Adhyaya 296
यक्षोपाख्यान-प्रवेशः (Entry into the Yakṣa-Lake Episode)
Upa-parva: Yakṣa-prāśna (Dharma-buddhi Parva / The Lake Episode)
The chapter opens with Yudhiṣṭhira’s reflection on calamity: he observes that misfortune appears without fixed boundary, apparent cause, or visible instrumentality, yet dharma still differentiates between puṇya and pāpa in lived outcomes. Bhīma, Arjuna, and Sahadeva each identify a specific unresolved grievance from the dice-hall humiliation—Draupadī’s coercive summoning, Karṇa’s cutting speech, and Śakuni’s victory in dice—as potential moral debts contributing to present uncertainty, suggesting a karmic-ethical accounting. Vaiśaṃpāyana then shifts to action: Yudhiṣṭhira instructs Nakula to climb a tree, survey the directions, and locate water for the exhausted brothers. Nakula confirms signs of water (trees indicating moisture and the calls of sārasas) and is dispatched to fetch it. At the lake, he hears an aerial warning: the water is under prior claim; he must answer questions before drinking and taking water. Overcome by thirst, Nakula drinks without compliance and collapses. Concerned by delay, Yudhiṣṭhira sends Sahadeva, who discovers Nakula fallen, receives the same injunction, drinks regardless, and falls as well. Arjuna is then sent; he finds both brothers down, searches for an adversary, hears the Yakṣa’s condition, responds with force (arrow volleys) against an unseen source, but ultimately drinks without resolving the questions and collapses. Finally, Bhīma is dispatched; he too is warned by the Yakṣa and, without engaging the interrogative condition, drinks and falls. The chapter ends with Yudhiṣṭhira entering the silent forest and beholding the ornate lake environment, setting the stage for the forthcoming formal question-and-answer discourse.
Chapter Arc: तीर्थों और आश्रमों का परिभ्रमण कर सावित्री मंत्रियों सहित पिता के भवन लौटती है और वहाँ नारद को पिता के साथ आसनस्थ देखकर दोनों के चरणों में प्रणाम करती है। → राजा अश्वपति सावित्री के विवाह-प्रसंग को आगे बढ़ाते हैं; नारद सत्यवान के कुल, गुण और पृष्ठभूमि का वर्णन करते हुए द्युमत्सेन के राज्य-हरण, अंधत्व और वनवास की कथा सुनाते हैं—जिससे वर-चयन का भार और भी गंभीर हो उठता है। → नारद निर्णायक वाणी बोलते हैं: सत्यवान में केवल एक ही दोष है—आज से एक वर्ष के भीतर उसकी आयु समाप्त हो जाएगी और वह देह-त्याग करेगा। → नारद सावित्री के विवाह में अविघ्न की शुभकामना देकर विदा लेते हैं; प्रसंग का केंद्र अब ‘निश्चित मृत्यु’ के ज्ञान के साथ सावित्री के संकल्प और आगामी घटनाओं की ओर मुड़ जाता है। → सत्यवान की एक-वर्ष-सीमा निश्चित हो चुकी है—अब प्रश्न यह है कि सावित्री इस अनिवार्य नियति के सामने क्या मार्ग चुनेगी और समय के साथ कौन-सा धर्म-निर्णय करेगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ४१३ “लोक हैं) # “&+ (9) #:.. #:.2 चतुर्न॑वर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: सावित्रीका सत्यवान॒के साथ विवाह करनेका दृढ़ निश्चय मार्कण्डेय उवाच अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागत: । उपविष्ट: सभामध्ये कथायोगेन भारत
માર્કંડેયે કહ્યું—હે ભારત! ત્યાર પછી મદ્રદેશના અધિપતિ રાજા (અશ્વપતિ) નારદજીને મળીને, સભામધ્યે બેસી વાતચીતમાં પ્રવૃત્ત હતા.
Verse 2
ततो5भिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभि:,उसी समय सावित्री सब तीर्थों और आश्रमोंमें घूम-फिरकर मन्त्रियोंक साथ अपने पिताके घर आ पहुँची
પછી સાવિત્રી સર્વ તીર્થો તથા આશ્રમોમાં જઈને, મંત્રીઓ સાથે પોતાના પિતાના ગૃહે આવી પહોંચી।
Verse 3
नारदेन सहासीन सा दृष्टवा पितरं शुभा । उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवादनम्,वहाँ पिताको नारदजीके साथ बैठे हुए देखकर शुभलक्षणा सावित्रीने दोनोंके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया
ત્યાં પિતાને નારદમુનિ સાથે બેઠેલા જોઈ શુભલક્ષણાં સાવિત્રીએ બંનેના ચરણોમાં મસ્તક મૂકીને પ્રણામ કર્યો।
Verse 4
नारद उवाच क्व गताभूत् सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप । किमर्थ युवती भर्रें न चैनां सम्प्रयच्छसि
નારદે કહ્યું—હે રાજન! તમારી આ પુત્રી ક્યાં ગઈ હતી અને ક્યાંથી પાછી આવી રહી છે? હવે તો તે યુવતી થઈ ગઈ છે; તો તમે તેને કોઈ યોગ્ય વર સાથે વિવાહ કેમ નથી કરાવતા?
Verse 5
अश्वपतिरवाच कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता । एतस्या: शृणु देवर्षे भर्तारें योडनया वृत:
અશ્વપતિએ કહ્યું—હે દેવર્ષિ! આ જ કાર્ય માટે મેં તેને મોકલી હતી અને તે આજે જ હમણાં પરત આવી છે. તેણે પોતાના માટે જે પતિનું વરણ કર્યું છે, તેનું નામ તેના મુખેથી જ સાંભળો।
Verse 6
मार्कण्डेय उवाच सा ब्रहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा | तदैव तस्य वचन प्रतिगृहोदमब्रवीत्
માર્કંડેયે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! પિતાએ “દીકરી! તારી યાત્રાનો વર્ણન વિસ્તારથી કહો” એમ કહ્યે પછી, શુભલક્ષણાં સાવિત્રીએ તેમની આજ્ઞા સ્વીકારી તત્કાળ આ રીતે બોલી।
Verse 7
सावित्रयुवाच आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रिय: पृथिवीपति: । द्युमत्सेन इति ख्यात: पश्चाच्चान्धो बभूव ह
સાવિત્રી બોલી—પિતાજી! શાલ્વદેશમાં દ્યુમત્સેન નામે પ્રસિદ્ધ એક ધર્માત્મા ક્ષત્રિય ભૂપતિ રાજ્ય કરતો હતો. પછી કાળાંતરે તે અંધ થયો.
Verse 8
विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमत: । सामीप्येन ह्तं राज्यं छिद्रेडस्मिन् पूर्ववैरिणा
તે બુદ્ધિમાન રાજાની દૃષ્ટિ નષ્ટ થઈ ગઈ અને પુત્ર હજી બાળક હતો; આ અવસર પામી નજીકના એક પૂર્વશત્રુ રાજાએ આક્રમણ કરીને તેનું રાજ્ય છીનવી લીધું.
Verse 9
जिद ,.+-+ स बालवत्सया सार्ध भार्यया प्रस्थितो वनम् । महारण्यं गतश्नापि तपस्तेपे महाव्रत:,तब अपनी छोटी अवस्थाके पुत्रवाली पत्नीके साथ वे वनमें चले आये और विशाल वनके भीतर रहकर बड़े-बड़े व्रतोंका पालन करते हुए तपस्या करने लगे। उनके एक पुत्र हैं सत्यवान जो पैदा तो नगरमें हुए हैं, परंतु उनका पालन-पोषण एवं संवर्धन तपोवनमें हुआ है। वे ही मेरे योग्य पति हैं। उन्हींका मैंने मन-ही-मन वरण किया है
પછી તે નાનાં પુત્રવાળી પત્ની સાથે વનમાં નીકળી પડ્યો. મહાઅરણ્યમાં જઈ તે મહાવ્રતી કઠોર નિયમો પાળતાં તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો.
Verse 10
तस्य पुत्र: पुरे जात: संवृद्धश्व तपोवने । सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृत:
તેમનો પુત્ર નગરમાં જન્મ્યો હતો, પરંતુ તપોવનમાં જ ઉછર્યો. એ સત્યવાન જ મને અનુરૂપ પતિ છે—એવું મેં મનમાં વરી લીધું છે.
Verse 11
नारद उवाच अहो बत महत् पापं सावितन्र्या नृपते कृतम् अजानन्त्या यदनया गुणवान् सत्यवान् वृतः
નારદ બોલ્યા—અહો! રાજન, આ તો મહા અનિષ્ટ છે. સત્ય જાણ્યા વિના સાવિત્રી સત્યવાનને ગુણવાન માની વરીને પોતાના પર ભારે વિપત્તિ મોલ લઈ બેઠી છે.
Verse 12
सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । तथास्य ब्राद्मणाश्षक्रुनमैतत् सत्यवानिति
નારદે કહ્યું—તેના પિતા સત્ય બોલે છે અને માતા પણ સત્ય જ કહે છે. તેથી બ્રાહ્મણોએ સત્યનિષ્ઠાને કુળલક્ષણ માની તેનું નામ ‘સત્યવાન’ રાખ્યું.
Verse 13
बालस्याश्चा: प्रियाश्नास्य करोत्यश्चांश्व मृन्मयान् । चित्रेषपि विलिखत्यश्षूंक्षित्राश्व॒ इति चोच्यते
નારદે કહ્યું—આ બાળકને ઘોડા અત્યંત પ્રિય છે. તે માટીના ઘોડા બનાવે છે અને ચિત્ર દોરે ત્યારે પણ ઘોડાઓ જ દોરે છે. તેથી તેને ‘ચિત્રાશ્વ’ પણ કહે છે.
Verse 14
राजोवाच अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान् वा नृपात्मज: । क्षमावानपि वा शूर: सत्यवान् पितृवत्सल:,राजाने पूछा--देवर्ष! इस समय पितृभक्त राजकुमार सत्यवान् तेजस्वी, बुद्धिमान, क्षमावान् और शूरवीर तो है न?
રાજાએ પૂછ્યું—દેવર્ષિ! તે પિતૃભક્ત રાજકુમાર સત્યવાન શું હમણાં પણ તેજસ્વી અને બુદ્ધિમાન છે? શું તે ક્ષમાવાન હોવા છતાં શૂર, સત્યવાદી અને પિતૃપ્રેમી છે?
Verse 15
नारद उवाच विवस्वानिव तेजस्वी बृहस्पतिसमो मतौ । महेन्द्र इव वीरश्न वसुधेव समन्वित:
નારદે કહ્યું—તે રાજકુમાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિમાન, મહેન્દ્ર સમાન વીર અને પૃથ્વી સમાન ક્ષમાશીલ છે.
Verse 16
अश्वपतिरवाच अपि राजात्मजो दाता ब्रह्माण्यश्वापि सत्यवान् । रूपवानप्युदारो वाप्यथवा प्रियदर्शन:
અશ્વપતિએ કહ્યું—શું તે જન્મથી રાજકુમાર, દાનવીર, બ્રાહ્મણભક્ત અને સત્યનિષ્ઠ છે? અથવા શું તે રૂપવાન, ઉદારહૃદય અને પ્રિયદર્શન છે?
Verse 17
अश्वपतिने पूछा--क्या राजपुत्र सत्यवान् दानी, ब्राह्मणभक्त, रूपवानू, उदार अथवा प्रियदर्शन भी है? ।।
નારદજીએ કહ્યું—સત્યવાન પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન કરવામાં સાંકૃતિનંદન રંતિદેવ સમાન છે; અને ઉશીનરપુત્ર શિબીની જેમ બ્રાહ્મણભક્ત તથા સત્યવ્રતી છે।
Verse 18
ययातिरिव चोदार: सोमवत् प्रियदर्शन: । रूपेणान्यतमोडश्रिभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली
નારદજીએ કહ્યું—તે યયાતિની જેમ ઉદારહૃદય છે અને ચંદ્રની જેમ મનોહર દર્શનવાળો છે. રૂપમાં તો તે જાણે અશ્વિનીકુમારોમાંનો જ એક હોય—દ્યુમત્સેનનો એ બલવાન પુત્ર।
Verse 19
स दान्तः स मृदुः शूर: स सत्य: संयतेन्द्रिय: । स मैत्र: सो5नसूयश्न स ह्वीमान् द्युतिमांश्ष सः
નારદજીએ કહ્યું—તે દાંત અને જિતેન્દ્રિય છે; સ્વભાવથી મૃદુ, પરાક્રમે શૂરવીર. તે સત્યનિષ્ઠ છે અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે. સર્વ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ ધરાવે છે, ઈર્ષ્યા તથા દોષદૃષ્ટિથી રહિત છે, લજ્જાશીલ છે અને આંતરિક કાંતિથી દીપ્ત છે।
Verse 20
नित्यशश्चार्जवं तस्मिन् स्थितिस्तस्यैव च ध्रुवा । संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्न कथ्यते
તપ અને શીલમાં વૃદ્ધ થયેલા મહાપુરુષો સંક્ષેપમાં એમ કહે છે કે રાજકુમાર સત્યવાનમાં આર્જવ (સરળતા)નું નિત્ય નિવાસ છે અને એ સદ્ગુણમાં તેની સ્થિતિ અચલ છે।
Verse 21
अश्वपतिर्वाच गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन् प्रब्रवीषि मे । दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन््तीह केचन
અશ્વપતિ બોલ્યા—ભગવન્! તમે તો તેને સર્વ ગુણોથી યુક્ત જ વર્ણવો છો. છતાં, જો તેમાં અહીં કોઈ દોષ હોય, તો તે પણ મને કહો।
Verse 22
नारद उवाच एक एवास्य दोषो हि गुणानाक्रम्य तिष्ठति | सच दोष: प्रयत्नेन न शक््यमतिवर्तितुम्
નારદે કહ્યું—તેમાં દોષ તો એક જ છે; પરંતુ તે એટલો પ્રબળ છે કે તેના સર્વ ગુણોને દબાવીને ઊભો રહે છે. એ દોષ પ્રયત્ન કરીને પણ પાર ન થઈ શકે.
Verse 23
एको दोषो<स्ति नान्यो<5स्य सोडद्यप्रभूृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति
તેમાં દોષ એક જ છે; બીજો કોઈ નથી. આજથી એક વર્ષમાં સત્યવાનનું નિર્ધારિત આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ જશે અને તે દેહત્યાગ કરશે.
Verse 24
राजोवाच एहि सावित्रि गच्छस्व अन्यं वरय शोभने । तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थित:
રાજાએ કહ્યું—આવો, સાવિત્રી! હે શોભને, ફરી જા અને બીજા કોઈ પુરુષનું વરણ કર. તેમાં એક જ મહાદોષ છે, જે તેના સર્વ ગુણોને દબાવીને સ્થિત છે.
Verse 25
यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृत: । संवत्सरेण सो<ल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति,जैसा कि देववदिन्त भगवान् नारदजी कह रहे हैं, सत्यवानूकी आयु बहुत थोड़ी है और वह एक ही वर्षमें देहत्याग कर देगा
દેવોમાં સન્માનિત ભગવાન નારદે મને જેમ કહ્યું છે—તે અલ્પાયુષી છે; એક વર્ષમાં દેહત્યાગ કરશે.
Verse 26
सावित्रयुवाच सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत् सकृत्
સાવિત્રી બોલી—ભાઈઓમાં સંપત્તિનો ભાગ એક જ વાર પડે છે, કન્યા એક જ વાર આપવામાં આવે છે, અને શ્રેષ્ઠ દાતા ‘હું આપીશ’ કહીને એક જ વાર પ્રતિજ્ઞા કરે છે—આ ત્રણેય કાર્ય એક-એક વાર જ થાય છે. સત્યવાન દીર્ઘાયુ હોય કે અલ્પાયુ, ગુણવાન હોય કે ગુણહીન—મેં એક જ વાર તેને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો છે; હવે હું બીજા કોઈ પુરુષનું વરણ કરી શકતી નથી.
Verse 27
दीर्घायुरथवाल्पायु: सगुणो निर्गुणो5पि वा । सकृद् वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्
તે દીર્ઘાયુ હોય કે અલ્પાયુ, ગુણવાન હોય કે ગુણહીન—મેં એક વાર તેમને પતિ તરીકે પસંદ કર્યા છે; હવે હું બીજા કોઈનું વરણ કરીશ નહીં.
Verse 28
मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात् प्रमाणं मे मनस्तत:
પ્રથમ મનમાં દૃઢ નિશ્ચય થાય છે, પછી વાણીથી તે કહેવાય છે; ત્યારબાદ કર્મથી તે અમલમાં આવે છે. તેથી આ વિષયમાં મારું મન જ પ્રમાણ છે.
Verse 29
नारद उवाच स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव । नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात् कथंचन
નારદ બોલ્યા—હે નરશ્રેષ્ઠ! તમારી પુત્રી સાવિત્રીની બુદ્ધિ અચળ છે. આ ધર્મમાર્ગથી તેને કોઈ રીતે પણ હટાવી શકાતી નથી.
Verse 30
नान्यस्मिन् पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणा: । प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव
નારદ બોલ્યા—સત્યવાનમાં જે ગુણો છે, તે બીજા કોઈ પુરુષમાં નથી. તેથી મારા મત મુજબ તમારી પુત્રીનું સત્યવાન સાથે લગ્ન કરાવવું જ યોગ્ય છે.
Verse 31
राजोवाच अविचाल्यं तदुक्तं यत् तथ्यं भगवता वच: । करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान् मम
રાજા બોલ્યા—હે દેવર્ષિ! તમે જે કહ્યું છે તે સત્ય છે અને ટાળી શકાય તેમ નથી. તેથી હું એમ જ કરીશ; કારણ કે તમે મારા ગુરુ છો.
Verse 32
नारद उवाच अविषध्नमस्तु सावितन्र्या: प्रदाने दुहितुस्तव । साधयिष्याम्यहं तावत् सर्वेषां भद्रमस्तु व:
નારદે કહ્યું—રાજન્! તમારી પુત્રી સાવિત્રીના વિવાહદાનમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે. હું આ કાર્ય સફળ કરી દઈશ. તમ સૌનું કલ્યાણ થાઓ.
Verse 33
नारदजीने कहा--राजन्! आपकी पुत्री सावित्रीके विवाहमें किसी प्रकारकी विघ्न- बाधा न आवे। अच्छा, अब मैं चलता हूँ। आप सब लोगोंका कल्याण हो ।।
માર્કંડેયે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! આમ કહી નારદ ઊભા થઈ ત્રિદિવ (સ્વર્ગલોક) તરફ ગયા. રાજાએ પણ પોતાની પુત્રીના વિવાહની સર્વ તૈયારી કરાવી.
Verse 293
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत पतिव्रतामाहात्म्यपर्वमें सावित्री- उपाख्यानविषयक दो सौ तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત પતિવ્રતામાહાત્મ્યપર્વમાં સાવિત્રી-ઉપાખ્યાનવિષયક બે સો ત્રાણાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 294
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावितऋयुपाख्याने चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં પતિવ્રતામાહાત્મ્યપર્વમાં સાવિત્રી-ઉપાખ્યાનનો બે સો ચોરાણુંમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
The dilemma is procedural obedience versus urgent need: whether one may bypass a stated ethical condition (answering questions) to satisfy immediate survival thirst, and what legitimacy means when a resource is claimed by an unseen guardian.
The chapter foregrounds that dharma is not merely intention but disciplined method: under pressure, the ethically stable response requires restraint, inquiry, and recognition of rightful conditions, rather than force or entitlement.
No explicit phalaśruti appears within this chapter’s verses; its meta-function is structural, establishing the rule of the Yakṣa’s interrogation and positioning Yudhiṣṭhira’s forthcoming answers as the interpretive key to the episode’s resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.