Adhyaya 224
सत्यभामया द्रौपद्याश्वासनम् (Satyabhāmā’s Consolation of Draupadī)
Upa-parva: Draupadī-āśvāsana (Consolation of Draupadī) episode
Vaiśaṃpāyana narrates that Janārdana (Kṛṣṇa), after spending time in agreeable discourse with the Pāṇḍavas and eminent sages, completes formal leave-taking and prepares to mount his chariot. Satyabhāmā turns to Draupadī (Kṛṣṇā, Drupada’s daughter) and delivers a composed reassurance: Draupadī should not yield to longing, distress, or sleepless anxiety, for her husbands—likened to divine figures—will secure the earth and restore stable rule. Satyabhāmā frames Draupadī’s suffering as temporary and inconsistent with her virtues and honored status, forecasting that the realm will become ‘thornless’ (free of affliction) and enjoyed without inner conflict. She anticipates the removal of hostile forces and a future in which those who mocked Draupadī during exile will be seen bereft of resolve. She further reports domestic assurances: Draupadī’s sons—Prativindhya, Sutasoma, Śrutakarmā, Śatānīka, and Śrutasena—are well, trained in arms, and content in Dvārakā, cared for within the Yādava household; Subhadrā and other family members maintain affectionate guardianship, and elders provide food and clothing. Having spoken these heartening words, Satyabhāmā circumambulates Draupadī, boards Kṛṣṇa’s chariot, and Kṛṣṇa departs swiftly after further calming Draupadī.
Chapter Arc: मार्कण्डेय ऋषि युधिष्ठिर से कहते हैं—अब मैं अग्नि के अद्भुत पुत्र, अमित-तेजस्वी कार्तिकेय (स्कन्द) से जुड़ी एक और विस्मयकारी कथा सुनाता हूँ, जो कीर्ति-वर्धक है। → पूर्वकाल में देव-दानव संग्राम में घोररूप दानव देवताओं को बार-बार पराजित करते हैं। इन्द्र देखता है कि देवसेना छिन्न-भिन्न हो रही है और देवताओं को एक ऐसे सेनानायक की आवश्यकता है जो युद्ध-भाग्य पलट दे। इसी बीच देवसेना (देवताओं की सेना/देवसेना नामक देवी) संकट में पड़ती है और रक्षा के लिए पुकार उठती है—‘कोई वीर मेरी रक्षा करे, मुझे मेरे पति तक पहुँचा दे।’ → इन्द्र देवसेना को आश्वस्त करता है, तभी केशी सामने आकर दावा करता है कि देवसेना ने उसे वरण किया है और इन्द्र उसे छोड़ दे। विवाद युद्ध में बदलता है—केशी क्रोध में पर्वत-शिखर/चट्टान इन्द्र पर फेंकता है; इन्द्र वज्र से उसे चूर-चूर कर देता है और केशी का पराभव सुनिश्चित हो जाता है। → केशी के परास्त होने पर इन्द्र देवसेना का उद्धार करता है—उसकी रक्षा कर उसे भयमुक्त करता है और देवताओं के पक्ष में व्यवस्था/नेतृत्व की आवश्यकता (स्कन्द-सम्बन्धी प्रसंग) को आगे बढ़ाने का मार्ग प्रशस्त होता है। → केशी के पराभव के बाद स्कन्दोत्पत्ति और देवसेना-सम्बन्ध की अगली कड़ी—देवताओं को सेनानायक कैसे प्राप्त होता है—इसका संकेत देकर कथा अगले अध्याय की ओर मुड़ती है।
Shlokas
Verse 1
3 “+/( 9) #:<-+ #2६] - 'सहस: पुत्रो5द्भुत:' इति मन्त्रवर्ण:। त्रयोविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: इन्द्रके द्वारा केशीके हाथसे देवसेनाका उद्धार (वैशम्पायन उवाच श्र॒त्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराज: कथां शुभाम् । पुन: पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम् ।।
વૈશમ્પાયને કહ્યું—ધર્મસંયુક્ત આ શુભ કથા સાંભળીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ફરી તપસ્વી મહર્ષિ માર્કંડેયને પ્રશ્ન કર્યો। યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મુને, કુમાર સ્કંદનો જન્મ કેવી રીતે થયો? તે અગ્નિનો પુત્ર કેવી રીતે બન્યો? રુદ્ર (શિવ)માંથી તેની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? અને ગંગા તથા છ કૃત્તિકાઓમાં તે કેવી રીતે પ્રગટ થયો? હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું; મારું કૌતૂહલ અત્યંત છે। માર્કંડેયે કહ્યું—હે નિષ્પાપ, મેં તને અગ્નિઓના વિવિધ વંશોનું વર્ણન કરી દીધું છે. હવે, હે કૌરવ, પરમ બુદ્ધિમાન કાર્તિકેયના જન્મવૃત્તાંતને સાંભળ।
Verse 2
अद्भुतस्याद्धुतं पुत्र प्रवक्ष्याम्यमितौजसम् । जात॑ ब्रद्मर्षिभार्या्भिव्रल्याण्यं कीर्तिवर्धनम्
માર્કંડેયે કહ્યું—હું અદ્ભુત અગ્નિના અદ્ભુત પુત્ર, અપરિમિત બળ અને તેજ ધરાવતા કાર્તિકેયનું વર્ણન કરું છું. બ્રહ્મર્ષિઓની પત્નીઓ દ્વારા તેમનો જન્મ થયો; તેઓ કલ્યાણસ્વરૂપ, કીર્તિવર્ધક અને બ્રાહ્મણપ્રિય છે. તેમના જન્મનો વૃત્તાંત સાંભળો।
Verse 3
देवासुरा: पुरा यत्ता विनिध्नन्त: परस्परम् । तत्राजयन् सदा देवान् दानवा घोररूपिण:
પૂર્વકાળે દેવો અને અસુરો યુદ્ધ માટે ઉદ્યત થઈ પરસ્પર શસ્ત્રાસ્ત્રોથી પ્રહાર કરતા. તે સંઘર્ષમાં ઘોરરૂપ દાનવો સદાય દેવો પર વિજય મેળવતા.
Verse 4
वध्यमानं बल दृष्टवा बहुशस्तै: पुरंदर: । स सैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा
પુરંદર ઇન્દ્રે જોયું કે દાનવો વારંવાર અનેક શસ્ત્રોથી દેવસેનાનો સંહાર કરે છે; ત્યારે સેનાનાયકની જરૂરિયાતને લઈને તેઓ અત્યંત ચિંતિત થયા.
Verse 5
देवसेनां दानवैहि भरनां दृष्टवा महाबल: । पालयेद् वीर्यमाश्रित्य स ज्ञेय: पुरुषो मया
તેમણે વિચાર્યું—“દાનવો દ્વારા ભંગ થયેલી દેવસેનાને જોઈ, મને એવો મહાબલવાન પુરુષ શોધી જાણવો જોઈએ, જે પોતાના પરાક્રમના આશ્રયે તે સેનાનું રક્ષણ કરી શકે; એ પુરુષ જ મારા માટે જ્ઞેય છે.”
Verse 6
स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्नर्थमिदं भृशम् | शुश्रावार्तस्वरं घोरमथ मुक्त स्त्रिया तदा
આ વિષયનું ઘન ચિંતન કરતાં તેઓ માનસ પર્વત પર ગયા. ત્યાં તે જ સમયે તેમણે એક સ્ત્રીના મુખમાંથી નીકળેલો ભયંકર આર્તનાદ સાંભળ્યો.
Verse 7
अभिधावतु मां वक्ित् पुरुषस्त्रातु चैव ह । पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिरस्तु मे,वह कह रही थी “कोई वीर पुरुष दौड़कर आये और मेरी रक्षा करे। वह मेरे लिये पति प्रदान करे या स्वयं ही मेरा पति हो जाय”
તે કહેતી હતી—“કોઈ વીર પુરુષ દોડી આવી મારી રક્ષા કરે. તે મારા માટે પતિ નિશ્ચિત કરે, અથવા પોતે જ મારો પતિ બની જાય.”
Verse 8
ट कट प्टपुछ 92: कल ८; प््छः क- €्छ पुरंदरस्तु तामाह मा भैर्नास्ति भयं तव । एवमुक्त्वा ततो5पश्यत् केशिनं स्थितमग्रत:
આ સાંભળીને ઇન્દ્રે તેણીને કહ્યું—“ભદ્રે! ડરશો નહીં; હવે તમને કોઈ ભય નથી.” એમ કહી આગળ નજર કરી, તો કેશી દાનવ સામે ઊભો દેખાયો.
Verse 9
किरीटिनं गदापारणिं धातुमन्तमिवाचलम् । हस्ते गृहीत्वा कन्यां तामथैनं वासवोडब्रवीत्
તેના મસ્તક પર કિરીટ હતું, હાથમાં ગદા હતી; અને તે કન્યાનો હાથ પકડી, વિવિધ ધાતુઓથી ઝળહળતા અચલ પર્વત જેવો જણાતો હતો. તેને આમ જોઈ વાસવ (ઇન્દ્ર) બોલ્યો—
Verse 10
अनार्यकर्मन् कस्मात् त्वमिमां कन्यां जिहीरषसि | वज्िणं मां विजानीहि विरमास्या: प्रबाधनात्
હે અનાર્ય કર્મ કરનાર દાનવ! તું આ કન્યાનું અપહરણ કેમ કરવા ઈચ્છે છે? જાણ, હું વજ્રધારી ઇન્દ્ર છું; આ અબલાને સતાવવાનું છોડ દે.
Verse 11
केश्युवाच विसृजस्व त्वमेवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया । क्षमं ते जीवतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन
કેશી બોલ્યો—“હે શક્ર! તું જ એને છોડ દે; મેં એને વરી લીધી છે. હે પાકશાસન! એવું કરશો તો જ તું જીવતો પોતાના નગરમાં પાછો જઈ શકીશ.”
Verse 12
एवमुकक््त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै । तामापतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज़ेण वासव:
એમ કહી કેશીએ ઇન્દ્રનો વધ કરવા માટે પોતાની ગદા ફેંકી. પરંતુ વાસવ (ઇન્દ્ર) એ વજ્રથી આવતી ગદાને મધ્યમાં જ કાપી નાખી.
Verse 13
अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत् । तदा पतन्तं सम्प्रेक्ष्य शैलशूजं शतक्रतु:
ત્યારે ક્રોધિત કેશીએ તેના પર પર્વતશિખર ફેંક્યું. પડતું આવતું તે શૈલશૃંગ જોઈ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) સશંક થઈને નિહાળ્યો.
Verse 14
बिभेद राजन् वज्ेण भुवि तन्निपपात ह । पतता तु तदा केशी तेन शृज्ञेण ताडित:
રાજન! ઇન્દ્રે વજ્રથી તેને ચીરી નાખ્યું અને તે ભૂમિ પર પડી ગયું. અને ત્યારે પડતો કેશી એ જ શૃંગથી આઘાત પામ્યો.
Verse 15
तब केशीने कुपित होकर इन्द्रपर पर्वतकी एक चट्टान फेंकी। राजन्! उस शैलशिखरको अपने ऊपर सरिता देख इन्द्रने वज़से उसके टुकड़े-टुकड़े कर दिये और वह चूर-चूर होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय गिरते हुए उस शिलाखण्डने केशीको ही भारी चोट पहुँचायी ।।
ત્યારે કેશીએ કુપિત થઈ ઇન્દ્ર પર પર્વતનો એક શિલાખંડ ફેંક્યો. રાજન! પોતાના ઉપર આવતું તે શૈલશિખર જોઈ ઇન્દ્રે વજ્રથી તેને ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યું અને તે ચૂર્ણ થઈ પૃથ્વી પર પડી ગયું. એ જ સમયે પડતા તે શિલાખંડે કેશીને જ ભારે આઘાત પહોંચાડ્યો. આ પ્રહારથી અત્યંત પીડિત થઈ તે દાનવ મહાભાગ્યશાળી કન્યાને છોડીને ભાગી ગયો. તે અસુર ચાલ્યો ગયા પછી વાસવ (ઇન્દ્ર) એ કન્યાને પૂછ્યું— “શુભાનને! તું કોણ છે? કોની પુત્રી છે? અને અહીં શું કરે છે?”
Verse 222
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानविषयक अग्निप्रादुर्भावसम्बन्धी दो सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત માર્કંડેય-સમાસ્યાપર્વમાં આંગિરસોપાખ્યાન વિષયક અગ્નિ-પ્રાદુર્ભાવ સંબંધિત બે સો બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 223
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आद्धिरसोपाख्याने स्कन्दोत्पत्तौ केशिपराभवे त्रयोविंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં માર્કંડેય-સમાસ્યાપર્વના અંતર્ગત આંગિરસોપાખ્યાનમાં સ્કંદોત્પત્તિ તથા કેશિ-પરાભવ વિષયક બે સો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત.
Frequently Asked Questions
The pressure point is sustaining composure and moral confidence during unjust suffering: Draupadī’s anxiety is met with counsel that aligns endurance with the expectation of lawful restoration rather than impulsive despair.
Reassurance is grounded in a dharmic horizon: virtue and rightful order are presented as ultimately reassertive, and emotional steadiness is treated as a disciplined response that preserves agency and cohesion.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter functions as narrative-ethical reinforcement, emphasizing consolation, social support, and the anticipated restoration of order within the epic’s broader teleology.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.