वं कारण वेत्सि सावित्री वक्तुमहति

ગૌતમ બોલ્યા—તમારા પિતા દ્યુમત્સેનને જે અચાનક દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ છે, તેનું કારણ તમે જાણતા નથી. તે કહેવા સાવિત્રી જ યોગ્ય છે.

Verse 34

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्‌ । त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा

સાવિત્રી, હું આ રહસ્ય તારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે તું પરા-અપર—ઉચ્ચ-નીચ, ભૂત-ભવિષ્ય—બધું જાણે છે. હે સાવિત્રી, તેજમાં હું તને સాక్షાત્ દેવી સાવિત્રી સમાન જ જાણું છું. રાજાને જે અચાનક દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ છે, તેનું સાચું કારણ તને ખબર છે. સત્ય બોલ; જો છુપાવવાનું કંઈ ન હોય તો કંઈ પણ દબાવ્યા વિના અમને કહી દે.

Verse 35

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्‌ सत्यं निरूच्यताम्‌ | रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व न:

ગૌતમ બોલ્યા—અહીં જે બન્યું તેનું સાચું કારણ તું જાણે છે; તેથી સત્ય સ્પષ્ટ રીતે કહો. જો આ બાબતમાં તારે કોઈ રહસ્ય ન હોય, તો અમને યથાર્થ જણાવ.

Verse 36

सावित्रयुवाच एवमेतद्‌ यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि व: । न हि किंचिद्‌ रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत्‌

સાવિત્રી બોલી—તમે જેમ સમજો છો તેમ જ છે; તમારો સંકલ્પ અન્યથા થઈ શકે નહીં. મને કશું છુપાવવાનું નથી. સાંભળો, હું બધું યથાર્થ કહું છું.

Verse 37

मृत्युमें पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना । स चाद्य दिवस: प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्‌

મહાત્મા નારદે મને મારા પતિના મૃત્યુનો સમય જણાવ્યું હતું. એ જ દિવસ આજે આવી પહોંચ્યો છે; તેથી હું તેમને એકલા છોડતી નથી.

Verse 38

सुप्तं चैनं यम: साक्षादुपागच्छत्‌ सकिड्कर: । स एनमनयद्‌ बद्धवा दिशं पितृनिषेविताम्‌

જ્યારે તેઓ માથાના દુખાવાથી વ્યાકુળ થઈ ઊંઘી ગયા, ત્યારે સ્વયં યમરાજ પોતાના દૂતો સાથે આવ્યા. તેમણે તેમને બાંધી પિતૃઓની દિશા—દક્ષિણ—તરફ લઈ ગયા.

Verse 39

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्‌ | पज्च वै तेन मे दत्ता वरा: शूणुत तान्‌ मम,उस समय मैंने सत्यवचनोंद्वारा उन भगवान्‌ यमकी स्तुति की। तब उन्होंने मुझे पाँच वर दिये। उन वरोंको आप मुझसे सुनिये

ત્યારે મેં સત્યવચનો દ્વારા તે સર્વશક્તિમાન દેવ યમની સ્તુતિ કરી. પ્રસન્ન થઈ તેમણે મને પાંચ વર આપ્યા. હવે તે વરો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 40

चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे । लब्धं पितु: पुत्रशतं पुत्राणां चात्मन: शतम्‌

ગૌતમ બોલ્યો— મારા સસરા માટે બે વર પ્રાપ્ત થયા છે— દૃષ્ટિની પ્રાપ્તિ અને પોતાના રાજ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ. આ ઉપરાંત મેં બે વધુ વર મેળવ્યા છે— મારા પિતાને સો પુત્રો થાય અને મને પણ સો પુત્રો થાય।

Verse 41

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्न सत्यवान्‌ | भर्तुर्हि जीवितार्थ तु मया चीर्ण त्विदं ब्रतम्‌

પાંચમા વર રૂપે મને મારા પતિ સત્યવાન ચારસો વર્ષના આયુષ્યથી યુક્ત પ્રાપ્ત થયા. ખરેખર, પતિના જીવનની રક્ષા માટે જ મેં આ વ્રત આચર્યું હતું।

Verse 42

एतत्‌ सर्व मया55ख्यातं कारणं विस्तरेण व: । यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दु:ःखं महन्मम

આ રીતે મેં મારા વિલંબનું કારણ અને જે કંઈ જેમ બન્યું તેમ બધું તમને વિસ્તારે કહી દીધું. મારું આ દુઃખ મહાન હતું, પરંતુ તેનો અંતિમ પરિણામ સુખ જ બન્યું।

Verse 43

ऋषय ऊचु: निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं कुल नरेन्द्रस्य तमोमये हृदे । त्वया सुशीलब्रतपुण्यया कुलं समुद्धृतं साध्वि पुन: कुलीनया

ઋષિઓ બોલ્યા— હે પતિવ્રતા સાધ્વી! આ વંશના રાજકુલ પર અનેક આપત્તિઓ આવી, તે દુઃખના અંધકારમય ખાડામાં ડૂબી રહ્યું હતું; પરંતુ તું—સુશીલા, વ્રતનિષ્ઠા, પુણ્યવતી અને કુલીન વધૂ—એ તેને ફરી ઊંચે ઉઠાવી ઉદ્ધાર કર્યું।

Verse 44

मार्कण्डेय उदाच तथा प्रशस्य हाभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषय: समागता: । नरेन्द्रमामन्त्रय सपुत्रमज्जसा शिवेन जम्मुर्मुदिता: स्वमालयम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું— યુધિષ્ઠિર! આ રીતે ત્યાં એકત્ર થયેલા મહર્ષિઓએ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ સાવિત્રીની ખૂબ પ્રશંસા કરી અને યોગ્ય રીતે સન્માન-સત્કાર કર્યો. પછી પુત્રসহ રાજા દ્યુમત્સેન પાસે વિદાયની અનુમતિ લઈને, મંગળ અને પ્રસન્ન હૃદયથી તેઓ ઝડપથી પોતાના-પોતાના આશ્રમોમાં પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 297

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत पतिव्रतामाहात्म्यपर्वमें सावित्री- उपाख्यानविषयक दो सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત પતિવ્રતામાહાત્મ્યપર્વમાં સાવિત્રી-ઉપાખ્યાનવિષયક બે સો સત્તાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 298

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावितरयुपाख्याने अष्टनवत्यधिकद्वधिशततमो< ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં પતિવ્રતામાહાત્મ્યપર્વના અંતર્ગત સાવિત્રી-ઉપાખ્યાનવિષયક બે સો અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।