Adhyaya 295

Verse 1

2.8 #:23:.7 () हि २ 7 (पतिव्रतामाहात्म्यपर्व) त्रिनवत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: राजा अभश्वपतिको देवी सावितन्रीके वरदानसे सावित्री नामक कन्याकी प्राप्ति तथा सावित्रीका पतिवरणके लिये विभिन्न देशोंमें भ्रमण युधिछिर उवाच नात्मानमनुशोचामि नेमान्‌ भ्रातृन्‌ महामुने । हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામુને! હું ન તો પોતાના માટે શોક કરું છું, ન આ ભાઈઓ માટે, ન રાજ્ય હરણ માટે; જેટલો શોક મને આ દ્રુપદકન્યા માટે થાય છે, એટલો બીજાં માટે થતો નથી।

Verse 2

द्यूते दुरात्मभि: क्लिष्टा: कृष्णया तारिता वयम्‌ | जयद्रथेन च पुनर्वनाच्चापि हृता बलात्‌

જુગારમાં દુરાત્માઓએ અમને ભારે કષ્ટ આપ્યું હતું; પરંતુ કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)એ અમને બચાવી લીધા. પછી જયદ્રથે આ વનમાંથી તેને ફરી બળપૂર્વક હરી લીધી।

Verse 3

अस्ति सीमन्तिनी काचिद्‌ दृष्टपूर्वापि वा श्रुता । पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रपदात्मजा,क्या आपने किसी ऐसी परम सौभाग्यवती पतिव्रता नारीको पहले कभी देखा अथवा सुना है, जैसी यह द्रौपदी है?

આ દ્રુપદકન્યા જેવી મહાસૌભાગ્યવતી અને પતિવ્રતા સ્ત્રીને તમે પહેલાં ક્યારેય જોઈ છે કે સાંભળી છે?

Verse 4

मार्कण्डेय उदाच शृणु राजन्‌ कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । सर्वमेतद्‌ यथा प्राप्तं सावित्रया राजकन्यया

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજા યુધિષ્ઠિર! કુલસ્ત્રીઓના મહાસૌભાગ્યનું વર્ણન સાંભળો. રાજકન્યા સાવિત્રીને પતિવ્રત્ય સહિત આ સર્વ સદ્ગુણો જેમ પ્રાપ્ત થયા, તે હું યથાવત્ કહું છું।

Verse 5

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिक: । ब्रह्माण्यश्ष महात्मा च सत्यसंधो जितेन्द्रिय:

પ્રાચીન કાળમાં મદ્રદેશમાં એક પરમ ધર્માત્મા રાજા રાજ્ય કરતો હતો. તે બ્રાહ્મણભક્ત, મહાહૃદય, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને જિતેન્દ્રિય હતો.

Verse 6

यज्वा दानपतिर्दक्ष: पौरजानपदप्रिय: । पार्थिवो5श्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रत:

તે યજ્ઞ કરનાર, દાનધર્મના અધિપતિ, કાર્યકુશળ, નગર અને જનપદના લોકોનો અતિ પ્રિય તથા સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત એવો ભુપાલ હતો. તેનું નામ અશ્વપતિ હતું.

Verse 7

क्षमावाननपत्यश्व सत्यवाग विजितेन्द्रिय: । अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान्‌

રાજા અશ્વપતિ ક્ષમાશીલ, સત્યવચન અને જિતેન્દ્રિય હોવા છતાં સંતાનહીન હતા. વય ઘણું વીત્યા પછી આ કારણે તેમના મનમાં ભારે સંતાપ થયો.

Verse 8

अपत्योत्पादनार्थ च तीव्रं नियममास्थित: । काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय:

અપત્ય ઉત્પન્ન કરવા માટે તેમણે કઠોર નિયમો ધારણ કર્યા. તેઓ નિશ્ચિત સમયે પરિમિત આહાર લેતા, બ્રહ્મચર્ય પાળતા અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખતા.

Verse 9

हुत्वा शतसहस््र॑ं स सावित्र्या राजसत्तम: । षष्ठे पछ्ठे तदा काले बभूव मितभोजन:

રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ અશ્વપતિ બ્રાહ્મણો સાથે દરરોજ સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રથી એક લાખ આહુતિઓ અર્પણ કરતા અને દિવસના છઠ્ઠા ભાગના સમયે જ પરિમિત આહાર લેતા.

Verse 10

एतेन नियमेनासीद्‌ वर्षाण्यष्टादशैव तु । पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात्‌,उनको इस नियमसे रहते हुए अठारह वर्ष बीत गये। अठारहवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर सावित्रीदेवी संतुष्ट हुईं

આ જ નિયમનું પાલન કરતાં કરતાં અઢાર વર્ષ વીતી ગયા. અઢારમું વર્ષ પૂર્ણ થતાં દેવી સાવિત્રી પ્રસન્ન થઈ.

Verse 11

रूपिणी तु तदा राजन्‌ दर्शयामास तं नृपम्‌ | अग्निहोत्रात्‌ समुत्थाय हर्षेण महतान्विता । उवाच चैनं वरदा वचन पार्थिवं तदा

ત્યારે, હે રાજન, તેજસ્વી રૂપવાળી દેવી એ નૃપને પોતાનું દર્શન આપ્યું. અગ્નિહોત્ર પૂર્ણ કરીને ઊભી થઈ, મહાન હર્ષથી યુક્ત એવી વરદાયિનીએ તે પાર્થિવ રાજાને યથોચિત વચન કહ્યાં.

Verse 12

(सा तमश्वपतिं राजन्‌ सावित्री नियमे स्थितम्‌ ।।

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે રાજન, ત્યારે મૂર્તિમતી દેવી સાવિત્રી અગ્નિહોત્રની અગ્નિમાંથી પ્રગટ થઈ, મહાન હર્ષ સાથે રાજા અશ્વપતિને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપ્યાં. વર આપવા ઉદ્યત થઈ, અનુષ્ઠાનના નિયમોમાં સ્થિત તે નૃપને આ રીતે બોલી. સાવિત્રી બોલી—હે પાર્થિવ! તારા વિશુદ્ધ બ્રહ્મચર્ય, ઇન્દ્રિયદમ, નિયમપાલન અને સર્વાત્મભાવથી કરેલી ભક્તિથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું.

Verse 13

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम्‌ । न प्रमादश्न धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथठचन,मद्रराज अश्वपते! तुम्हें जो अभीष्ट हो, वह वर माँगो। धर्मोंके पालनमें तुम्हें कभी किसी तरह भी प्रमाद नहीं करना चाहिये

હે મદ્રરાજ અશ્વપતે! તને જે ઇચ્છિત હોય તે વર માગ. પરંતુ ધર્મોના પાલનમાં તારે ક્યારેય કોઈ રીતે પણ બેદરકારી કરવી નહીં.

Verse 14

अश्वपतिरवाच अपत्यार्थ: समारम्भ: कृतो धर्मेप्सया मया । पुत्रा मे बहवो देवि भवेयु: कुलभावना:

અશ્વપતિએ કહ્યું—દેવી! ધર્મપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી મેં સંતાન માટે આ અનુષ્ઠાન આરંભ્યું હતું. તમારી કૃપાથી મને અનેક કુલવર્ધક પુત્રો પ્રાપ્ત થાય.

Verse 15

तुष्टासि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम्‌ । संतान परमो धर्म इत्याहुर्मा द्विजातय:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—દેવી! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો હું આ વર પસંદ કરું છું—સંતાન. કારણ કે દ્વિજાતિઓ મને વારંવાર કહે છે કે ‘ધર્મયુક્ત સંતાનોત્પત્તિ જ પરમ ધર્મ છે.’

Verse 16

सावित्रयुवाच पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव । ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवांस्ते पितामह:

સાવિત્રી બોલી—રાજન! મેં પહેલેથી જ તમારો આ અભિપ્રાય જાણી, તમારા માટે પુત્રપ્રાપ્તિ હેતુ ભગવાન પિતામહ બ્રહ્માજીને વિનંતી કરી હતી.

Verse 17

प्रसादाच्चैव तस्मात्‌ ते स्वयम्भुविहिताद भुवि । कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति,अतः सौम्य! भगवान्‌ ब्रह्माजीके कृपाप्रसादसे तुम्हें शीघ्र ही इस पृथ्वीपर एक तेजस्विनी कन्या प्राप्त होगी

અતએવ, સૌમ્ય! જેમની આજ્ઞા પૃથ્વી પર પ્રવર્તે છે એવા સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્માના કૃપાપ્રસાદથી તમને શીઘ્ર જ એક તેજસ્વી કન્યા પ્રાપ્ત થશે.

Verse 18

उत्तरं च न ते किंचिद्‌ व्याहर्तव्यं कथठ्चन । पितामहनिसर्गेण तुष्टा होतद्‌ ब्रवीमि ते

આ વિષયમાં તમારે કોઈ રીતે પણ કોઈ પ્રતિભાવ કે પ્રતિવાદ કરવો નહીં. પિતામહ બ્રહ્માની વ્યવસ્થાથી સંતોષ પામી હું તમને આ કહું છું.

Verse 19

मार्कण्डेय उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्रया वचन नृप: । प्रसादयामास पुन: क्षिप्रमेतद्‌ भविष्यति

માર્કંડેય બોલ્યા—રાજન! સાવિત્રીના વચન સાંભળી રાજાએ ‘તથાસ્તુ’ કહી તેમની આજ્ઞા પાલન કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી. પછી આ ભવિષ્યવાણી શીઘ્ર ફળે એ હેતુથી તેણે ફરી સાવિત્રીદેવીને પ્રસન્ન કરી.

Verse 20

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृप: । स्वराज्ये चावसदू वीर: प्रजा धर्मेण पालयन्‌

સાવિત્રી અદૃશ્ય થઈ ગયા પછી રાજા પોતાના નગરમાં પરત ગયો. ત્યાં તે વીરો પોતાના સ્વરાજ્યમાં રહી ધર્મ અનુસાર પ્રજાનું પાલન કરતો રહ્યો.

Verse 21

नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले राजा अश्वपतिने किसी समय अपनी धर्मपरायणा बड़ी रानीमें गर्भ स्थापित किया

નિયમપૂર્વક ઉત્તમ વ્રતોનું પાલન કરનાર રાજા અશ્વપતિએ એક સમયે પોતાની ધર્મપરાયણા જ્યેષ્ઠ રાણીમાં ગર્ભ સ્થાપિત કર્યો.

Verse 22

राजपुत्र्यास्तु गर्भ: स मालव्या भरतर्षभ । व्यवर्धत तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे,भरतश्रेष्ठ! अश्वपतिकी पत्नी मालवदेशकी राजकुमारी थीं। उनका वह गर्भ आकाशमें शुक्लपक्षीय चन्द्रमाकी भाँति दिनोदिन बढ़ने लगा

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! માલવ દેશની રાજકુમારીનો ગર્ભ તે સમયે આકાશમાં શુક્લપક્ષના ચંદ્રમા જેવો દિવસે દિવસે વધતો ગયો.

Verse 23

जब सावित्रदेवी अन्तर्धान हो गयीं, तब वीर राजा अश्वपति भी अपने नगरको चले गये और प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए अपने राज्यमें ही रहने लगे ।।

જ્યારે સાવિત્રી દેવી અંતર્ધાન થઈ ગઈ, ત્યારે વીરો રાજા અશ્વપતિ પોતાના નગરમાં ગયા અને ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું પાલન કરતા પોતાના રાજ્યમાં રહેવા લાગ્યા. થોડો સમય ગયા પછી નિયમવ્રતી રાજાએ પોતાની ધર્મચારિણી જ્યેષ્ઠ મહિષીમાં ગર્ભ સ્થાપિત કર્યો. સમય આવતા રાણીએ કમલનયની કન્યાને જન્મ આપ્યો અને નૃપશ્રેષ્ઠે આનંદથી તેના જાતકર્મ આદિ સંસ્કારો કરાવ્યા.

Verse 24

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया हापि । सावित्रीत्येव नामास्याश्षक्रुर्विप्रास्तथा पिता

સાવિત્રી દેવી પ્રસન્ન થતાં તે કન્યા પ્રાપ્ત થઈ હતી અને સાવિત્રી/ગાયત્રી મંત્રથી આહુતિ આપવાથી પણ દેવી સાવિત્રી પ્રસન્ન થઈ હતી; તેથી બ્રાહ્મણો તથા પિતાએ તેનું નામ ‘સાવિત્રી’ જ રાખ્યું.

Verse 25

सा विग्रहवतीव श्रीर्व्यवर्धत नृपात्मजा । कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह,वह राजकन्या मूर्तिमती लक्ष्मीके समान बढ़ने लगी और यथासमय उसने युवावस्थामें प्रवेश किया

માર્કંડેયે કહ્યું—રાજકન્યા જાણે મૂર્તિમતી શ્રી (લક્ષ્મી) હોય તેમ દિવસે દિવસે વધુ શોભાયમાન થતી ગઈ. અને સમય આવતાં તે કન્યા પણ યૌવનાવસ્થાને પહોંચી.

Verse 26

तां सुमध्यां पृथुश्रोणी प्रतिमां काउचनीमिव । प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्टवा सम्मेनिरे जना:

માર્કંડેયે કહ્યું—સુનિતંબા, સુંમધ્યા એવી તેણીને જાણે કાંસ્ય નહીં પણ કાંતિમય સોનાની પ્રતિમા સમાન જોઈ લોકો માનવા લાગ્યા—‘આ તો દેવકન્યા જ આવી છે.’

Verse 27

तां तु पच्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा | न कश्चिद्‌ वरयामास तेजसा प्रतिवारित:

માર્કંડેયે કહ્યું—પણ કમળપાંખડી સમાન નેત્રો ધરાવતી તે પોતાના તેજથી જાણે પ્રજ્વલિત હતી. એ જ તેજથી પ્રતિહત થઈ કોઈ રાજા કે રાજકુમારે તેનું વરણ કર્યું નહીં.

Verse 28

अथोपोष्य शिर:स्नाता देवतामभिगम्य सा । ह॒त्वाग्निं विधिवद्‌ विप्रान्‌ वाचयामास पर्वणि

પછી એક પર્વદિને તેણે ઉપવાસ રાખી શિરઃસ્નાન કરીને દેવતાના દર્શનાર્થે ગઈ. ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં આહુતિ આપી બ્રાહ્મણો પાસે સ્વસ્તિવાચન કરાવ્યું.

Verse 29

ततः सुमनस: शेषा: प्रतिगृह्य महात्मन: । पितु: समीपमगमद्‌ देवी श्रीरिव रूपिणी,तदनन्तर इष्टदेवताका प्रसाद लेकर मूर्तिमती लक्ष्मीदेवीके समान सुशोभित होती हुई वह अपने महात्मा पिताके समीप गयी

પછી તેણે શેષ પ્રસાદ સ્વીકારી—રૂપે દેવી શ્રી (લક્ષ્મી) સમાન તેજસ્વી બની—પોતાના મહાત્મા પિતાના સમીપ ગઈ.

Verse 30

साभिवाद्य पितु: पादौ शेषा: पूर्व निवेद्य च कृताञ्जलिवर्वरारोहा नृपते: पार्श्वरमास्थिता

પ્રથમ યોગ્ય અભિવાદન કરીને અને બાકી રહેલી વાતો નિવેદન કરીને તેણે પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો. પછી તે સુંદર કન્યા હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક રાજાના પાર्श્વમાં શાંત ઊભી રહી.

Verse 31

यौवनस्थां तु तां दृष्टवा स्वां सुतां देवरूपिणीम्‌ । अयाच्यमानां स वरैर्नपतिर्दु:खितो5भवत्‌

દેવસમાન રૂપવાળી પોતાની પુત્રીને યુવાનાવસ્થામાં પ્રવેશેલી જોઈને પણ હજી સુધી કોઈ વર તેને માગવા આવ્યો નથી—એ વિચારથી રાજા અત્યંત દુઃખી થયો.

Verse 32

राजोवाच पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्‌ वृणोति माम्‌ । स्वयमन्विच्छ भर्तारें गुणै: सदृशमात्मन:

રાજાએ કહ્યું—“પુત્રી, તને વિવાહમાં આપવાનો સમય આવ્યો છે; પરંતુ કોઈ પણ મારી પાસે આવીને તને માગતું નથી. તેથી તું પોતે જ ગુણોમાં તારા સમાન પતિ શોધી લે.”

Verse 33

प्रार्थित: पुरुषो यश्न स निवेद्यस्त्वया मम । विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम्‌

જે પુરુષને તું પતિરૂપે ઇચ્છે, તેનો મને પરિચય કરાવ. હું વિચારવિમર્શ કરીને તને તેની સાથે વિવાહમાં આપી દઈશ. તું મનગમતો વર વરી લે.

Verse 34

श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभि: । तथा त्वमपि कल्याणि गदतो मे वच: शृणु,कल्याणि! मैंने ब्राह्मणोंके मुखसे धर्मशास्त्रोंकी जो बात सुनी है, उसे बता रहा हूँ, तू भी सुन ले--

“કલ્યાણી, ધર્મશાસ્ત્રોમાં દ્વિજોએ પાઠ કરેલી જે વાત મેં સાંભળી છે, તે હું કહું છું; તું પણ મારા કહેલા વચન સાંભળ.”

Verse 35

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्वानुपयन्‌ पति: । मृते भर्तरि पुत्तश्न वाच्यो मातुररक्षिता

માર્કંડેયે કહ્યું—વિવાહયોગ્ય થયા પછી પણ જે પિતા કન્યાદાન કરતો નથી, તે નિંદનીય છે. જે પતિ ઋતુકાળે પત્ની પાસે નથી જતો, તે પણ નિંદાપાત્ર છે. અને પતિના અવસાન પછી જે પુત્ર માતાનું રક્ષણ નથી કરતો, તે પણ ધિક્કારયોગ્ય છે.

Verse 36

इदं मे वचन श्रुत्वा भर्तुरन्वेषणे त्वर । देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु,मेरी यह बात सुनकर तू पतिकी खोज करनेमें शीघ्रता कर। ऐसी चेष्टा कर, जिससे मैं देवताओंकी दृष्टिमें अपराधी न बनूँ

મારું આ વચન સાંભળીને પતિની શોધમાં તું ત્વરિત થા. દેવતાઓની દૃષ્ટિમાં હું દોષી ન બનું, તેમ વર્તન કર.

Verse 37

मार्कण्डेय उवाच एवमुकक्‍्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्व मन्त्रिण: । व्यादिदेशानुयात्र च गम्यतां चेत्यचोदयत्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! પુત્રીને આમ કહીને રાજાએ વૃદ્ધ મંત્રીઓને પણ આદેશ આપ્યો. યાત્રા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવા કહીને તેણે તેમને પ્રેર્યા—“પ્રસ્થાન કરો; ચાલો.”

Verse 38

साभिवाद्य पितु: पादौ व्रीडितेव मनस्विनी । पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम्‌

મનસ્વિની સાવિત્રી થોડું લજ્જિત થઈ પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કરી. પિતાનું વચન આજ્ઞા માની, કોઈ હિચકિચાટ-વિચાર વિના, તે તરત જ નીકળી પડી.

Verse 39

सा हैमं रथमास्थाय स्थविरै: सचिवैर्वृ॑ता । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह,सुवर्णमय रथपर सवार हो बूढ़े मन्त्रियोंसे घिरी हुई वह राजकन्या राजर्षियोंके सुरम्य तपोवनोंमें गयी

તે રાજકન્યા સુવર્ણમય રથ પર આરોહણ કરીને, વૃદ્ધ મંત્રીઓથી ઘેરાયેલી, રાજર્ષિઓના રમ્ય તપોવનો તરફ ગઈ.

Verse 40

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम्‌ | वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत,तात! वहाँ माननीय वृद्धजनोंकी चरणवन्दना करके उसने क्रमश: सभी वनोंमें भ्रमण किया

ત્યાંના માનનીય વૃદ્ધજનોના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, હે તાત, તે ક્રમશઃ સર્વ વનોમાં ગયો અને ભ્રમણ કરતો રહ્યો.

Verse 41

एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्ग नृपात्मजा । कुर्वती द्विजमुख्यानां तं त॑ं देशं जगाम ह,इस प्रकार राजकुमारी सावित्री सभी तीथर्थोमें जाकर श्रेष्ठ ब्राह्मगोंको धनदान करती हुई विभिन्न देशोंमें घूमती फिरी

આ રીતે રાજકુમારી સર્વ તીર્થોમાં જઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ધનદાન કરતી, એક પછી એક પ્રદેશમાં ફરતી રહી.

Verse 292

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वरें युधिष्ठिरको आश्वासनविषयक दो सौ बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત રામોપાખ્યાનપર્વમાં યુધિષ્ઠિરને આશ્વાસન વિષયક બે સો બાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 293

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावितयुपाख्याने त्रिनवत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં પતિવ્રતા-માહાત્મ્યપર્વના અંતર્ગત સાવિત્રી-ઉપાખ્યાનનો બે સો ત્રાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.