Adhyaya 181

Verse 1

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! सर्पके शरीरसे बँधे हुए अपने प्रिय भाई भीमसेनके पास पहुँचकर परम बुद्धिमान्‌ युधिष्ठिरने इस प्रकार पूछा--

વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! સર્પદેહની વળાંકોમાં બંધાયેલા પોતાના પ્રિય ભાઈ ભીમસેન પાસે પહોંચી પરમ બુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરે આ રીતે પૂછ્યું—

Verse 2

कुन्तीमात: कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्‌ । कश्षायं पर्वताभोगप्रतिम: पन्नगोत्तम:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“કુંતીપુત્ર! તું આ આપત્તિમાં કેવી રીતે ફસાયો? અને પર્વત સમાન વિશાળ આ શ્રેષ્ઠ નાગ કોણ છે?” ત્યાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને હાજર જોઈ ભીમસેને પોતે પકડાયો તેમાંથી શરૂ કરીને પોતાની બધી ચેષ્ટાઓ વિગતે કહી સંભળાવી।

Verse 3

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम्‌ । कथयामास तत्‌ सर्व ग्रहणादि विचेष्टितम्‌

ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને જોઈ ભાઈ ભીમસેને પોતાના અગ્રજ ભાઈ પાસે જઈ, પકડાયા તેમાંથી શરૂ કરીને જે કંઈ બન્યું તે બધું અને પોતાની બધી ચેષ્ટાઓ કહી સંભળાવી।

Verse 4

भीम उवाच अयमार्य महासत्वो भक्षार्थ मां गृहीतवान्‌ । नहुषो नाम राजर्षि: प्राणवानिव संस्थित:

ભીમ બોલ્યો—આર્ય! આ મહાશક્તિશાળી સર્પરૂપધારી મને ભક્ષણ કરવા માટે પકડી રાખ્યો છે. આ નહુષ નામના રાજર્ષિ છે; અહીં જાણે પ્રાણવાન હોય તેમ બેઠા છે.

Verse 5

युधिछिर उवाच मुच्यतामयमायुष्मन्‌ भ्राता मेडमितविक्रम: । वयमाहारमन्यं ते दास्याम: क्षुज्ञिवारणम्‌

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—આયુષ્માન! મારા આ દીપ્ત પરાક્રમી ભાઈને મુક્ત કરો. તમારી ભૂખ શમાવવા માટે અમે તમને બીજું ભોજન આપીશું.

Verse 6

सर्प उवाच आहाते राजपुत्रो5यं मया प्राप्तो मुखागतः । गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्‌

સર્પ બોલ્યો—રાજન! આ રાજકુમાર પોતે જ મારા મુખ પાસે આવીને મારા આહારરૂપે પ્રાપ્ત થયો છે. તમે જાઓ; અહીં રહેવું યોગ્ય નથી. નહિતર કાલ સુધી તમે પણ મારા ભક્ષ્ય બની જશો.

Verse 7

व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो व्रजेत्‌ स मे भक्षो भवेत्‌ तात त्वं चापि विषये मम

સર્પ બોલ્યો—મહાબાહો! આ મારું વ્રત છે કે મારા અધિકારક્ષેત્રમાં જે પ્રવેશ કરે તે મારું ભક્ષ્ય બને. તાત! તું પણ હવે મારી સીમામાં આવી ગયો છે.

Verse 8

चिरेणाद्य मया55हार: प्राप्तोडयमनुजस्तव । नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाड्क्षये

સર્પ બોલ્યો—દીર્ઘકાળના ઉપવાસ પછી આજે તારો આ નાનો ભાઈ મને આહારરૂપે મળ્યો છે. તેથી હું તેને મુક્ત નહીં કરું, અને તેના બદલે બીજું ભોજન પણ ઇચ્છતો નથી.

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्‌ यदि । सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिर: । किमर्थ च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजड़म

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સર્પ! તું દેવ છે કે દૈત્ય, કે ખરેખર સર્પ જ છે? સત્ય વચન બોલ; યુધિષ્ઠિર તને પૂછે છે. હે મહાભુજંગ! કયા કારણથી તું ભીમસેનને ગળી ગયો?

Verse 10

किमाह्त्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्‌ भुजड़म्‌ । किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुज्चेद्‌ भवानिमम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભુજંગમ! તું પ્રસન્ન થાય તે માટે હું શું લાવી આપું, અથવા કયું જ્ઞાન તને કરાવું? હું કયો આહાર અર્પણ કરું, કે કયા ઉપાયથી તું આને છોડશે?

Verse 11

सर्प उवाच नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ । प्रथित: पजचम: सोमादायो: पुत्रो नराधिप

સર્પ બોલ્યો—હે નિષ્પાપ રાજા! પૂર્વજન્મમાં હું તારો વિખ્યાત પૂર્વજ નહુષ નામનો રાજા હતો. હે નરાધિપ! સોમ (ચંદ્ર) વંશમાં આયુનો પુત્ર, પાંચમી પેઢીમાં હું પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 12

क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्र॑ प्राप्तोडहं विक्रमेण च

સર્પ બોલ્યો—યજ્ઞો, તપ, સ્વાધ્યાય અને દમ (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ) દ્વારા હું નિર્વિઘ્ને ત્રિલોકનું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરી શક્યો; અને પોતાના પરાક્રમથી પણ મેં તેને મેળવ્યું.

Verse 13

तदैश्वर्य समासाद्य दर्पो मामगमत्‌ तदा । सहसं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम

સર્પ બોલ્યો—તે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થતાં જ ત્યારે મને દર્પે ઘેરી લીધો. મેં સહસ્ર દ્વિજોથી (બ્રાહ્મણોથી) મારી શિબિકા વહન કરાવી.

Verse 14

ऐश्वर्यमदमत्तो5हमवमन्य ततो द्विजान्‌ । इमामगस्त्येन दशामानीत: पृथिवीपते

સર્પ બોલ્યો—ઐશ્વર્ય અને સામર્થ્યના ગર્વથી હું મત્ત થયો અને દ્વિજોને તુચ્છ ગણવા લાગ્યો. હે પૃથ્વીપતિ! મહર્ષિ અગસ્ત્યે મને આ સ્થિતિમાં ઉતારી દીધો. ધનમદમાં મેં સહસ્રો બ્રાહ્મણોથી મારી પાલકી વહેવડાવી; પછી એ જ ઐશ્વર્યના ઉન્માદમાં અનેક બ્રાહ્મણોનું અપમાન કર્યું. તેથી ક્રોધિત થઈ મહર્ષિ અગસ્ત્યે મને આ દશામાં લાવ્યો. પાંડુનંદન રાજા! એ મહાત્માની કૃપાથી આજ સુધી મારી સ્મૃતિ અને પ્રજ્ઞા મને છોડીને ગઈ નથી—મારી ચેતના યથાવત્ છે.

Verse 15

न तु मामजहात्‌ प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव | तस्यैवानुग्रहाद्‌ राजन्नगस्त्यस्य महात्मन:

પરંતુ હે પાંડવ! આજ સુધી મારી પ્રજ્ઞા મને છોડીને ગઈ નથી. હે રાજન! આ બધું મહાત્મા અગસ્ત્યના અનुग્રહથી જ છે.

Verse 16

षष्ठे काले मया55हार: प्राप्तोड्यमनुजस्तव । नाहमेन॑ विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये

ઋષિના શાપ મુજબ છઠ્ઠા નિયત કાળે તારો આ નાનો ભાઈ મને આહારરૂપે પ્રાપ્ત થયો છે. તેથી હું એને છોડવાનો નથી, અને એની બદલે બીજો કોઈ આહાર પણ મને ન જોઈએ.

Verse 17

प्रश्नानुच्चारितानद्य व्याहरिष्यसि चेन्मम । अथ पश्चाद्‌ विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वकोदरम्‌

પરંતુ એક શરત છે—જો આજે તું મારા પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપશે, તો પછી હું તારો ભાઈ વકોદર (ભીમ)ને મુક્ત કરી દઈશ.

Verse 18

युधिछिर उवाच ब्रृहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वच: । अपि चेच्छकनुयां प्रीतिमाहर्तु ते भुजज्म

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સર્પ! તને ગમે તેમ પ્રશ્ન કર; હું તારા વચનોનો ઉત્તર આપીશ. હે ભુજંગમ! શક્ય હોય તો તને પ્રસન્ન કરવાનો પણ પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 19

वेद्यं च ब्राह्मणेनेह तद्‌ भवान्‌ वेत्ति केवलम्‌ | सर्पराज ततः: श्र॒त्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वच:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે સર્પરાજ! આ લોકમાં બ્રાહ્મણને જે જાણવું જોઈએ, તે સંપૂર્ણપણે તમે જ જાણો છો. આ સાંભળીને, હે સર્પરાજ, હું તમારા વચનો (પ્રશ્નો)નો ઉત્તર આપિશ.

Verse 20

सर्प उवाच ब्राह्मण: को भवेद्‌ राजन्‌ वेद्यं कि च युधिष्ठिर । ब्रवीह्मतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे

સર્પ બોલ્યો—રાજન યుధિષ્ઠિર! ખરેખર બ્રાહ્મણ કોણ છે, અને તેના માટે જાણવાનું તત્ત્વ શું છે? કહો; તમારા વચનો પરથી હું અનુમાન કરું છું કે તમે અતિ બુદ્ધિમાન છો.

Verse 21

युधिछिर उवाच सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृत:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે નાગેન્દ્ર! જેમાં સત્ય, દાન, ક્ષમા, શીલ, અનૃશંસ્ય (ક્રૂરતાનો અભાવ), તપ અને દયા—આ ગુણો દેખાય, તે જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.

Verse 22

वेद्य॑ सर्प परं ब्रह्म निर्दुः:खमसुखं च यत्‌ । यत्र गत्वा न शोचन्ति भवत: कि विवक्षितम्‌

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે સર્પ! જાણવાનું તત્ત્વ પરમ બ્રહ્મ છે, જે દુઃખ અને સુખથી પરે છે. તેને પ્રાપ્ત કરીને (અથવા તેને જાણીને) મનુષ્ય શોક કરતો નથી. કહો, હે સર્પ, હવે આ વિષયમાં તમારો શું અભિપ્રાય છે?

Verse 23

सर्प उवाच चातुर्वर्ण्य प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि | शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च । आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिछिर

સર્પ બોલ્યો—હે યુધિષ્ઠિર! ચાતુર્વર્ણ્યના પ્રમાણરૂપ ધર્મમાં પણ સત્ય છે અને બ્રહ્મ પણ સત્ય જ છે—આ બધું ચારેય વર્ણોના હિત માટે છે. શૂદ્રોમાં પણ સત્ય, દાન અને અક્રોધ મળે છે; તેમજ અનૃશંસ્ય, અહિંસા અને દયા પણ. સદ્ગુણ જન્મ સુધી સીમિત નથી.

Verse 24

वेद्यं यच्चात्र निर्दुः:खमसुखं च नराधिप । ताभ्यां हीन॑ पद चान्यन्न तदस्तीति लक्षये

સર્પ બોલ્યો—હે નરાધિપ! તમે અહીં જે જાણવાપાત્ર તત્ત્વને દુઃખ અને સુખથી પરે કહ્યું છે, તે બેમાંથી રહિત એવું બીજું કોઈ પદ મને દેખાતું નથી. મારા મત પ્રમાણે દુઃખ-સુખથી સર્વથા શૂન્ય કંઈ જ મળતું નથી।

Verse 25

युधिछिर उवाच शूद्रे तु यद्‌ भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मण:

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—જો શૂદ્રમાં સત્ય વગેરે લક્ષણો હોય અને દ્વિજમાં તે ન હોય, તો તે શૂદ્ર ખરેખર શૂદ્ર નથી અને તે બ્રાહ્મણ પણ ખરેખર બ્રાહ્મણ નથી. હે સર્પ! જેમાં સત્ય વગેરે ગુણો હોય તેને બ્રાહ્મણ માનવો; અને જેમાં એ ગુણોનો અભાવ હોય તેને શૂદ્ર કહેવું જોઈએ।

Verse 26

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मण: स्मृतः । यत्रैतन्न भवेत्‌ सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्‌

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે સર્પ! જ્યાં સત્ય વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત આ વર્તન દેખાય, તેને બ્રાહ્મણ માનવામાં આવે છે; અને જ્યાં તે ન હોય, હે સર્પ, તેને શૂદ્ર કહેવું જોઈએ।

Verse 27

यत्‌ पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतीति च । ताभ्यां हीनमतो<न्यत्र पदमस्तीति चेदपि

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—તમે જે કહ્યું કે સુખ-દુઃખથી રહિત બીજું કોઈ જાણવાપાત્ર તત્ત્વ નથી, તે લોકવ્યવહારમાં યોગ્ય છે; કારણ કે અનુભવક્ષેત્રમાં સુખ-દુઃખશૂન્ય કંઈ નથી. છતાં પણ તે બંનેથી પરે એક ‘પદ’ છે. જેમ બરફમાં ઉષ્ણતા નથી રહેતી અને અગ્નિમાં શીતળતા નથી રહેતી, તેમ તે જ્ઞેય-પદ ખરેખર સુખ-દુઃખથી રહિત છે. હે નાગરાજ! આ મારું મંતવ્ય છે; તમે જેમ સ્વીકારો તેમ।

Verse 28

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं॑ न विद्यते | यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે સર્પ! જાણવાપાત્ર વસ્તુઓમાં સુખ-દુઃખથી સર્વથા રહિત કંઈ નથી—તમારું આ મત યોગ્ય છે; જેમ શીત અને ઉષ્ણ વચ્ચે ન તો ઉષ્ણતા રહે, ન શીતળતા. છતાં એક પરમ જ્ઞેય પદ છે, જે ખરેખર સુખ-દુઃખથી રહિત છે. આ મારી નિશ્ચિત બુદ્ધિ છે; તમે જેમ ઇચ્છો તેમ સ્વીકારો।

Verse 29

एवं वै सुखदु:खाभ्यां हीनमस्ति पद क्वचित्‌ | एषा मम मति: सर्प यथा वा मन्यते भवान्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે સર્પ! ખરેખર, સુખ-દુઃખથી સર્વથા રહિત એવી કોઈ અવસ્થા ક્યાંય છે શું? આ મારી સમજ છે—પરંતુ તમે જેમ માનો તેમ. સામાન્ય અનુભવમાં કંઈ પણ સંપૂર્ણ રીતે સુખ-દુઃખશૂન્ય મળતું નથી; છતાં એક એવા ‘પદ’નું વર્ણન છે જે ખરેખર તે બંનેથી પર છે. જેમ હિમમાં ઉષ્ણતા નથી અને અગ્નિમાં શીતળતા નથી, તેમ જ તે જ્ઞેય પરમ પદ વાસ્તવમાં સુખ-દુઃખથી રહિત છે. નાગરાજ! આ મારો નિશ્ચય છે; હવે તમે જેમ નક્કી કરો તેમ.

Verse 30

सर्प उवाच यदि ते वृत्ततो राजन ब्राह्मण: प्रसमीक्षित: । वृथा जातिस्तदा<<युष्मन्‌ कृतियविन्न विद्यते

સર્પે કહ્યું— હે રાજન! જો બ્રાહ્મણની પરખ માત્ર આચરણથી જ કરવી હોય, તો હે મહાનુભાવ, તે આચરણને અનુરૂપ કર્મ ન હોય ત્યાં સુધી જન્મ-જાતિ વ્યર્થ બની જાય છે.

Verse 31

युधिछिर उवाच जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते | संकरात्‌ सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मति:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે મહાસર્પ, હે મહામતે! મનુષ્યોમાં જાતિની પરખ કરવી અત્યંત કઠિન છે; કારણ કે હવે સર્વ વર્ણોનું પરસ્પર સંકર થઈ રહ્યું છે—એવું મારું માનવું છે.

Verse 32

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नरा: | वाड्मैथुनमथो जन्म मरणं च सम॑ नृणाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— બધા મનુષ્યો સદા સર્વ જાતિઓની સ્ત્રીઓથી સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે. વાણી, મૈથુન, તેમજ જન્મ અને મરણ—આ બધું મનુષ્યોમાં સમાન જ દેખાય છે. તેથી તત્ત્વદર્શી વિદ્વાનો શીલ-ચરિત્રને જ મુખ્ય માને છે અને તેને જ નિર્ણાયક પ્રમાણ ગણે છે.

Verse 33

इदमार्ष प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छील प्रधानेष्टं विदुर्ये तत््वदर्शिन:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— અહીં એક આર્ષ-પ્રમાણ પણ છે—શ્રુતિનું વચન ‘યે યજામહે’ એટલે ‘અમે યજ્ઞ કરીએ છીએ’; તેમાં જન્માધારિત જાતિનો કઠોર નિશ્ચય કર્યા વિના સામાન્ય રીતે ઉલ્લેખ થયો છે. તેથી તત્ત્વદર્શી વિદ્વાનો શીલ-ચરિત્રને જ મુખ્ય માને છે અને તેને જ ઇષ્ટ ગણે છે.

Verse 34

प्राइनाभिवर्धनात्‌ पुंसो जातकर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પુરુષની પ્રાણશક્તિનું પોષણ અને સંવર્ધન થતું હોવાથી ‘જાતકર્મ’ સંસ્કાર વિધાન કરાયો છે. તે પ્રસંગે સાવિત્રી (ગાયત્રી) તેની માતા કહેવાય છે અને આચાર્ય તેના પિતા કહેવાય છે.

Verse 35

जब बालकका जन्म होता है, तब नालच्छेदनके पूर्व उसका जातकर्म-संस्कार किया जाता है। उसमें उसकी माता सावित्री कहलाती है और पिता आचार्य ।।

જ્યાં સુધી ‘વેદમાં જન્મ’—અર્થાત્ વેદાધ્યયન માટે દીક્ષા—થતી નથી, ત્યાં સુધી મનુષ્ય શૂદ્રસમ ગણાય છે. આ વિષયે બુદ્ધિમાં સંશય ઊઠતાં સ્વાયંભુવ મનુએ નિયમ જાહેર કર્યો.

Verse 36

कृतकृत्या: पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्‌ प्रसमीक्षित:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બધું યથાવિધિ થઈ ગયા પછી પણ જો વર્તાંત સ્પષ્ટ ન હોય, તો હે નાગેન્દ્ર, અહીં પ્રબળ ‘સંકર’ (મિશ્રણજન્ય ભ્રમ)ના કારણને સાવધાનીથી તપાસવું જોઈએ.

Verse 37

जबतक बालकका संस्कार करके उसे वेदका स्वाध्याय न कराया जाय

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બાળકના સંસ્કાર કર્યા પછી પણ જ્યાં સુધી તેને વેદનો સ્વાધ્યાય કરાવવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી તે શૂદ્રસમ જ છે. જાતિ વિષયે સંશય થાય ત્યારે સ્વાયંભુવ મનુએ આ જ નિર્ણય આપ્યો છે. હે નાગરાજ! વૈદિક સંસ્કાર અને વેદાધ્યયન હોવા છતાં જો બ્રાહ્મણાદિ વર્ણોને યોગ્ય શીલ અને સદાચાર પ્રગટ ન થાય, તો વિચારપૂર્વક એવો નિશ્ચય થાય કે તેમાં પ્રબળ વર્ણસંકર છે. તેથી, હે મહાસર્પ, હે ભુજગોત્તમ—જેનામાં સંસ્કાર સાથે સદાચાર પણ હોય, તેને જ હું બ્રાહ્મણ કહું છું; આ વાત હું પહેલેથી કહી ચૂક્યો છું.

Verse 38

सर्प उवाच श्रुतं विदितवेद्यस्थ तव वाक्य युधिष्ठिर । भक्षयेयमहं कस्माद्‌ भ्रातरं ते वकोदरम्‌

સર્પ બોલ્યો—યુધિષ્ઠિર! તારા વચન મેં સાંભળ્યા; તું જાણવાયોગ્ય વિષયોમાં સ્થિર છે. તો પછી હું તારા ભાઈ વકોદર ભીમને શા માટે ભક્ષું?

Verse 180

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि युधिष्ठिरसर्पसंवादे अशीत्यधिकशततमोडयाय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें युधिष्टिरसर्पसंवादाविषयक एक सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આજગરપર્વમાં યુધિષ્ઠિર અને સર્પનો સંવાદ સમાપ્ત થયો; અને એકસો એંશીતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો.