Adhyaya 257
Yudhiṣṭhira’s Lament on Kāla and Daiva after Draupadī’s Recovery (आरण्यक पर्व, अध्याय २५७)
Upa-parva: Draupadī-haraṇa–Jayadratha-nigraha (Aftermath Discourse with the Sages)
Janamejaya asks what the Pandavas did after Draupadī had been abducted and the group had suffered acute distress. Vaiśaṃpāyana reports that once Draupadī was freed and Jayadratha was decisively subdued, Yudhiṣṭhira convened (or settled) with assemblies of sages. In the presence of listening and sympathetic ṛṣis, Yudhiṣṭhira addresses Mārkaṇḍeya with a grief-laden inquiry: he interprets events through the force of kāla (time), daiva (destiny), and inevitability (bhavitavya), stressing that such forces are not transgressed. He articulates the ethical dissonance that a dharma-knowing, dharma-practicing spouse could be subjected to violation-like misfortune, likening the intrusion of disgrace to an untruth touching purity. He asserts that Draupadī has committed no blameworthy act and has practiced exemplary dharma, especially in relation to brahmins. He notes Jayadratha’s coercive act and the consequent punitive outcomes—humiliation (head-shaving motif) and defeat with allies—followed by Draupadī’s retrieval and the destruction of the Saindhava forces. The chapter closes with Yudhiṣṭhira’s broader lament on forest hardships: subsistence by hunting, the violence implicit in it, separation from kin, and the sense of misarranged destiny, culminating in a self-assessment of extreme misfortune.
Chapter Arc: वैष्णव-क्रतु (यज्ञ) की समस्त सामग्री—स्वर्ण, अन्न, धन और विधि-विधान—समय पर तैयार होने का समाचार दुर्योधन के कानों में पड़ता है; राजसभा में एक उत्सव का उद्घोष भीतर-भीतर सत्ता-प्रदर्शन का स्वर बन जाता है। → दुर्योधन ‘क्रतुराज’ के प्रवर्तन की आज्ञा देता है और दूतों को तीव्र वाहनों पर चढ़ाकर दिशाओं में भेजता है—राजाओं, ब्राह्मणों और प्रतिष्ठित जनों को आमंत्रित करने हेतु। यज्ञमण्डप में अतिथियों की सुविधा, अन्न-व्यवस्था और सम्मान-क्रम की चिंता उठती है; विदुर को व्यवस्था-संचालन का दायित्व मिलता है, जिससे धर्म और राजनीति का सूक्ष्म द्वंद्व उभरता है। → दूतों के मुख से औपचारिक निमंत्रण गूंजता है—‘महाराज दुर्योधन आप सबको यज्ञ में बुलाते हैं’—और उसी के साथ विदुर द्वारा ‘यथा-प्रमाण’ (योग्यता/मर्यादा के अनुसार) पूजन-व्यवस्था का क्रियान्वयन आरम्भ होता है; यज्ञ का वैभव अब केवल धार्मिक कर्म नहीं, राजकीय शक्ति का सार्वजनिक प्रदर्शन बनकर चमक उठता है। → दुर्योधन कर्ण और शकुनि सहित हस्तिनापुर में प्रवेश करता है; अतिथियों के लिए निवास-गृह बनवाकर उन्हें शास्त्रानुसार ठहराया जाता है, ब्राह्मणों और राजाओं का यथायोग्य सत्कार कर अंततः विसर्जन (विदाई/समापन-व्यवस्था) भी किया जाता है—यज्ञ-आयोजन की मशीनरी सफलतापूर्वक चल पड़ती है। → यज्ञ का यह वैभव और आमंत्रण-राजनीति आगे किसे लक्ष्य करेगी—धर्म के नाम पर प्रतिष्ठा-युद्ध का अगला मोड़ किस पर टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनयज्ञसमारम्भविषयक दो सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २५५ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) अऑड हर (0) है षट्पज्चाशर्दाधेकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनके यज्ञका आरम्भ एवं समाप्ति वैशम्पायन उवाच ततस्तु शिल्पिन: सर्वे अमात्यप्रवराश्न ये । विदुरश्न महाप्राज्ञो धार्तराष्ट्रे न्यवेदयन्
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ઘોષયાત્રાપર્વમાં દુર્યોધનયજ્ઞસમારંભ-વિષયક બે સો પંચાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ સર્વ શિલ્પીઓ, શ્રેષ્ઠ અમાત્યો તથા પરમ પ્રાજ્ઞ વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનને તે વાત નિવેદન કરી.
Verse 2
सज्जं क्रतुवरं राजन् प्राप्तकालं च भारत | सौवर्ण च कृतं सर्व लाज्लं च महाधनम्
હે રાજન, હે ભારત! ક્રતુશ્રેષ્ઠ (વૈષ્ણવ યજ્ઞ) માટેની સર્વ સામગ્રી તૈયાર છે; નિર્ધારિત સમય પણ આવી પહોંચ્યો છે. અને મહાધન સમાન સોનાનો હળ પણ સંપૂર્ણ રીતે બની ગયો છે.
Verse 3
एतच्छुत्वा नृपश्रेष्ठो धार्तराष्ट्रो विशाम्पते । आज्ञापयामास नृप: क्रतुराजप्रवर्तनम्,राजन! यह सुनकर नृपश्रेष्ठ दुर्योधनने उस क्रतुराजको प्रारम्भ करनेकी आज्ञा दी
આ સાંભળીને, હે વિશામ્પતે, નૃપશ્રેષ્ઠ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર (દુર્યોધન) એ ‘ક્રતુરાજ’ના પ્રવર્તન માટે આજ્ઞા આપી.
Verse 4
ततः प्रववृते यज्ञ: प्रभूतार्थ: सुसंस्कृत: । दीक्षितश्नापि गान्धारियथाशास्त्रं यथाक्रमम्
ત્યારબાદ ઉત્તમ સંસ્કારોથી યુક્ત અને પ્રચુર ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ એવો યજ્ઞ પ્રવર્ત્યો; અને ગાંધારીનંદન (દુર્યોધન) એ શાસ્ત્રાનુસાર ક્રમપૂર્વક દીક્ષા લીધી.
Verse 5
प्रहष्टो धृतराष्ट्रश्न विदुरश्ष महायशा: । भीष्मो द्रोण: कृप, कर्णो गान्धारी च यशस्विनी,धृतराष्ट्रग महायशस्वी विदुर, भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, कर्ण तथा यशस्विनी गान्धारीको इस यज्ञसे बड़ी प्रसन्नता हुई
ધૃતરાષ્ટ્ર પ્રસન્ન થયા અને મહાયશસ્વી વિદુર પણ; ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ તથા યશસ્વિની ગાંધારી પણ તે યજ્ઞથી અત્યંત તૃપ્ત થયા.
Verse 6
निमन्त्रणार्थ दूतांश्व प्रेषयामास शीघ्रगान् । पार्थिवानां च राजेन्द्र ब्राह्मणानां तथैव च,राजेन्द्र! तदनन्तर समस्त भूपालों तथा ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करनेके लिये बहुत-से शीघ्रगामी दूत भेजे
હે રાજેન્દ્ર, ત્યારબાદ તેણે આમંત્રણ માટે ઝડપી દૂતો મોકલ્યા—પાર્થિવ રાજાઓને તથા બ્રાહ્મણોને પણ.
Verse 7
ते प्रयाता यथोद्दिष्टा दूतास्त्वरितवाहना: । तत्र कंचित् प्रयातं तु दूतं दःशासनो<ब्रवीत्
દૂતોને જેમ આદેશ મળ્યો હતો તેમ તેઓ ઝડપી વાહનો પર ચઢી કર્તવ્યપાલન માટે નીકળી પડ્યા. તેમાંના એક જતા દૂતને દુઃશાસને કહ્યું—
Verse 8
गच्छ द्वैतवनं शीघ्रं पाण्डवान् पापपूरुषान् | निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस्तस्मिन् वने तदा
ઝડપથી દ્વૈતવનમાં જા અને પાપપુરુષ પાંડવો તથા તે વનમાં વસતા બ્રાહ્મણોને યથોચિત ધર્મવિધિ પ્રમાણે આમંત્રણ આપી આવ.
Verse 9
स गत्वा पाण्डवान् सर्वनुवाचाभिप्रणम्य च | दुर्योधनो महाराज यजते नृपसत्तम:
દૂત સર્વ પાંડવો પાસે જઈ પ્રણામ કરીને બોલ્યો— “મહારાજ! નૃપશ્રેષ્ઠ દુર્યોધન યજ્ઞ કરી રહ્યો છે.”
Verse 10
स्ववीर्यार्जितमर्थौघमवाप्य कुरुसत्तम: । तत्र गच्छन्ति राजानो ब्राह्मणाश्व॒ ततस्तत:
પોતાના પરાક્રમથી મેળવેલા અપાર ધનસંચયને પામી કુરુશ્રેષ્ઠ (દુર્યોધન) યજ્ઞ કરી રહ્યો છે; ત્યાં વિવિધ પ્રદેશોથી રાજાઓ અને બ્રાહ્મણો આવી રહ્યા છે.
Verse 11
अहं तु प्रेषितो राजन् कौरवेण महात्मना | आमन्त्रयति वो राजा धार्तराष्ट्रो जनेश्वर:
રાજન! મહાત્મા કૌરવે મને મોકલ્યો છે; જનેશ્વર રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર તમને આમંત્રણ આપે છે.
Verse 12
टूट 22222 22222 4 2 222 ततो युधिष्ठिरो राजा तच्छुत्वा दूतभाषितम्
ત્યારે દૂતનું વચન સાંભળી રાજર્ષિ યુધિષ્ઠિરે પ્રસન્ન થઈ ઉત્તર આપ્યો— “આ તો સૌભાગ્ય છે કે વંશની કીર્તિ વધારનાર પ્રતાપી રાજા સુયોધન શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ દ્વારા દેવાધિદેવનું યજન કરે છે.”
Verse 13
अब्रवीन्नूषशार्दूलो दिष्ट्या राजा सुयोधन: । यजते क्रतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धन:
વૈશંપાયન બોલ્યા— રાજાઓમાં સિંહ સમા યુધિષ્ઠિરે ઉત્તર આપ્યો— ‘આ તો ખરેખર સૌભાગ્ય છે કે પૂર્વજોની કીર્તિ વધારનાર રાજા સુયોધન શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ દ્વારા ભગવાનનું યજન કરી રહ્યો છે.’
Verse 14
वयमप्युपयास्यामो न त्विदानीं कथंचन । समय: परिपाल्यो नो यावद् वर्ष त्रयोदशम्
‘અમે પણ તે યજ્ઞમાં ગયા હોત; પરંતુ અત્યારે કોઈ રીતે શક્ય નથી. ત્રેતેર વર્ષ પૂરાં થાય ત્યાં સુધી આપણો કરાર/પ્રતિજ્ઞા પાલવવી જ પડશે.’
Verse 15
श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य भीमो वचनमत्रवीत् । तदा तु नृपतिर्गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिर:
ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરની વાત સાંભળી ભીમે દૂતને કહ્યું— ‘દૂત! સુયોધનને જઈને કહેજે— ત્રેતેર વર્ષ પૂરાં થયા પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર નિર્ધારિત સમયે ત્યાં આવશે; સંધિ માટે નહીં, પરંતુ રણ-યજ્ઞમાં શસ્ત્રાસ્ત્રોથી પ્રજ્વલિત રોષાગ્નિમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને આહુતિ બનાવવા માટે. જ્યારે પાંડવો ક્રોધરૂપ ઘી કૌરવો પર હોમ કરવા ઉદ્યત થશે, ત્યારે હું ભીમ પણ ત્યાં આવી પહોંચિશ।’
Verse 16
अस्त्रशस्त्रप्रदीप्ते5ग्नौ यदा त॑ पातयिष्यति । वर्षात् त्रयोदशादूर्ध्व रणसत्रे नराधिप:
‘ત્રેતેર વર્ષ પછી, રણસત્રમાં શસ્ત્રાસ્ત્રોથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં જ્યારે નરાધિપ (યુધિષ્ઠિર) તને પાડી દેશે—ત્યારે જ તે સમ્રાટ ત્યાં આવશે.’
Verse 17
यदा क्रोधहविर्मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डव: । आगगन्ताहं तदास्मीति वाच्यस्ते स सुयोधन:
‘સુયોધનને કહેજે— જ્યારે પાંડવો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પર ક્રોધરૂપ હવિ અર્પણ કરવા ઉદ્યત થશે, ત્યારે હું પણ ત્યાં આવીશ.’
Verse 18
शेषास्तु पाण्डवा राजन् नैवोचु: किंचिदप्रियम् । दूतश्वापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रेी न्यवेदयत्,राजन! शेष पाण्डवोंने कोई अप्रिय वचन नहीं कहा। दूतने भी लौटकर दुर्योधनसे सब समाचार ठीक-ठीक बता दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! બાકીના પાંડવોએ કોઈ અપ્રિય કે કઠોર વચન કહ્યું નહીં. અને દૂત પણ પાછો ફરીને જે જેમ બન્યું હતું તે સર્વ ધાર્તરાષ્ટ્ર (દુર્યોધન) ને યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું.
Verse 19
अथाजममुर्नरश्रेष्ठा नानाजनपदेश्वरा: । ब्राह्मणाश्न महाभाग धार्तराष्ट्रपुरं प्रति,महाभाग! तदनन्तर विभिन्न देशोंके अधिपति नरश्रेष्ठ भूपाल तथा ब्राह्मण दुर्योधनकी राजधानी हस्तिनापुरमें आये
ત્યારબાદ અનેક જનપદોના અધિપતિ એવા મહાભાગ નરશ્રેષ્ઠ નૃપો તથા બ્રાહ્મણો, ધાર્તરાષ્ટ્રની નગરી—દુર્યોધનની રાજધાની હસ્તિનાપુર—પ્રતિ પ્રસ્થાન કરી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 20
ते त्वर्चिता यथाशास्त्रं यथाविधि यथाक्रमम् | मुदा परमया युक्ता: प्रीताश्चापि नरेश्वरा:
તેમને શાસ્ત્રાનુસાર, વિધિપૂર્વક અને યથાક્રમે યોગ્ય સન્માન-પૂજા કરવામાં આવી. તેથી તે નરેશો પરમાનંદથી ભરાઈ પ્રસન્ન થયા અને અંતરમાં ગાઢ તૃપ્તિ અનુભવી.
Verse 21
धृतराष्ट्रो5पि राजेन्द्र संवृत: सर्वकौरवै: । हर्षेण महता युक्तो विदुरं प्रत्यभाषत,राजेन्द्र! समस्त कौरवोंसे घिरे हुए धृतराष्ट्रको भी बड़ा हर्ष हुआ। उन्होंने विदुरसे कहा --
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજેન્દ્ર! સર્વ કૌરવો દ્વારા ઘેરાયેલા ધૃતરાષ્ટ્રને પણ મહાન હર્ષ થયો. તે મહા આનંદથી યુક્ત થઈ વિદુરને સંબોધીને બોલ્યા.
Verse 22
यथा सुखी जन: सर्व: क्षत्त: स्यादन्नसंयुत: । तुष्येत् तु यज्ञसदने तथा क्षिप्रं विधीयताम्,'भैया! शीघ्र ऐसी व्यवस्था करो, जिससे इस यज्ञमण्डपमें पधारे हुए सभी लोग खान- पानसे संतुष्ट एवं सुखी हों”
“ક્ષત્તા! તુરંત એવી વ્યવસ્થા કરો કે અહીં સર્વ લોકો અન્ન-પાનથી યુક્ત થઈ સુખી રહે, અને યજ્ઞસદનમાં આવેલા સૌજન તત્કાળ તૃપ્ત થાય.”
Verse 23
विदुरस्तु तदाज्ञाय सर्ववर्णानरिंदम । यथा प्रमाणतो विद्वान् पूजयामास धर्मवित्
પરિસ્થિતિ અને યોગ્ય મર્યાદા જાણી ધર્મજ્ઞ, વિદ્વાન વિદુરે સર્વ વર્ણના લોકોની સંખ્યા અને સ્થાનનું યથાર્થ જ્ઞાન કર્યું; પછી, હે શત્રુદમન જનમેજય, યોગ્ય પ્રમાણ અને વિધિ અનુસાર સૌનું યથોચિત સ્વાગત-સત્કાર કર્યું।
Verse 24
भक्ष्यपेयान्नपानेन माल्यैश्नापि सुगन्धिभि: । वासोभिर्विविधैश्नैव योजयामास हृष्टवत्,वे बड़े हर्षक साथ सभी अतिथियोंको उत्तम भक्ष्य, पेय, अन्न-पान, सुगन्धित पुष्पहार तथा नाना प्रकारके वस्त्र देने लगे
હર્ષભેર તેમણે અતિથિઓની સેવા કરી—ઉત્તમ ભક્ષ્ય-પેય, અન્ન-પાન, સુગંધિત પુષ્પહાર અને નાનાં પ્રકારનાં વસ્ત્રો આપી સૌનું ઉદારતાથી સન્માન કર્યું।
Verse 25
कृत्वा ह्यावसथान् वीरो यथाशास्त्र यथाक्रमम् । सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रो दत्त्वा च विविधं वसु
વીર રાજેન્દ્રે શાસ્ત્રવિધિ અને યોગ્ય ક્રમ મુજબ નિવાસની વ્યવસ્થા કરી; પછી તેમને સાંત્વના આપી નાનાં પ્રકારનું ધન પણ અર્પણ કર્યું—સૌજન્ય, ઉદારતા અને યોગ્ય મર્યાદા સાથે।
Verse 26
विसृज्य च नृपान् सर्वान् भ्रातृभि: परिवारित:,इस प्रकार सब राजाओंको विदा देकर भाइयोंसे घिरे हुए दुर्योधनने कर्ण और शकुनिके साथ हस्तिनापुरमें प्रवेश किया
આ રીતે સર્વ રાજાઓને વિદાય આપી, ભાઈઓથી ઘેરાયેલો દુર્યોધન કર્ણ અને શકુનિ સાથે હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 27
विवेश हास्तिनपुरं सहित: कर्णसौबलै:,इस प्रकार सब राजाओंको विदा देकर भाइयोंसे घिरे हुए दुर्योधनने कर्ण और शकुनिके साथ हस्तिनापुरमें प्रवेश किया
સમવેત રાજાઓને વિદાય આપી, ભાઈઓથી ઘેરાયેલો દુર્યોધન કર્ણ અને શકુનિ સાથે હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 116
मनो5भिलपियतं राज्ञस्तं क्रतु द्रष्टमर्हथ । “राजन! महामना दुःशासनने मुझे आपके पास भेजा है। जननायक महाराज दुर्योधन आपलोगोंको उस यज्ञमें बुला रहे हैं। आपलोग चलकर राजाके मनोवांछित उस यज्ञका दर्शन कीजिये'
વૈશંપાયન બોલ્યા—“રાજાએ લાંબા સમયથી જે યજ્ઞની અભિલાષા રાખી છે, તેનું દર્શન કરવા તમે અવશ્ય જાઓ. રાજન! મહામના દુઃશાસને મને તમારી પાસે મોકલ્યો છે. જનનાયક મહારાજ દુર્યોધન તમને સૌને તે યજ્ઞમાં આમંત્રિત કરે છે. આવો, રાજાના મનોઇચ્છિત તે યજ્ઞનું દર્શન કરો।”
Verse 256
विसर्जयामास नृपान ब्राद्मणांश्व सहस्रश: | वीर राजा दुर्योधनने सभीको शास्त्रानुसार यथायोग्य निवासगृह बनवाकर उनमें ठहराया था। उसने सब प्रकारसे आश्वासन तथा भाँति-भाँतिके रत्न देकर सहस्रों राजाओं तथा ब्राह्मणोंको विदा किया
વૈશંપાયન બોલ્યા—વીર રાજા દુર્યોધને સહસ્રો રાજાઓ અને બ્રાહ્મણોને વિદાય આપ્યા. શાસ્ત્રાનુસાર યથાયોગ્ય નિવાસગૃહો બનાવડાવી તેમને ત્યાં ઠેરવ્યા; પછી સર્વ રીતે આશ્વાસન આપી અને નાનાપ્રકારના રત્નો ભેટ ધરી, તે સહસ્રો રાજાઓ તથા બ્રાહ્મણોને રવાના કર્યા।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts the dilemma of moral causality: how severe misfortune can befall a demonstrably virtuous person (Draupadī), and whether kāla/daiva overrides the expected linkage between conduct and outcome.
The chapter frames ethical resilience: acknowledging inevitability (bhavitavya) while continuing to interpret events through dharma, seeking counsel, and maintaining accountability for coercive wrongdoing.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is archival and interpretive—positioning the episode as a case study in dharma’s endurance amid trauma and the explanatory categories of kāla and daiva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.