Adhyaya 175
Bhīmasena’s Himalayan Hunt and Seizure by the Ajagara (भीमसेनस्य अजगरग्रहणम्)
Upa-parva: Ajagara-upākhyāna (Episode of the Ajagara/Great Serpent)
Janamejaya questions how Bhīmasena—described as possessing the life-force of myriad nāgas and famed for challenging formidable beings—could experience acute fear from an ajagara. Vaiśaṃpāyana situates the event during the Pandavas’ forest residence near a royal seer’s āśrama and then follows Bhīma moving through a visually abundant Himalayan landscape: auspicious regions frequented by devas, gandharvas, siddhas, and apsarases; birdsong (cakora, cakravāka, kokila, etc.); trees bearing perennial flowers and fruits; gem-like cold waters with waterfowl; and forests of deodāra and sandal. While engaged in hunting across plains and arid stretches, Bhīma encounters an enormous, terrifying serpent occupying a mountain fastness and covering a cavern with its body. The ajagara is detailed with cave-like mouth, four fangs, blazing copper-red eyes, and a death-like presence amplified by hissing and heavy breath. It suddenly grips Bhīma by both arms; upon mere contact Bhīma’s consciousness becomes clouded due to the serpent’s boon-derived power. Despite Bhīma’s famed strength, he cannot maneuver or counteract the constriction; he struggles intensely to free himself but is unable to impede the serpent’s hold, establishing a crisis that requires resolution beyond straightforward force.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के पूछने पर अर्जुन इन्द्रलोक-प्रवास का वृत्तान्त आगे बढ़ाता है—कैसे वह इन्द्र का विश्वासपात्र बना और दिव्य लोक की मर्यादा में धीरे-धीरे स्थिर हुआ। → अर्जुन के घाव भरते हैं; इन्द्र उसे स्नेहपूर्वक हाथ पकड़कर निकट लाते हैं, दिव्य वस्त्र-आभूषण प्रदान करते हैं और गन्धर्वकुमारों के साथ रहने का सौभाग्य देते हैं। इसी सम्मान के बीच अर्जुन के भीतर एक तीव्र आकांक्षा जागती है—उन दिव्यास्त्रों को देखने/पाने की, जिनसे निवातकवच जैसे अजेय शत्रु भी मारे जा सकें। → अर्जुन का स्पष्ट निवेदन—‘भारत! मैं उन दिव्यास्त्रों को देखना चाहता हूँ जिनसे निवीतकवच (निवातकवच) मारे गये’—यह क्षण उसके तप-पराक्रम को लक्ष्य में बदल देता है: अब उसका इन्द्रलोक-प्रवास केवल आतिथ्य नहीं, अस्त्र-प्राप्ति की निर्णायक यात्रा है। → इन्द्र के भवन में अर्जुन का सम्मानित, सुखपूर्वक निवास स्थापित होता है; कथा-धारा ‘अस्त्रदर्शन/अस्त्र-प्राप्ति’ की दिशा में व्यवस्थित हो जाती है। वैशम्पायन संकेत करते हैं कि अर्जुन ने यह वृत्तान्त कहकर उस रात्रि भाइयों के साथ विश्राम किया। → इन्द्र अर्जुन की इच्छा पर क्या उत्तर देंगे—क्या, कब और किन शर्तों पर दिव्यास्त्रों का दर्शन/उपदेश होगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका २३ श्लोक मिलाकर कुल ७७३ श्लोक हैं) छः #&< (9) #प्टज 2४ चतुःसप्तरत्यांधेकशततमो< ध्याय: 80: कक कं यात्राका वृत्तान्त सुनकर युधिष्ठिरद्वारा उनका और दिव्यास्त्रदर्शनकी इच्छा प्रकट करना अजुन उवाच ततो मामतिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम् देवराजो विगृहोदं काले वचनमब्रवीत्
અર્જુને કહ્યું—ત્યારબાદ હું અત્યંત આત્મવિશ્વાસથી ભરાયો હતો, છતાં શરીરમાં ઘૂસેલા બાણોના ઘા હજી હતાં; ત્યારે યોગ્ય સમયે દેવરાજે દૃઢ અને નિશ્ચયભર્યા વચનો મને કહ્યા।
Verse 2
अर्जुन कहते हैं--राजन्! तदनन्तर मैं देवराजका अत्यन्त विश्वासपात्र बन गया। धीरे- धीरे मेरे शरीरके सब घाव भर गये। तब एक दिन देवराज इन्द्रने मेरा हाथ पकड़कर कहा -- १ ॥। दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन
અર્જુને કહ્યું—રાજન! ત્યારબાદ હું દેવરાજનો પરમ વિશ્વાસપાત્ર બન્યો. ધીમે ધીમે મારા શરીરના બધા ઘા ભરાઈ ગયા. પછી એક દિવસે દેવરાજ ઇન્દ્રએ મારો હાથ પકડીને કહ્યું—“ભરતવંશજ! તારા અંદર સર્વ દિવ્યાસ્ત્રો વિદ્યમાન છે. પૃથ્વી પર કોઈ પણ મનુષ્ય તને પરાજિત કરી શકતો નથી.”
Verse 3
भीष्मो द्रोण: कृप: कर्ण: शकुनि: सह राजभि: संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नाहन्ति षघोडशीम्
અર્જુને કહ્યું—“બેટા! ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપાચાર્ય, કર્ણ તથા રાજાઓ સાથે શકુનિ—આ બધા જ, યુદ્ધમાં ઊભા હોય તોય, તારી શક્તિની સોળમી કલાના પણ સમાન નથી.”
Verse 4
इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान प्रभु: अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम्,महाराज! उन देवेश्वर इन्द्रने स्वयं मेरे शरीरकी रक्षा करनेवाला यह अभेद्य दिव्य कवच और यह सुवर्णमयी माला मुझे दी
અર્જુને કહ્યું—મહારાજ! પરાક્રમી પ્રભુ મઘવાન (ઇન્દ્ર) એ સ્વયં મને આ દેહરક્ષક અભેદ્ય દિવ્ય કવચ અને આ સુવર્ણમય માળા આપી.
Verse 5
देवदत्तं च मे शड्खं पुनः प्रादान्महारवम् दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह
અર્જુને કહ્યું—તેમણે ફરી મને ‘દેવદત્ત’ નામનો, મહાનાદ કરતો મારો શંખ આપ્યો; અને આ દિવ્ય કિરીટ પણ—ઇન્દ્રએ સ્વયં મારા મસ્તક પર સ્થાપિત કર્યું.
Verse 6
ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च,तत्पश्चात् देवराजने मुझे ये मनोहर एवं विशाल दिव्य वस्त्र तथा दिव्य आभूषण दिये
ત્યારબાદ શક્ર (ઇન્દ્ર) એ મને દિવ્ય વસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણો આપ્યાં—તે મનોહર પણ હતાં અને વિશાળ પણ.
Verse 7
एवं सम्पूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभि: सह
અર્જુને કહ્યું—હે નૃપ! આ રીતે ત્યાં સન્માનિત થઈ હું ઇન્દ્રના પવિત્ર ભવનમાં ગંધર્વકુમારો સાથે સુખથી રહ્યો.
Verse 8
महाराज! इस प्रकार सम्मानित होकर मैं उस पवित्र इन्द्रभवनमें गन्धर्वकुमारोंके साथ सुखपूर्वक रहने लगा ।।
મહારાજ! આ રીતે સન્માનિત થઈ હું તે પવિત્ર ઇન્દ્રભવનમાં ગંધર્વકુમારો સાથે સુખપૂર્વક રહેવા લાગ્યો. ત્યારબાદ દેવતાઓ સાથે પ્રસન્ન શક્ર (ઇન્દ્ર) એ મને કહ્યું—‘અર્જુન! હવે તારે જવાનો સમય આવ્યો છે; કારણ કે તારા ભાઈઓ તને સતત યાદ કરે છે.’
Verse 9
एवमिन्द्रस्यथ भवने पञ्च वर्षाणि भारत उषितानि मया राजन् स्मरता द्यूतजं कलिम्,भारत! इस प्रकार द्यूतजनित कलहका स्मरण करते हुए मैंने इन्द्रभवनमें पाँच वर्ष व्यतीत किये हैं
હે ભારત! ઇન્દ્રના ભવનમાં નિવાસ કરતાં, હે રાજન, મેં પાંચ વર્ષ વિતાવ્યાં—દ્યુતથી ઉપજેલા તે કલહને સતત સ્મરતાં.
Verse 10
ततो भवन्न्तमद्राक्ष॑ं भ्रातृभि: परिवारितम् गन्धमादनपादस्य पर्वतस्यास्य मूर्थनि,इसके बाद इस गन्धमादनकी शाखाभूत इस पर्वतके शिखरपर भाइयोंसहित आपका दर्शन किया है
ત્યારબાદ ગંધમાદનના પાદથી નીકળેલી આ પર્વતશાખાના શિખર પર, ભાઈઓથી પરિચિત થયેલા તમને મેં દર્શન કર્યા.
Verse 11
युधिछ्िर उवाच दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वर: प्रभु:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધનંજય! તું દિવ્યાસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા, એ મહાસૌભાગ્ય છે. હે ભારત! આરાધનાથી દેવોના સ્વામી પ્રભુ ઇન્દ્રને તું પ્રસન્ન કર્યો, એ પણ સૌભાગ્ય છે.
Verse 12
दिष्ट्या च भगवान् स्थाणुर्देव्या सह परंतप साक्षाद् दृष्ट: स्वयुद्धेन तोषितश्न॒ त्वयानघ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પરંતપ! દેવીએ સહ ભગવાન સ્થાણુ (શંકર)ને તું સాక్షાત્ દર્શન કર્યો, એ મહાસૌભાગ્ય. હે નિષ્પાપ! અને પોતાના યુદ્ધપરાક્રમે તું તેમને સંતોષ્યો પણ છે.
Verse 13
दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ दिष्ट्या वर्धामहे पार्थ दिष्ट्यासि पुनरागत:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભરતર્ષભ! લોકપાલો સાથે તારી મુલાકાત થઈ, એ પણ સૌભાગ્ય છે. પાર્થ! સૌભાગ્ય છે કે અમે અભ્યुदયના માર્ગે આગળ વધી રહ્યા છીએ; અને સૌભાગ્યે તું ફરી અમારી પાસે પરત આવ્યો છે.
Verse 14
अद्य कृत्स्नां महीं देवीं विजितां पुरमालिनीम् मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—આજે મને દૃઢ વિશ્વાસ થયો છે કે નગરોથી શોભિત એવી આ સમગ્ર વસુધા-દેવીને આપણે જીતશું. અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને પણ હું આપણા વશમાં આવેલા જ માનું છું.
Verse 15
इच्छामि तानि चास्त्राणि द्रष्टें दिव्यानि भारत यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवीतकवचा हत:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે ભારત! જે દિવ્ય અસ્ત્રોથી તું એ રીતે મહાપરાક્રમી નિવાતકવચોનો વિનાશ કર્યો, તે અસ્ત્રો હું જોવા ઇચ્છું છું.
Verse 16
अजुन उवाच श्वः प्रभाते भवान् द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः निवातकववचा घोरा यैर्मया विनिपातिता:
અર્જુન બોલ્યા—મહારાજ! કાલે પ્રભાતે આપ તે સર્વ દિવ્ય અસ્ત્રો સંપૂર્ણ રીતે જોશો, જેમના દ્વારા મેં ભયંકર નિવાતકવચોને ધરાશાયી કર્યા.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजय: भ्रातृभि: सहित: सर्वे रजनीं तामुवास ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपने आगमनका वृत्तान्त सुनाकर सब भाइयोंसहित अर्जुनने वहाँ वह रात व्यतीत की
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! આ રીતે ત્યાં પોતાના આગમનનો વર્ણન કહીને ધનંજય (અર્જુન) સર્વ ભાઈઓ સાથે તે સ્થળે તે રાત વિતાવી.
Verse 173
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें हिरण्यपुरवासी दैत्योंके वधसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત નિવાતકવચયુદ્ધપર્વમાં હિરણ્યપુરવાસી દૈત્યોના વધ વિષયક એકસો તિયોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 174
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि अस्त्रदर्शनसंकेते चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં, નિવાતકવચ-યુદ્ધપર્વના અંતર્ગત, ‘અસ્ત્રદર્શન-સંકેત’ નામના વિભાગમાં એકસો ચોત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dilemma of capability versus circumstance: a renowned strong figure is rendered ineffective by boon-enabled constraint, raising the question of what constitutes effective action when strength alone fails.
The setup implies that resilience in adversity requires adaptive intelligence and reliance on broader resources (companions, counsel, or dharmic means), not only immediate force.
No explicit phalaśruti appears within the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Janamejaya’s inquiry and Vaiśaṃpāyana’s framing of wonder, fear, and boon-mediated causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.