Shloka 120
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानषींश्वैव महीपते । देत्यदानवसड्घांश्व नागांश्न मनुजाधिप
vaiśampāyana uvāca | gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgāṃś ca manu-jādhipa | pṛthvīpate sādhya-rudrādityān guhyakān pitaro 'pi ca | sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn aśvinī-kumārakān | gandharvān apsarasaś ca yakṣāṃś caiva mayā dṛṣṭāḥ | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgān siṃhikā-sutān api | anyān devāriṇo 'py anye mayā dṛṣṭā narādhipa | asmin loke mayā dṛṣṭaṃ yat kiṃcid sthāvara-jaṅgamam | tat sarvaṃ tasya mahātmanaḥ kukṣau me samadṛśyata | mahārāja ahaṃ pratidinaṃ phalāhāraḥ san carāmi sarva-loke ||
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે મહીપતે, મનુજાધિપ, પૃથ્વીપતે! મેં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, યક્ષો અને ઋષિઓ; દૈત્ય-દાનવોના સમૂહો; અને નાગો પણ જોયા. સાધ્યો, રુદ્રો, આદિત્યો, ગુહ્યકો, પિતૃગણ; સર્પો અને નાગો, સુપર્ણો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો; ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, યક્ષો અને અનેક અન્યને પણ મેં દર્શન કર્યા. સિંહિકાના પુત્રો (રાહુ વગેરે) તથા અન્ય દેવશત્રુઓને પણ મેં જોયા. રાજન! આ લોકમાં મેં જે કંઈ સ્થાવર-જંગમ જોયું હતું, તે બધું તે મહાત્માની કુક્ષિમાં મને પ્રત્યક્ષ દેખાયું. મહારાજ! હું દરરોજ ફળાહાર કરીને આ સમગ્ર જગતમાં ભ્રમણ કરું છું.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the vastness and interconnection of creation: all classes of beings—divine, human-adjacent, and demonic—are encompassed within a higher reality, symbolized by the vision of the entire world appearing within the great-souled being’s belly. It also highlights disciplined living (subsisting on fruits) and continual wandering as an ascetic mode aligned with restraint and observation.
Vaiśampāyana reports a marvel-filled experience to a king: he has seen numerous orders of beings (gods, spirits, sages, demons, serpent-races, and celestial groups). He then states that everything he had seen in the world—moving and unmoving—appeared within the belly of a certain mahātman, and he describes his own daily practice of fruit-eating and roaming through the world.