Adhyaya 182
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma (Chapter 182)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Brahmaṇa-māhātmya (Didactic episode on the excellence of Brāhmaṇas and tapas)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas request Mārkaṇḍeya to describe the excellence of foremost brāhmaṇas. The narrative introduces a Haihaya prince engaged in hunting who, mistaking an ascetic for game, strikes him down in the forest. Distressed and remorseful, the prince reports the incident to Haihaya rulers, who become despondent upon learning a root-and-fruit-eating muni has been harmed. Seeking to identify the ascetic, they proceed to the āśrama of the sage Tārkṣya (also addressed with the epithet Parapuraṃjaya). After being received, they decline honors, stating they are unworthy due to the wrongdoing of having harmed a brāhmaṇa. Tārkṣya asks how and where the brāhmaṇa was killed and invites them to witness the force of his tapas. When the party cannot locate the ascetic’s body, Tārkṣya identifies the slain brāhmaṇa as his own son, endowed with ascetic power, and the group expresses astonishment at his restoration to life. In response to their inquiry, Tārkṣya states that death does not prevail over such practitioners because they adhere to truth, maintain svadharma, speak for brāhmaṇas’ welfare, avoid misconduct, and uphold hospitality and proper care for dependents. He concludes that this is only a brief account, instructs them to depart without fear of sin, and the kings return home satisfied after honoring the great sage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्नों से संतुष्ट सर्प-रूपधारी नहुष का कठोर बंधन ढीला पड़ता है—भीम अभी भी जकड़ा है, पर उत्तरों की ज्योति से मुक्ति का द्वार खुल चुका है। → युधिष्ठिर दान, सत्य, अहिंसा, प्रिय-वचन और धर्म-निष्ठा के गुरुत्व-लाघव पर सूक्ष्म प्रश्न उठाते हैं; नहुष मन-बुद्धि के भेद, विषय-भोग और मोक्ष-साधन की दार्शनिक व्याख्या देकर परीक्षा को और कठिन बना देता है। → नहुष निर्णायक रूप से धर्म-मार्ग का सार रखता है—पात्र को दान, सत्य-वचन, प्रिय-वचन और अहिंसा-निरति से स्वर्ग-गति; और मन-बुद्धि के विवेक से जीव का बंधन/मोक्ष—युधिष्ठिर की प्रज्ञा इस कसौटी पर खरी उतरती है। → नहुष युधिष्ठिर के उत्तरों से तृप्त होकर भीम को छोड़ देता है; ब्राह्मण-श्रेष्ठ भीम के साहस/उतावलेपन को धिक्कारते हुए पाण्डव-हित की सीख देते हैं; भीम को भय-मुक्त देखकर पाण्डव हर्ष से भर उठते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि () हि २ 7 एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरद्वारा अपने प्रश्नोंका उचित उत्तर पाकर संतुष्ट हुए सर्परूपधारी नहुषका भीमसेनको छोड़ देना तथा युधिष्ठटिरके साथ वार्तालाप करनेके प्रभावसे सर्पयोनिसे मुक्त होकर स्वर्ग जाना युधिछिर उवाच भवानेतादृशो लोके वेदवेदाड़पारग: । ब्रूहि कि कुर्वतः कर्म भवेद् गतिरनुत्तमा
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત છો; લોકમાં તમારી એવી જ ખ્યાતિ છે. કહો તો, કયા કર્મનું કેવા રીતે આચરણ કરવાથી મનુષ્યને અનुत્તમ, સર્વોત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય?
Verse 2
सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत । अहिंसानिरत: स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम
સર્પે કહ્યું—હે ભારત! મારું મત એવું છે કે યોગ્ય પાત્રને દાન આપીને, પ્રિય વચન બોલીને, સત્ય કહીને અને અહિંસામાં તત્પર રહીને મનુષ્ય સ્વર્ગ—અર્થાત્ ઉત્તમ ગતિ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 3
युधिछिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किमतो गुरु दृश्यते । अहिंसाप्रिययोश्वैव गुरुलाघवमुच्यताम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે નાગરાજ! દાન અને સત્યમાં કયું વધુ ગુરુ ગણાય છે? તેમજ અહિંસા અને પ્રિયભાષણ—એમાં કયું વધુ મહત્ત્વનું અને કયું ઓછું? કૃપા કરીને કહો.
Verse 4
सर्प उवाच दानं च सत्य॑ तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च । एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्
સર્પે કહ્યું—મહારાજ! દાન, સત્ય-તત્ત્વ, અહિંસા અને પ્રિયભાષણ—એમાં કયું ગુરુ અને કયું લઘુ તે કાર્યની મહત્તા અનુસાર જ દેખાય છે.
Verse 5
कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते । सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते,राजेन्द्र! किसी दानसे सत्यका ही महत्त्व बढ़ जाता है और कोई-कोई दान ही सत्यभाषणसे अधिक महत्त्व रखता है
સર્પે કહ્યું—રાજેન્દ્ર! કેટલાક દાનયોગોમાં સત્ય જ સર્વોત્કૃષ્ટ ગણાય છે; અને ક્યાંક ક્યાંક સત્યવચન કરતાં પણ કેટલાક દાનોનું પુણ્ય વધુ માનવામાં આવે છે।
Verse 6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते । अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
એ જ રીતે, મહેષ્વાસ ભૂપતે! ક્યાંક પ્રિયવચન કરતાં અહિંસાનું ગૌરવ વધુ દેખાય છે; અને ક્યાંક અહિંસા કરતાં પણ પ્રિયભાષણનું મહત્ત્વ વધુ માનવામાં આવે છે।
Verse 7
एवमेतद् भवेद् राजन् कायपिक्षमनन्तरम् | यदभिप्रेतमन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम्
રાજન! એમ જ છે—એનું ગૌરવ કે લઘુત્વ કાર્ય અને પરિસ્થિતિની અપેક્ષા મુજબ નક્કી થાય છે। હવે તને બીજું જે કંઈ જાણવા ઇચ્છા હોય તે પૂછ; હું યથાશક્તિ ઉત્તર આપીશ।
Verse 8
युधिछिर उवाच कथं स्वर्गे गति: सर्प कर्मणां च फल ध्रुवम् अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्व मे
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સર્પ! મનુષ્યની સ્વર્ગગતિ કેવી રીતે સમજાય છે, અને કર્મોનું નિશ્ચિત ફળ કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે? તેમજ દેહાભિમાનથી રહિત ‘અશરીરી’ પુરુષની ગતિ કેવી રીતે દેખાય છે? આ વિષયો મને સ્પષ્ટ કહો।
Verse 9
सर्प उवाच तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टा: स्वकर्मभि: । मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्चव तत् त्रिधा
સર્પે કહ્યું—રાજન! પોતાના પોતાના કર્મ અનુસાર જીવોની ત્રણ ગતિઓ દેખાય છે—સ્વર્ગલોકમાં નિવાસ, મનુષ્યયોનિમાં જન્મ, અને તિર્યક્-યોનિમાં (પશુ-પક્ષી વગેરે) જન્મ। આ જ કર્મનિર્ધારિત ત્રિવિધ ગતિ છે।
Verse 10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिरतन्द्रित: । अहिंसार्थसमायुक्तै: कारणै: स्वर्गमश्लुते
માનવલોકમાં જે જીવ આળસ અને પ્રમાદ ત્યજી, અહિંસાના હેતુથી યુક્ત થઈ દાનાદિ શુભ કર્મોમાં અપ્રમત્ત રહે છે, તે એ પુણ્યકારણોથી સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 11
विपरीतैश्व राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् । तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषज्षात्र वक्ष्यते
રાજેન્દ્ર! કારણો વિપરીત થાય ત્યારે ફરી માનવયોનિમાં પણ જન્મ થાય છે અને, તાત, તિર્યક્-યોનિ—પશુ-પક્ષી આદિમાં પણ. અહીં તિર્યક્-યોનિમાં જન્મનું વિશેષ કારણ પણ કહું છું—જે કામ, ક્રોધ, લોભ અને હિંસામાં આસક્ત થઈ માનવધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે અને મનુષ્ય હોવાની યોગ્યતા ગુમાવે છે, તે જ પશુ-પક્ષી આદિ યોનિઓમાં જન્મ પામે છે।
Verse 12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालो भसमन्वित: । मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
કામ અને ક્રોધથી યુક્ત તથા હિંસા અને લોભથી સમન્વિત થઈ જે મનુષ્યત્વથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે તિર્યક્-યોનિમાં જન્મ પામે છે।
Verse 13
तिर्यग्योन्या: पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते । गवादिशभ्यस्तथाश्रेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
તિર્યક્-યોનિથી અલગ થવું મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિ માટે વિધાન છે. અને એવું પણ જોવા મળે છે કે ગાય આદિ તથા અશ્વ આદિ પ્રાણીઓ પણ તે અવસ્થાથી મુક્ત થઈ દેવત્વ સુધી પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 14
सो<यमेता गतीस्तात जनन््तुश्चरति कार्यवान् । नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते द्विज:
તાત! પ્રયોજનવશ આ પ્રાણી આ જ ગતિઓમાં ભટકતું રહે છે. પરંતુ જે દ્વિજ કર્મફળમાં આસક્ત નથી, તે પોતાના આત્માને નિત્ય, મહાન પરબ્રહ્મમાં દૃઢપણે સ્થાપિત કરે છે।
Verse 15
जातो जातश्न बलवद् भुड्क्ते चात्मा स देहवान् । फलार्थस्तात निष्पृक्त: प्रजापालनभावन:
સર્પ બોલ્યો—વારંવાર જન્મ લઈને દેહધારી આત્મા પોતાની વાસનાના બળથી કર્મફળને ફરી ફરી અનુભવ કરે છે. તાત! ફળ માટે કર્મ કરનાર દેહાભિમાની જીવ પરવશ બની વારંવાર જન્મે છે અને દુઃખ-સુખનો ભોગ કરે છે. પરંતુ તાત! જે કર્મફળમાં આસક્ત નથી અને પ્રજાના પાલન-રક્ષણની ભાવનામાં તત્પર એવો દ્વિજ પોતાની આત્માને નિત્ય પરબ્રહ્મ પરમાત્મામાં દૃઢપણે સ્થાપિત કરે છે.
Verse 16
युधिछिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयो: । तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સર્પ! શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ તથા રસ અને ગંધ—એ બધાનો આધાર શું છે? અવ્યગ્ર ચિત્તે યથાર્થ રીતે કહો.
Verse 17
कि न गृह्नाति विषयान् युगपच्च महामते । एतावदुच्यतां चोक्तं सर्व पन्नगसत्तम
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામતે! તે વિષયોને એકસાથે કેમ ગ્રહણ કરતો નથી? એટલું જ કહો. હે પન્નગશ્રેષ્ઠ! તમે તો બધું કહી દીધું છે.
Verse 18
महामते! पन्नगश्रेष्ठ! मन विषयोंका एक ही साथ ग्रहण क्यों नहीं करता? इन उपर्युक्त सब बातोंको बताइये ।।
સર્પ બોલ્યો—આયુષ્માન! દેહનો આશ્રય લઈને અને કરણો (ઇન્દ્રિય-મન વગેરે) દ્વારા અધિષ્ઠિત જે ‘આત્મા’ નામનું દ્રવ્ય છે, તે જ યથાવિધિ નાનાપ્રકારના ભોગોનો અનુભવ કરે છે.
Verse 19
ज्ञान चैवात्र बुद्धिश्न मनश्न भरतर्षभ | तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे,भरतश्रेष्ठ! ज्ञान, बुद्धि और मन--ये ही शरीरमें उसके करण समझो
સર્પ બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જ્ઞાન, બુદ્ધિ અને મન—આ જ અહીં તેના કરણો છે. ભોગના આધારરૂપ કાર્યમાં એ જ તેની શક્તિઓ છે—મારી પાસેથી જાણો.
Verse 20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् | विषयायतनस्थो हि भूतात्मा क्षेत्रमास्थित:
સર્પ બોલ્યો—વત્સ! પંચભૂતોથી બનેલા આ દેહ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત જીવાત્મા મન દ્વારા ક્રમશઃ આ વિષયો તરફ ગતિ કરીને તેમનો અનુભવ કરે છે.
Verse 21
तत्र चापि नरव्यात्र मनो जन्तोर्विधीयते । तस्माद् युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते
નરવ્યાઘ્ર! ભોગકાળે જીવનું મન (બુદ્ધિ દ્વારા) એક જ વિષયમાં નિયંત્રિત થાય છે; તેથી તે એકસાથે અનેક વિષયોનું ગ્રહણ કરી શકતું નથી.
Verse 22
स आत्मा पुरुषव्याप्र भ्रुवोरन्तरमाश्रित: । बुद्धि द्रव्येषु सूजति विविधेषु परावराम्,पुरुषसिंह! वही आत्मा दोनों भौंहोंके बीच स्थित होकर उत्तम-अधम बुद्धिको भिन्न- भिन्न द्रव्योंकी ओर प्रेरित करता है
પુરુષવ્યાઘ્ર! એ જ આત્મા ભ્રૂઓની વચ્ચે આશ્રય લઈને બુદ્ધિને વિવિધ દ્રવ્યો તરફ પ્રેરિત કરે છે અને ઉત્તમ-અધમ એવો વિવેક ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 23
बुद्धेरुत्तरकाला च वेदना दृश्यते बुध: । एष वै राजशार्दूल विधि: क्षेत्रज्ञभावन:
બુદ્ધિની ક્રિયાના ઉત્તરકાળમાં પણ વિદ્વાનોને એક સૂક્ષ્મ અનુભૂતિ દેખાય છે. રાજશાર્દૂલ! આ જ ક્ષેત્રજ્ઞ આત્માને પ્રકાશિત કરવાની વિધિ છે.
Verse 24
युधिछ्िर उवाच मनसश्नापि बुद्धेश्न ब्रूहि मे लक्षणं परम् । एतदथध्यात्मविदुषां परं कार्य विधीयते
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—હે સર્પ! મન અને બુદ્ધિના પરમ લક્ષણો મને કહો. અધ્યાત્મવિદ્યાના વિદ્વાનો માટે તેને જાણવું પરમ કર્તવ્ય ઠરાવાયું છે.
Verse 25
सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदश्रिता हि संजैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्
સર્પ બોલ્યો—તાત! બુદ્ધિ આત્માનું અનુસરણ કરે છે; તે અચાનક પ્રેરણાથી પ્રવર્તે છે. આત્માના આશ્રયે સ્થિત ‘બુદ્ધિ’ નામની આ શક્તિ સાધકને આગળ ધપાવતી શોધ-વૃત્તિ બની જાય છે. તેથી આંતરિક ચેતન તત્ત્વને આધાર બનાવી બુદ્ધિ વિષયો તરફ વળે છે અને કર્મારંભ કરાવે છે.
Verse 26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान््मनस्तूत्पन्नमेव हि । बुद्धे्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद् भवेत्
સર્પ બોલ્યો—કર્મોના સંબંધમાં બુદ્ધિ પ્રગટ થાય છે, પરંતુ મન તો પહેલેથી જ હાજર છે. બુદ્ધિના ગુણ-નિર્ધારણથી—અર્થાત્ તેના જ્ઞાન-વિવેકના પ્રભાવથી—મન પણ એ જ ક્ષમતા ધારણ કરે છે અને ઇન્દ્રિયવિષયો ગ્રહણ કરવા યોગ્ય બને છે. તેથી બુદ્ધિ કર્મારંભે વ્યક્ત થાય છે, અને મન નિત્ય-પ્રગટ માનવામાં આવે છે.
Verse 27
एतदू् विशेषणं तात मनोबुद्धयोर्यदन्तरम् । त्वमप्यत्राभिसम्बुद्ध:ः कथं वा मन्यते भवान्
સર્પ બોલ્યો—તાત! મન અને બુદ્ધિ વચ્ચે જે અંતર છે, એ જ બંનેનું વિશેષ લક્ષણ છે. તું પણ આ વિષયમાં સુબુદ્ધ છે; તો કહો, મહાશય, તમારો મત શું છે?
Verse 28
युधिछिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव । विदितं वेदितव्यं ते कस्मात् समनुपृच्छसि
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—અહો, બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તમારી બુદ્ધિ ખરેખર શુભ અને ઉત્તમ છે. જે જાણવું જોઈએ તે તમે જાણી લીધું છે; તો પછી મને કેમ પૂછો છો?
Verse 29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् | एवमद्धुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—તમે સર્વજ્ઞ અને સ્વર્ગવાસી હતા; તો પછી મોહ તમને કેવી રીતે ઘેરી વળ્યો? તમે અદ્ભુત કર્મો કર્યા હતા. આ જ બાબતે મને મોટો સંશય છે—તમે કેવી રીતે એવા ભ્રમમાં પડ્યા (કે બ્રાહ્મણોનું અપમાન થઈ બેઠું)?
Verse 30
सर्प उवाच सुप्रज्ञममपि चेच्छूरमृद्धिमोहयते नरम् | वर्तमान: सुखे सर्वो मुह्मतीति मतिर्मम
સર્પે કહ્યું—રાજન! આ ધન-સંપત્તિ મહાબુદ્ધિમાન અને શૂરવીર મનુષ્યને પણ મોહમાં નાખી દે છે. મારું તો એવું માનવું છે કે સુખ-વિલાસમાં ડૂબેલા બધા લોકો મોહિત થઈ જાય છે.
Verse 31
सो>हमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । पतित: प्रतिसम्बुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्
યુધિષ્ઠિર! એ જ રીતે હું પણ ઐશ્વર્યના મોહથી ગર્વમાં મત્ત થયો અને પતિત થયો. પતન થયા પછી જ મને ભાન આવ્યું. તેથી એ પતનથી જાગીને હવે હું તને સચેત કરું છું.
Verse 32
कृतं कार्य महाराज त्वया मम परंतप । क्षीण:शाप: सुकृच्छो मे त्वया सम्भाष्य साधुना
પરંતપ મહારાજ! આજે તમે મારું બહુ મોટું કાર્ય કર્યું છે. તમારાં જેવા સાધુ પુરુષ સાથે સંભાષણ થવાથી મારું તે અત્યંત કષ્ટદાયક શાપ હવે ક્ષીણ થઈને નિવૃત્ત થયો છે.
Verse 33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्त: सन् कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
પૂર્વકાળમાં હું દિવ્ય વિમાનમાં ચઢીને સ્વર્ગમાં વિહરતો હતો. ત્યારે અભિમાનથી મત્ત થઈને હું બીજાં કોઈને ગણતો જ નહોતો.
Verse 34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिन:
બ્રહ્મર્ષિ, દેવતા, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને નાગ—ત્રિલોકમાં વસતા બધા જ મને કર (ભેટ/ઉપહાર) આપતા હતા.
Verse 35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि-दृष्टेबलं मम,राजन! उन दिनों मैं जिस प्राणीकी ओर आँख उठाकर देखता था, उसका तेज तत्काल हर लेता था। यह थी मेरी दृष्टिकी शक्ति
સર્પ બોલ્યો—હે પૃથ્વીપતે! હું જેને આંખોથી જોઉં, તેના તેજ અને પ્રાણબળને હું તરત જ હરી લઉં. રાજન, આ જ મારી દૃષ્ટિની શક્તિ હતી.
Verse 36
ब्रह्मर्षणां सहस्नं हि उवाह शिबिकां मम | स मामपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रिय:,हजारों ही ब्रह्मर्षि मेरी पालकी ढोते थे। महाराज! मेरे इसी अत्याचारने मुझे स्वर्गकी राज्यलक्ष्मीसे भ्रष्ट कर दिया
સર્પ બોલ્યો—હજારો બ્રહ્મર્ષિઓ મારી શિબિકા (પાલકી) વહન કરતા. રાજન, એ જ અત્યાચારના કારણે હું સ્વર્ગીય રાજ્યલક્ષ્મી અને વૈભવથી ભ્રષ્ટ થયો.
Verse 37
तत्र हागस्त्य: पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनि: । अगस्त्येन ततो<स्म्युक्त: सर्पस्त्वं च भवेति ह
સર્પ બોલ્યો—સ્વર્ગમાં મુનિવર અગસ્ત્ય જ્યારે મારી શિબિકા વહન કરતા હતા, ત્યારે મેં તેમને પગથી આઘાત કર્યો. તેથી અગસ્ત્યે મને શાપ આપ્યો—“તું નિશ્ચયે સર્પ બની જા.”
Verse 38
ततस्तस्माद् विमानाग्र्यात् प्रच्युतश्ष्युतलक्षण: । प्रपतन् बुबुधे55त्मानं व्याली भूतमधोमुखम् । आयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
તેમણે એવું કહેતાની સાથે જ મારા બધા રાજચિહ્નો લુપ્ત થઈ ગયા. હું તે શ્રેષ્ઠ વિમાનમાંથી નીચે પટકાયો. પડતાં પડતાં મને ખબર પડી કે હું સર્પ બની અધોમુખ પડી રહ્યો છું. શાપનો અંત થાય એ હેતુથી મેં તે વિપ્ર બ્રહ્મર્ષિ પાસે શરણ માગી પ્રાર્થના કરી.
Verse 39
सर्प उवाच प्रमादात् सम्प्रमूढस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि । ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वित:
સર્પ બોલ્યો—ભગવન! પ્રમાદવશ હું મોહગ્રસ્ત થઈ ગયો હતો; તેથી જ આ અપરાધ મારી તરફથી થયો. કૃપા કરીને ક્ષમા કરો. ત્યારે મને પડતો જોઈ તે મહર્ષિ કરુણાથી દ્રવિત થઈને બોલ્યા—
Verse 40
युधिष्ठिरो धर्मराज: शापात् त्वां मोक्षयिष्यति । अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप
સર્પ બોલ્યો—ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તને આ શાપમાંથી મુક્ત કરશે. નરાધિપ! તારા ઘોર અહંકાર અને પાપનું ફળ જ્યારે ક્ષીણ થઈ જશે, ત્યારે તું ફરી તારા પુણ્યનું ફળ પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 41
फले क्षीणे महाराज फल पुण्यमवाप्स्यसि । ततो मे विस्मयो जातस्तद् दृष्टवा तपसो बलम्
મહારાજ! જ્યારે તારા દોષકર્મનું ફળ ક્ષીણ થઈ જશે, ત્યારે તું પૂર્વસંચિત પુણ્યનું ફળ ફરી પ્રાપ્ત કરીશ. તે જોઈને તપસ્યાના મહાબળ પર મને અતિ આશ્ચર્ય થયું.
Verse 42
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् । सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्मनित्यता
તેમના બ્રહ્મજ્ઞાન અને સાચા બ્રાહ્મણત્વને જોઈને હું વિસ્મિત થયો; તેથી જ આ વિષયમાં મેં પહેલાં તને પ્રશ્ન કર્યો. રાજન! સત્ય, ઇન્દ્રિયસંયમ, તપ, દાન, અહિંસા અને ધર્મમાં અવિચલતા—આ ગુણો જ મનુષ્યને સિદ્ધિ સુધી પહોંચાડે છે; જન્મ કે વંશ નહીં.
Verse 43
साथकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नूप । अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबल: । स्वस्ति ते5स्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुन:
રાજન! મનુષ્ય માટે સિદ્ધિનું સાધન સદા ગુણો જ છે; જાતિ કે કુળ નહીં. આ રહ્યો તારો મહાબલી ભાઈ ભીમસેન—સલામત અને અખંડિત. મહારાજ! તારો કલ્યાણ થાઓ; હવે હું ફરી સ્વર્ગલોકમાં જઈશ.
Verse 44
(स चायं पुरुषव्यात्र काल: पुण्य उपागतः । तदस्मात् कारणात् पार्थ कार्य मम महत् कृतम् ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પુરુષવ્યાઘ્ર પાર્થ! તારા શુભ આગમનથી જ આ પુણ્યક્ષણ આવ્યું છે; તેથી તું મારું મહાન કાર્ય સિદ્ધ કરી દીધું. ત્યારેજ એ જ ક્ષણે ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતું ઉત્તમ દિવ્ય વિમાન ભારે વેગથી નીચે ઉતરી આવ્યું. આ વાત યુધિષ્ઠિરને કહીને રાજા નહુષે સર્પદેહ ત્યાગ્યો, તેજસ્વી દિવ્ય દેહ ધારણ કર્યો અને ફરી સ્વર્ગલોકમાં ગયો.
Verse 45
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा क्रात्रा भीमेन संगत: । धौम्येन सहित: श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्,धर्मात्मा युधिष्ठिर भी भाई भीमसेनसे मिलकर उनके और धौम्य मुनिके साथ फिर अपने आश्रमपर लौट आये
ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર પણ ભાઈ ભીમસેનને મળીને અને ધૌમ્ય મુનિ સાથે, શ્રીમાન બની ફરી આશ્રમમાં પરત આવ્યા।
Verse 46
ततो द्विजेभ्य: सर्वेभ्य: समेतेभ्यो यथातथम् | कथयामास तत् सर्व धर्मराजो युधिष्ठटिर:,तब धर्मराज युधिष्छिरने वहाँ एकत्र हुए सब ब्राह्मणोंको भीमसेनके सर्पके चंगुलसे छूटनेका वह सारा वृत्तान्त कह सुनाया
પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ત્યાં એકત્ર થયેલા સર્વ બ્રાહ્મણોને, જેમ બન્યું તેમ જ, ભીમસેન સર્પના ચંગુલમાંથી કેવી રીતે છૂટ્યો તે સમગ્ર વર્ણન કહી સંભળાવ્યું।
Verse 47
तच्छुत्वा ते द्विजा: सर्वे भ्रातरश्नास्य ते त्रयः । आसन सुत्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी,राजन! यह सुनकर सब ब्राह्मण, उनके तीनों भाई और यशस्विनी द्रौपदी सब-के-सब बड़े लज्जित हुए
રાજન! તે સાંભળીને તે બધા બ્રાહ્મણો, તેના ત્રણેય ભાઈઓ અને યશસ્વિની દ્રૌપદી—બધાં જ લજ્જા અને વ્યથાથી દબાઈ ગયા।
Verse 48
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाःपाण्डवानां हितेप्सया | मैवमित्यब्रुवन् भीम॑ गर्हयन्तो5स्य साहसम्
ત્યારે પાંડવોના હિતની ઇચ્છાથી તે બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ ભીમના આ દુઃસાહસની નિંદા કરતાં કહ્યું—“આવું ફરી ક્યારેય ન કરશો.”
Verse 49
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीम॑ महाबलम् | हर्षमाहारयांचक्रुविजहुश्न मुदा युता:,पाण्डवलोग महाबली भीमसेनको भयसे मुक्त हुआ देख हर्षसे उललसित हो उठे और प्रसन्नतापूर्वक वहाँ विचरने लगे
મહાબલી ભીમને ભયથી મુક્ત જોયા પછી પાંડવો હર્ષથી ભરાઈ ગયા; તેઓ આનંદથી ઉલ્લાસિત થયા અને પ્રસન્નતાપૂર્વક ફરી ત્યાં વિહરવા લાગ્યા।
Verse 181
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि भीममोचने एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આજગરપર્વમાં ભીમના મુક્તિ-પ્રસંગનો એકસો એક્યાસીનો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. આ ઉપસંહાર અધ્યાયની શિક્ષા અને કથાપ્રવાહને પૂર્ણ કરી, યોગ્ય સમજ અને સદાચાર દ્વારા સંકટમાંથી મુક્તિ તરફ ગતિ દર્શાવે છે.
Frequently Asked Questions
A ruler’s party confronts the ethical consequences of accidental violence against an ascetic and must decide how to respond—through denial, fear, or accountable repair by seeking sage authority and acknowledging fault.
The chapter teaches that disciplined truthfulness, adherence to svadharma, and constructive speech oriented to communal welfare—paired with hospitality and non-malicious conduct—are portrayed as the foundations of moral resilience.
No formal phalaśruti is stated; however, the conclusion functions as a pragmatic assurance: the sage declares the account sufficient ‘in brief’ and tells the rulers to depart without fear of pāpa, emphasizing ethical correction and restored confidence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.