Adhyaya 169

Verse 1

/ स्‍#2.2. “<+ (9) स्‍#::..3 #:':- ३. आचार्य नीलकण्ठके मतसे स्थूणाकर्ण नाम है शंकुकर्णका

અર્જુન બોલ્યો—હે ભારત! દેવોના દેવ મહાત્મા ત્ર્યંબક (શિવ)ના કૃપાપ્રસાદથી હું પ્રસન્નચિત્તે ત્યાં જ તે રાત વિતાવી.

Verse 2

व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया: । अपश्यं त॑ द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा

રાત વીતી ગયા પછી અને પ્રાતઃકાળની નિત્યક્રિયાઓ પૂર્ણ કરીને મેં ફરી તે જ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જોયા—જેનાં દર્શન મને અગાઉ પણ થયાં હતાં.

Verse 3

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम्‌ । भगवन्तं महादेवं समेतो5स्मीति भारत,भरतकुलभूषण! उनसे मैंने अपना सारा वृत्तान्त यथावत्‌ कह सुनाया और बताया कि 'मैं भगवान्‌ महादेवजीसे मिल चुका हूँ

હે ભારત! જે કંઈ જેમ બન્યું હતું તે બધું મેં તેમને યથાવત્ નિવેદન કર્યું અને કહ્યું—“હું ભગવાન મહાદેવને મળી આવ્યો છું.”

Verse 4

स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तम: । दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित्‌

હે રાજેન્દ્ર! ત્યારે તે દ્વિજોત્તમ અત્યંત પ્રસન્ન થઈને મને બોલ્યા—“તમે મહાદેવનું જેવું દર્શન કર્યું છે, એવું દર્શન બીજાએ કોઈએ કર્યું નથી.”

Verse 5

समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभि: | द्रष्टास्यनघ देवेन्द्र सच ते5स्त्राणि दास्यति,“अनघ! अब तुम यम आदि लोकपालोंके साथ देवराज इन्द्रका दर्शन करोगे और वे भी तुम्हें अस्त्र प्रदान करेंगे”

“અનઘ! હવે તમે વૈવસ્વત (યમ) વગેરે સર્વ લોકપાલોને મળશો; દેવરાજ ઇન્દ્રનું પણ દર્શન કરશો, અને તે તમને દિવ્ય અસ્ત્રો આપશે.”

Verse 6

एवमुक्‍्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुन: पुन: । अगच्छत्‌ स यथाकाममं ब्राह्मण: सूर्यसंनिभ:

રાજન! આમ કહી સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે બ્રાહ્મણે મને હૃદયપૂર્વક વારંવાર આલિંગન કર્યું અને પછી પોતાની ઇચ્છા મુજબ જ્યાં જવું હતું ત્યાં નિઃશંકપણે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 7

अथापराल्ने तस्याह्व: प्रावात्‌ पुण्य: समीरण: । पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन्‌

શત્રુવિજયી નરેશ! ત્યારબાદ દિવસ ઢળવા લાગ્યો ત્યારે પવિત્ર પવન વહેવા લાગ્યો; જાણે આ લોકને ફરી નવેસરથી નવીન બનાવી રહ્યો હોય તેમ લાગ્યું।

Verse 8

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च । शैशिरस्य गिरे: पादे प्रादुरासन्‌ समीपत:

શત્રુવિજયી નરેશ! શૈશિર પર્વતના પાદપ્રદેશની નજીક દિવ્ય, નવી અને સુગંધિત માળાઓ અચાનક પ્રગટ થઈ।

Verse 9

वादित्राणि च दिव्यानि सुघधोराणि समन्ततः । स्तुतयश्रेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्‍न्त मनोहरा:,चारों ओर अत्यन्त भयंकर प्रतीत होनेवाले दिव्य वाद्यों और इन्द्रसम्बन्धी स्तोत्रोंके मनोहर शब्द सुनायी देने लगे

ચારે તરફ અત્યંત ભયંકર પ્રતીત થતા દિવ્ય વાદ્યોના નાદ અને ઇન્દ્રસંબંધિત સ્તોત્રોની મનોહર ધ્વનિ સંભળાવા લાગી।

Verse 10

गणाक्षाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च । पुरस्ताद्‌ देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वश:,सब गन्धर्वों और अप्सराओंके समूह वहाँ देवराज इन्द्रके आगे रहकर गीत गा रहे थे

ત્યાં અપ્સરાઓ અને ગંધર્વોના સમૂહ દેવદેવ ઇન્દ્રના સમક્ષ રહી ચારેય તરફથી ગીતો ગાઈ રહ્યા હતા।

Verse 11

मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन्‌ | महेन्द्रानुच॒रा ये च ये च सझनिवासिन:

ત્યાં મરુતોના અનેક ગણો પણ દિવ્ય વિમાનોમાં આરુઢ થઈ આવ્યા. મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના અનુચરો તથા ઇન્દ્રધામમાં નિવાસ કરનારાઓ પણ તે સ્થળે પધાર્યા.

Verse 12

ततो मरुत्वान्‌ हरिभिरययुक्तिवाहि: स्वलड्कृतै: । शचीसहायस्तत्रायात्‌ सह सर्वैस्तदामरै:

ત્યારબાદ થોડા જ સમયમાં મરુતોના સ્વામી ઇન્દ્ર શચી સહિત, સર્વ દેવતાઓ સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા. તેઓ વિવિધ આભૂષણોથી સજ્જ હરિતવર્ણ ઘોડાઓ જોડાયેલા ભવ્ય રથમાં આવ્યા હતા.

Verse 13

एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहन: । दर्शयामास मां राजॉललक्ष्म्या परमया युत:,राजन! इसी समय सर्वोत्वृष्ट ऐश्वर्य--लक्ष्मीसे सम्पन्न नरवाहन कुबेरने भी मुझे दर्शन दिया

રાજન! એ જ સમયે નરવાહન કુબેર પણ પરમ લક્ષ્મી અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈ મને દર્શન આપવા પ્રગટ થયા.

Verse 14

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम्‌ । वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम्‌

દક્ષિણ દિશા તરફ નજર કરતાં મેં સాక్షાત્ યમરાજને સજ્જ ઊભેલા જોયા. વરુણ અને દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ પોતાના-પોતાના નિયત સ્થાનોમાં યથાવત્ સ્થિત હતા.

Verse 15

ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा नरर्षभ । सव्यसाचिन्‌ निरीक्षास्माॉललोकपालानवस्थितान्‌,महाराज! नरश्रेष्ठ] उन सब लोकपालोंने मुझे सान्त्वना देकर कहा--'सव्यसाची अर्जुन! देखो, हम सब लोकपाल यहाँ खड़े हैं

મહારાજ, નરશ્રેષ્ઠ! તે લોકપાલોએ મને સાંત્વના આપી કહ્યું—“સવ્યસાચી અર્જુન! જુઓ, અમે બધા લોકપાલ અહીં ઊભા છીએ.”

Verse 16

सुरकार्यार्थसिद्धयर्थ दृष्टवानसि शड्करम्‌ | अस्मत्तो5पि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः

દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે જ તને ભગવાન શંકરનું દર્શન પ્રાપ્ત થયું હતું. હવે ચારે દિશામાં ફરીને અમારાથી પણ દિવ્યાસ્ત્રો ગ્રહણ કર.

Verse 17

ततोऊहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्‌ । प्रत्यगृह्नं तदास्त्राणि महान्ति विधिवद्‌ विभो

પછી હું સંયમિત અને એકાગ્ર બની દેવશ્રેષ્ઠોને પ્રણામ કરીને, વિધિપૂર્વક તેમની પાસેથી મહાન દિવ્યાસ્ત્રો ગ્રહણ કર્યા, હે પ્રભુ.

Verse 18

गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातो5स्मि भारत । अथ देवा ययु: सर्वे यथागतमरिंदम

હે ભારત! મેં અસ્ત્રો ગ્રહણ કર્યા પછી દેવોએ મને વિદાય લેવાની આજ્ઞા આપી. હે શત્રુદમન! ત્યારબાદ બધા દેવો જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પોતાના પોતાના ધામે પરત ગયા.

Verse 19

मघवानपि देवेशो रथमारुहा[ सुप्रभम्‌ । उवाच भगवान्‌ स्वर्ग गन्तव्यं फाल्गुन त्वया

દેવેશ્વર મઘવાન ઇન્દ્ર પણ પોતાના અત્યંત તેજસ્વી રથ પર આરોહણ કરીને બોલ્યા—“ફાલ્ગુન! તારે સ્વર્ગલોક જવું પડશે.”

Verse 20

पुरैवागमनादस्माद्‌ वेदाहं त्वां धनंजय । अतः: पर त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ,'भरतश्रेष्ठ धनंजय! यहाँ आनेसे पहले ही मुझे तुम्हारे विषयमें सब कुछ ज्ञात हो गया था। इसके बाद मैंने तुम्हें दर्शन दिया है

હે ધનંજય! તું અહીં આવતાં પહેલાં જ મને તારા વિષે બધું જાણ થઈ ગયું હતું. તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે જ્ઞાન પછી જ મેં તને દર્શન આપ્યું.

Verse 21

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लाव: कृतोडसकृत्‌ । तपश्चेदं महत्‌ तप्तं स्वर्ग गन्तासि पाण्डव

પાંડુનંદન! તું પહેલાં અનેક વાર અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરી ચૂક્યો છે અને હવે આ મહાન તપ પણ પૂર્ણ કર્યો છે; તેથી તું સશરીર સ્વર્ગલોકમાં જવા યોગ્ય થયો છે.

Verse 22

भूयश्चैव च तप्तव्यं तपश्चरणमुत्तमम्‌ । स्वर्ग त्ववश्यं गन्तव्यं त्वया शत्रुनिष्दन,'शत्रुसूदन! अभी तुम्हें और भी उत्तम तपस्या करनी है और स्वर्गलोकमें अवश्य पदार्पण करना है

શત્રુનિષૂદન! હવે તારે વધુ ઉત્તમ તપશ્ચરણ કરવું છે અને સ્વર્ગલોકમાં નિશ્ચિતપણે પ્રવેશ કરવો છે.

Verse 23

माललिममन्नियोगात्‌ त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति । विदितस्त्वं हि देवानां मुनीनां च महात्मनाम्‌

માલલિમાના આદેશ અને નિયોગથી તે તને ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) સુધી પહોંચાડશે; કારણ કે તું દેવતાઓ અને મહાત્મા મુનિઓમાં પહેલેથી જ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 24

ततो5हमन्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्‌ मम । आचार्य वरयेयं त्वामस्त्रार्थ त्रिदशेश्वर

ત્યારે મેં શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું—“ભગવન્! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. ત્રિદશેશ્વર! દિવ્યાસ્ત્રવિદ્યા મેળવવા માટે હું તમને મારા આચાર્ય તરીકે વરું છું.”

Verse 25

इन्द्र रवाच क्रूरकर्मास्त्रवित्‌ तात भविष्यसि परंतप । यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं काम॑ पाण्डवाप्रुहि

ઇન્દ્રએ કહ્યું—“પરંતપ તાત! અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ થયા પછી તું ક્રૂર કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થઈ શકે છે. તેથી પાંડવ! જે હેતુથી તું અસ્ત્રોની શિક્ષા ઇચ્છે છે, તે તારી ઇચ્છા અને ઉદ્દેશ મને સ્પષ્ટ કહી દે.”

Verse 26

ततो>5हमन्रुव॑ नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन्‌ । मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनात्‌

ત્યારે મેં ઉત્તર આપ્યો—“શત્રુઘાતક દેવેશ્વર! હું મનુષ્યો પર દિવ્યાસ્ત્રોનો પ્રયોગ નહીં કરું; માત્ર શત્રુઓએ છોડેલા દિવ્યાસ્ત્રોનો પ્રતિઘાત કરીને તેમને નિષ્ફળ કરવા માટે જ તેનો ઉપયોગ કરીશ.”

Verse 27

तानि दिव्यानि मे<स्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप । लोकांश्षास्त्रजितान्‌ पश्चाल्लभेयं सुरपुड्रव

હે વિબુધાધિપ, હે સૂરપુંગવ! તે દિવ્યાસ્ત્રો મને આપો. અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ બની, એ જ અસ્ત્રોના બળે જીતેલા લોકોએ ઉપર અધિકાર મેળવવા હું ઇચ્છું છું.

Verse 28

इन्द्र रवाच परीक्षार्थ मयैतत्‌ ते वाक्यमुक्तं धनंजय । ममात्मजस्य वचन सूपपन्नमिदं तव

ઇન્દ્ર બોલ્યા—“ધનંજય! તારી પરીક્ષા લેવા માટે જ મેં આ વાત કહી હતી. અસ્ત્રવિદ્યાપ્રત્યે તારી અત્યંત ઉત્સુકતા મારા પુત્રને શોભે તેવી અને સર્વથા યોગ્ય છે.”

Verse 29

शिक्ष मे भवन गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारत | वायोरग्नेर्वसुभ्योडपि वरुणात्‌ समरुद्गणात्‌

હે ભારત! (તેમની પાસે) જઈને મને સર્વ અસ્ત્રોની શિક્ષા આપો—વાયુ પાસેથી, અગ્નિ પાસેથી, વસુઓ પાસેથી પણ, વરુણ પાસેથી અને મરુદ્ગણો પાસેથી.

Verse 30

साध्य॑ पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्‌ | वैष्णवानि च सर्वाणि नैर्ऋलतानि तथैव च

સાધ્યો અને પિતામહ (બ્રહ્મા) સંબંધિત, તેમજ ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો સંબંધિત; અને એ જ રીતે સર્વ વૈષ્ણવ તથા નૈઋત—આ બધા (વિધિ-વિધાન) મને જાણીતાં છે.

Verse 31

मदगतानि च जानीहि सर्वास्त्राणि कुरुद्वह । एवमुक्‍त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! મારી પાસે નિવાસ પામેલાં સર્વ અસ્ત્રો પણ જાણી લે. એમ કહી શક્ર (ઇન્દ્ર) ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.

Verse 32

भारत! तुम मेरे भवनमें चलकर सम्पूर्ण अस्त्रोंकी शिक्षा प्राप्त करो। कुरुश्रेष्ठ! वायु, अग्नि, वसु, वरुण, मरुद्गण, साध्यगण, ब्रह्मा, गन्धर्वगण, नाग, राक्षस, विष्णु तथा निर्क्रतिके और स्वयं मेरे भी सम्पूर्ण अस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करो, मुझसे ऐसा कहकर इन्द्र वहीं अन्तर्धान हो गये ।।

હે ભારત! મારા ભવનમાં આવીને સંપૂર્ણ અસ્ત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! વાયુ, અગ્નિ, વસુઓ, વરુણ, મરુદ્ગણ, સાધ્યગણ, બ્રહ્મા, ગંધર્વગણ, નાગો, રાક્ષસો, વિષ્ણુ, નિરૃતિ—અને મારા પોતાના—આ સૌના સર્વ અસ્ત્રોનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર. એમ કહી ઇન્દ્ર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. ત્યારબાદ થોડા જ સમયમાં મેં ત્યાં ઇન્દ્રનો રથ ઉપસ્થિત જોયો—હરિતવર્ણ ઘોડાઓથી જોડાયેલો, દિવ્ય, માયામય, પવિત્ર—અને માતલિ તેને ચલાવતો હતો.

Verse 33

लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलि: । द्रष्टमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते,जब सभी लोकपाल चले गये, तब मातलिने मुझसे कहा--“महातेजस्वी वीर! देवराज इन्द्र तुमसे मिलना चाहते हैं

લોકપાલો જતા રહ્યા પછી માતલિએ મને કહ્યું—“મહાતેજસ્વી વીર! દેવરાજ શક્ર (ઇન્દ્ર) તમને મળવા ઇચ્છે છે.”

Verse 34

संसिद्धयस्व महाबाहो कुरु कार्यमनन्तरम्‌ | पश्य पुण्यकृताँललोकान्‌ सशरीरो दिवं व्रज

“હે મહાબાહો! તેમને મળી કૃતાર્થ થા અને પછી વિલંબ વિના કરવાનું કાર્ય કર. આ જ શરીર સાથે સ્વર્ગે જા અને પુણ્યકર્મ કરનારાઓના લોકોનું દર્શન કર.”

Verse 35

देवराज: सहस्ाक्षस्त्वां दिदृक्षति भारत । इत्युक्तो5हं मातलिना गिरिमामन्त्रय शैशिरम्‌

“હે ભારત! સહસ્રનેત્ર દેવરાજ ઇન્દ્ર તમને જોવા ઇચ્છે છે.” માતલિએ એમ કહ્યે પછી મેં શૈશિર પર્વતને વિદાય આપી અને પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 36

प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्‌ । भरतनन्दन! सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्र तुम्हें देखना चाहते हैं।।

પ્રદક્ષિણા કરીને હું તે ઉત્તમ રથ પાસે પાછો ફર્યો. ભરતનંદન! સહસ્રનેત્ર દેવરાજ ઇન્દ્ર તમને જોવા ઇચ્છે છે. માતલીએ એમ કહ્યે પછી મેં હિમાલયની આજ્ઞા લીધી, રથની ભક્તિપૂર્વક પરિક્રમા કરી અને તે શ્રેષ્ઠ રથમાં આરોહણ કર્યું. ત્યારબાદ માતલીએ મન અને પવન સમા વેગવાળા ઘોડાઓને હાંક્યા.

Verse 37

अवैक्षत च मे वकक्‍त्रं स्थितस्याथ स सारथि:

ત્યારે તે સારથી પાસે ઊભો રહી મારા મુખ તરફ ધ્યાનપૂર્વક જોવા લાગ્યો.

Verse 38

तथा क्रान्ते रथे राजन्‌ विस्मितश्लैदमब्रवीत्‌ । राजन! उस समय देवसारथि मातलिने आकाशमें चक्कर लगाते हुए रथपर स्थिरतापूर्वक बैठे हुए मेरे मुखकी ओर दृष्टिपात किया और आश्वर्यवकित होकर कहा -- ३७३ || अत्यद्भुतमिदं त्वद्य विचित्र प्रतिभाति मे

હે રાજન! રથ આ રીતે આગળ વધ્યો ત્યારે દેવસારથી માતલિ—આકાશમાં ચક્કર ખાતા રથ પર સ્થિર બેઠો રહી—મારા મુખ તરફ જોઈ આશ્ચર્યથી બોલ્યો: “આજે આ વાત મને અત્યંત અદ્ભુત અને વિચિત્ર જણાય છે.”

Verse 39

यदास्थितो रथं दिव्यं पदान्न चलित: पदम्‌ | “भरतश्रेष्ठ!ी आज मुझे यह बड़ी विचित्र और अद्भुत बात दिखायी दे रही है कि इस दिव्य रथपर बैठकर तुम अपने स्थानसे तनिक भी हिल-डुल नहीं रहे हो ।।

“હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આજે મને એક બહુ વિચિત્ર અને અદ્ભુત વાત દેખાય છે—આ દિવ્ય રથ પર બેઠા હોવા છતાં તમે તમારા સ્થાનથી જરાય હલતા નથી. મેં તો હંમેશા જોયું છે કે જ્યારે ઘોડા પ્રથમવાર ઉડાન ભરે છે ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ અચળ રહી શકતા નથી; પરંતુ તમે—કુરુકુલભૂષણ—આકાશમાં ચક્કર ખાતા રથ પર પણ સ્થિર બેઠા છો.”

Verse 40

विचलन प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ । त्वं पुन: स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्गबह

“હે ભરતર્ષભ! ઘોડાઓના પ્રથમ ઉછાળ અને ઝટકામાં મેં હંમેશા જોયું છે કે દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ અચળ રહી શકતા નથી; પરંતુ હે કુરુપ્રવર! રથ ફરતો-ડોલતો હોવા છતાં તમે અહીં સ્થિર જ બેઠા છો.”

Verse 41

अतिशक्रमिदं सर्व तवेति प्रतिभाति मे । इत्युक्त्वा55काशमाविश्य मातलिविंबुधालयान्‌

અર્જુને કહ્યું—“કુરુશ્રેષ્ઠ! તમારી આ બધી વાતો મને ઇન્દ્રથી પણ વધીને મહાન લાગે છે.” એમ કહી માતલિ આકાશમાં પ્રવેશ્યો અને મને દેવોના ધામો તથા વિમાનો દર્શાવ્યાં; પછી હરિતવર્ણ ઘોડાઓથી જોડાયેલો તે રથ ત્યાંથી પણ વધુ ઊંચા પ્રદેશો તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 42

दर्शयामास मे राजन्‌ विमानानि च भारत | स रथो हरिभिरयुक्तो हार्ध्वमाचक्रमे तत:

હે રાજન, હે ભારતવંશી! માતલિએ મને દેવવિમાનો દર્શાવ્યાં; ત્યારબાદ હરિતવર્ણ ઘોડાઓથી જોડાયેલો તે રથ ત્યાંથી ઉપર તરફ ઊઠ્યો.

Verse 43

ऋषयो देवताश्वैव पूजयन्ति नरोत्तम | तत: कामगमॉल्लोकानपश्यं वै सुर्िणाम्‌

હે નરોત્તમ! ઋષિઓ અને દેવતાઓ પણ તે રથને પૂજતા હતા. ત્યારબાદ મેં દેવર્ષિઓના એવા લોકોને જોયા, જ્યાં તેઓ ઇચ્છાનુસાર ગમન કરી શકે છે.

Verse 44

गन्धर्वाप्सरसां चैव प्रभावममितौजसाम्‌ | नन्दनादीनि देवानां वनान्युपवनानि च

અમેં અતિ તેજસ્વી ગંધર્વો અને અપ્સરાઓનો પ્રભાવ પ્રત્યક્ષ જોયો; અને ઇન્દ્રના સારથી માતલિએ મને દેવતાઓના નંદન વગેરે વનો તથા ઉપવનો દર્શાવ્યાં.

Verse 45

दर्शयामास मे शीघ्र॑ं मातलि: शक्रसारथि: । तत: शक्रस्थ भवनमपश्यममरावतीम्‌

શક્રના સારથી માતલિએ મને ઝડપથી (ઘણા અદ્ભુત દૃશ્યો) બતાવ્યાં; ત્યારબાદ મેં અમરાવતી અને શક્રનું ભવન જોયું.

Verse 46

दिव्यै: कामफलै वक्ष रत्नैज्ष समलड्कृताम्‌ न तत्र सूर्यस्तपति न शीतोष्णे न च कलम:

અર્જુને કહ્યું— તે નગરી ઇચ્છાનુસાર ફળ આપતા દિવ્ય વૃક્ષો અને તેજસ્વી રત્નોથી શોભિત હતી. ત્યાં સૂર્ય તપતો નથી; ઠંડી-ગરમીનો કષ્ટ નથી અને કોઈને થાક પણ લાગતો નથી.

Verse 47

न बाधते तत्र रजस्तत्रास्ति न जरा नृप । न तत्र शोको दैन्यं वा दौर्बल्यं चोपलक्ष्यते,नरेश्वर! वहाँ रजोगुणजनित विकार नहीं सताते, बुढ़ापा नहीं आता; शोक, दीनता और दुर्बलताका दर्शन नहीं होता

હે નૃપ! ત્યાં રજોગુણજનિત ઉથલપાથલ કોઈને પીડતી નથી; વૃદ્ધાવસ્થাও આવતી નથી. ત્યાં શોક, દૈન્ય કે દુર્બળતાનું કોઈ લક્ષણ દેખાતું નથી.

Verse 48

दिवौकसां महाराज न ग्लानिररिमर्दन । न क्रोधलोभौ तत्रास्तां सुरादीनां विशाम्पते,महाराज! शत्रुसूदन! स्वर्गवासी देवताओंको कभी ग्लानि नहीं होती। उनमें क्रोध और लोभका भी अभाव होता है

મહારાજ, શત્રુમર્દન! સ્વર્ગવાસીઓને કદી ગ્લાનિ થતી નથી. હે મનુષ્યોના અધિપતિ! દેવો અને અન્ય દિવ્ય જનોએ ત્યાં ક્રોધ અને લોભને સ્થાન નથી.

Verse 49

नित्यतुष्टाश्च ते राजन्‌ प्राणिन: सुरवेश्मनि । नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदा:

હે રાજન! સ્વર્ગધામમાં વસતા પ્રાણી સદા તૃપ્ત રહે છે. ત્યાંના વૃક્ષો નિત્ય ફૂલ-ફળથી ભરપૂર અને લીલા પાંદડાંથી શોભિત રહે છે.

Verse 50

पुष्करिण्यश्न विविधा: पद्मसौगन्धिकायुता: । शीतस्तत्र ववौ वायु: सुगन्धी जीवन: शुचि:

ત્યાં નાનાં-નાનાં પ્રકારની પુષ્કરિણીઓ સુગંધિત સૌગંધિક કમળોથી અલંકૃત છે. ત્યાં શીતળ, પવિત્ર, સુગંધિત અને પ્રાણદાયક પવન સદા વહેતો રહે છે.

Verse 51

सर्वरत्नविचित्रा च भूमि: पुष्पविभूषिता | मृगद्धिजाश्व॒ बहवो रुचिरा मधुरस्वरा:

અર્જુને કહ્યું—ત્યાંની ભૂમિ સર્વ પ્રકારના રત્નોથી વિચિત્ર શોભા ધારણ કરતી હતી અને ચારે તરફ વિખરાયેલા પુષ્પો તેના આભૂષણ સમાન લાગતા હતા. ત્યાં અનેક મનોહર મૃગો અને પક્ષીઓ દેખાતા; તેમની બોલી કાનને મધુર લાગતી. તે દિવ્ય લોકમાં દેવતાઓ આકાશમાં વિમાનો પર વિચરતા દેખાતા. ત્યારબાદ મેં વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, મરુદ્ગણો, આદિત્યો અને અશ્વિનીકુમારોના દર્શન કર્યા; મેં સૌના આગળ મસ્તક નમાવી યથોચિત પૂજન કર્યું. તેમણે મને પરાક્રમ, યશ, તેજ, બળ, અસ્ત્રવિદ્યા અને સંગ્રામવિજયના આશીર્વાદ આપ્યા.

Verse 52

विमानगामिन श्षात्र दृश्यन्ते बहवोम्बरे । ततो<पश्यं वसून्‌ रुद्रान्‌ साध्यांशक्ष समरुद्गणान्‌

આકાશમાં વિમાનો પર ગમન કરનારા ઘણા ક્ષત્રિય વીરો દેખાયા. ત્યારબાદ મેં વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો અને મરુદ્ગણોને જોયા.

Verse 53

आदित्यानश्रिनौ चैव तान्‌ सर्वान्‌ प्रत्यपूजयम्‌ । ते मां वीयेंण यशसा तेजसा च बलेन च

આદિત્યો અને અશ્વિનીકુમારો સહિત તે સૌનું મેં યથોચિત પૂજન કર્યું. અને તેમણે મને પરાક્રમ, યશ, તેજ અને બળથી સન્માનિત કર્યો.

Verse 54

प्रविश्य तां पुरी दिव्यां देवगन्धर्वपृूजिताम्‌

દેવ-ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત તે દિવ્ય નગરીમાં પ્રવેશ કરીને મેં હાથ જોડીને સહસ્ર નેત્રોવાળા દેવરાજ ઇન્દ્રને પ્રણામ કર્યો. દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ શક્ર પ્રસન્ન થઈ મને પોતાના અર્ધા સિંહાસન પર સ્થાન આપ્યું.

Verse 55

देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलि: । ददावर्धासनं प्रीत: शक्रो मे ददतां वर:

હું હાથ જોડીને સહસ્ર નેત્રોવાળા દેવરાજની પાસે ઉપસ્થિત થયો. દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ શક્ર પ્રસન્ન થઈ મને અર્ધાસન આપ્યું.

Verse 56

बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासव: | तत्राहं देवगन्धर्व: सहितो भूरिदक्षिण

અર્જુને કહ્યું—મહાન આદરથી વાસવ (ઇન્દ્ર)એ પોતાના હાથથી જ મારા અંગોને સ્પર્શ કર્યા. તે સ્વર્ગલોકમાં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ (યજ્ઞોમાં પ્રચુર દક્ષિણા આપનાર), દેવો અને ગંધર્વો સાથે હું અસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત થવા માટે રહ્યો અને દરરોજ અસ્ત્રાભ્યાસ કરતો રહ્યો. તે સમયે ગંધર્વરાજ વિશ્વાવસુના પુત્ર ચિત્રસેન સાથે મારી મિત્રતા થઈ.

Verse 57

अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे शिक्षाणो<स्त्राणि भारत । विश्वावसोश्र वै पुत्रश्चित्रसेनो5$भवत्‌ सखा

હે ભારત! અસ્ત્રસિદ્ધિ માટે હું સ્વર્ગમાં રહી દિવ્યાસ્ત્રોનું શિક્ષણ અને અભ્યાસ કરતો હતો. ત્યાં વિશ્વાવસુનો પુત્ર ગંધર્વ ચિત્રસેન મારો મિત્ર બન્યો.

Verse 58

स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप । तत्राहमवसं राजन गृहीतास्त्र: सुपूजित:

હે નૃપ! તેણે મને સમગ્ર ગાન્ધર્વવિદ્યા શીખવાડી. હે રાજન! ત્યાં હું થોડો સમય રહ્યો—અસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરીને અને અત્યંત સન્માનિત થઈને.

Verse 59

सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वित: । शृण्वन्‌ वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्‌ । पश्यंश्षाप्सरस: श्रेष्ठा नृत्यन्तीर्भरतर्षभ

અર્જુને કહ્યું—હે ભરતવૃષભ! શક્રના ભવનમાં, જ્યાં સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે, ત્યાં મનુષ્ય સુખથી રહે છે—ગીતનો નાદ અને વાદ્યોનો પ્રચુર સ્વર સાંભળતો, તેમજ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓને નૃત્ય કરતી જોતો.

Verse 60

नरेश्वर! उन्होंने मुझे सम्पूर्ण गान्धर्ववेद (संगीत-विद्या)-का अध्ययन कराया। राजन! वहाँ इन्द्रभवनमें अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा ग्रहण करते हुए मैं बड़े सम्मान और सुखसे रहने लगा। वहाँ सभी मनोवांछित पदार्थ मेरे लिये सुलभ थे। भरतश्रेष्ठ! मैं वहाँ कभी मनोहर गीत सुनता

અર્જુને કહ્યું—હે નરેશ્વર! તેમણે મને સંપૂર્ણ ગાન્ધર્વવેદ, એટલે કે સંગીતવિદ્યા, સારી રીતે શીખવાડી. હે રાજન! ઇન્દ્રભવનમાં અસ્ત્ર-શસ્ત્રોની શિક્ષા લેતા લેતા હું ત્યાં મહાન સન્માન અને સુખથી રહ્યો; મારી માટે સર્વ મનોઇચ્છિત વસ્તુઓ સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ હતી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ક્યારેક હું મનોહર ગીતો સાંભળતો, ક્યારેક દિવ્ય વાદ્યોના પ્રચુર નાદમાં આનંદ લેતો, અને ક્યારેક શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓનું નૃત્ય પણ જોતો. છતાં, હે ભારત! આ સુખોને તિરસ્કાર કર્યા વિના, તેમને સ્વીકારીને પણ, તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ અને ક્ષણભંગુર નીઃસારતા જાણી, હું મુખ્યત્વે અસ્ત્રાભ્યાસમાં જ સ્થિર રહ્યો.

Verse 61

ततोअतुष्यत्‌ सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभु: । एवं मे वसतो राजन्नेष कालोत्यगाद्‌ दिवि

દિવ્યાસ્ત્રવિદ્યાની મારી એવી ઉત્કટ ઇચ્છા જોઈ સહસ્રનેત્રધારી મહાવિભુ ઇન્દ્ર મારા પર અત્યંત પ્રસન્ન રહ્યા. હે રાજન! આ રીતે સ્વર્ગમાં નિવાસ કરતાં મારું સમય સુખપૂર્વક અને નિર્વિઘ્ન રીતે વીતતો ગયો.

Verse 62

कृतास्त्रमतिविश्वस्तमथ मां हरिवाहन: । संस्पृश्य मूर्थ्नि पाणिभ्यामिदं वचनमब्रवीत्‌

ધીરે-ધીરે હું અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ બન્યો અને મારી યોગ્યતા પર સૌને દૃઢ વિશ્વાસ થયો. ત્યારે એક દિવસે હરિવાહન ભગવાન ઇન્દ્રએ પોતાના બંને હાથોથી મારા મસ્તકને સ્પર્શ કરીને મને આ વચન કહ્યું—

Verse 63

न त्वमद्य युधा जेतुं शक्‍्य: सुरगणैरपि । कि पुनर्मनुषे लोके मानुषैरकृतात्मभि:

“અર્જુન! આજે યુદ્ધમાં દેવગણ પણ તને પરાજિત કરી શકશે નહીં; તો પછી મર્ત્યલોકના અસંયમી મનુષ્યોની તો વાત જ શું?”

Verse 64

अप्रमेयो5प्रधृष्यश्न युद्धेष्वप्रतिमस्तथा । अजेयस्त्व॑ हि संग्रामे सर्वैरपि सुरासुरै: । अथाब्रवीत्‌ पुनर्देव: सम्प्रहृष्टतनूरुह:

“યુદ્ધમાં તું અપ્રમેય, અપ્રધર્ષ્ય અને અનુપમ છે. સમસ્ત દેવો અને અસુરો પણ મળીને સંગ્રામમાં તને પરાજિત કરી શકશે નહીં.” આમ કહેતાં કહેતાં દેવના શરીરમાં રોમાંચ છવાઈ ગયો; પછી તેમણે ફરી કહ્યું—

Verse 65

अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश्चिद्‌ भविष्यति । अप्रमत्त: सदा दक्ष: सत्यवादी जितेन्द्रिय:

“વીર! અસ્ત્રયુદ્ધમાં તારા સમો કોઈ યોદ્ધા નહીં થાય. તું સદા અપ્રમત્ત, કાર્યમાં દક્ષ, વાણીમાં સત્યવાદી અને ઇન્દ્રિયજિત છે.”

Verse 66

ब्र्मण्यश्षास्त्रविच्चासि शूरश्चासि कुरूद्वह । अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्त च

અર્જુને કહ્યું— હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તમે બ્રાહ્મણભક્ત છો, શાસ્ત્રવિદ છો અને મહાવીર પણ છો. તમે દસ અને વધુ પાંચ—કુલ પંદર અસ્ત્રો સંપૂર્ણ રીતે આત્મસાત કર્યા છે. યુદ્ધમાં તમારો સામનો કરી શકે એવો કોઈ યોદ્ધા અહીં નથી. તમે સદા સાવધાન, દરેક કાર્યમાં કુશળ, જિતેન્દ્રિય, સત્યવાદી અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે શ્રદ્ધાવાન છો; અસ્ત્ર-શસ્ત્રનું જ્ઞાન અને અદભુત પરાક્રમ તમારામાં છે. હે પાર્થ! પાંચ વિધિઓ સહિત પંદર અસ્ત્રો તમે પ્રાપ્ત કર્યા છે—પ્રયોગ, ઉપસંહાર, આવૃત્તિ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને પ્રતિઘાત. આ બધાનું પૂર્ણ જ્ઞાન તમને થયું છે; તેથી હવે ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરવાનો સમય આવી ગયો છે.

Verse 67

पज्चभिर्विधिश्रि: पार्थ विद्यते न त्वया सम: । प्रयोगमुपसंहारमावृत्ति च धनंजय

અર્જુને કહ્યું— હે પાર્થ! આ લોકમાં તમારો સમકક્ષ કોઈ નથી, કારણ કે પાંચ વિધિઓ સહિત અસ્ત્રો તમારે પાસે છે. હે ધનંજય! તેમનો પ્રયોગ, ઉપસંહાર અને આવૃત્તિ તમે યથાવત જાણો છો. તેથી હવે ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરવાનો સમય આવ્યો છે.

Verse 68

प्रायक्षित्तं च वेत्थ त्वं प्रतिघातं च सर्वश: । ततो गुर्वर्थकालो<यं समुत्पन्न: परंतप

તમે પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ અને સર્વ રીતે પ્રતિઘાત પણ જાણો છો. તેથી, હે પરંતપ! હવે ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરવાનો સમય ઉપસ્થિત થયો છે.

Verse 69

प्रतिजानीष्व त॑ कर्तु ततो वेत्स्याम्यहं परम्‌ । ततो5हमन्रुवं राजन्‌ देवराजमिदं वच:

અર્જુને કહ્યું— “તમે તે આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરો; પછી હું તમને મારું મહાન પ્રયોજન કહું.” હે રાજન! આ સાંભળીને મેં દેવરાજ ઇન્દ્રને કહ્યું— “ભગવન્! મારી શક્તિમાં જે કંઈ છે, તે કરેલું જ સમજો.” ત્યારે બલ અને વૃત્રાસુરનો સંહારક, શક્તિશાળી ઇન્દ્ર હસતાં હસતાં મને બોલ્યો.

Verse 70

विषहां यन्मया कर्तु कृतमेव निबोध तत्‌ | ततो मामब्रवीद्‌ राजन्‌ प्रहसन्‌ बलवृत्रहा

અર્જુને કહ્યું— “સમજો કે મારી તરફથી જે કંઈ કરી શકાય તેમ હતું, તે થઈ ચૂક્યું છે.” ત્યાર પછી, હે રાજન! બલ અને વૃત્રાસુરનો સંહારક ઇન્દ્ર હસતાં હસતાં મને બોલ્યો— “પહેલાં તે આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરો; પછી હું તમને તે મહાન કાર્ય કહું.”

Verse 71

नाविषदां तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किंचन । निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रव:,“वीरवर! तीनों लोकोंमें ऐसा कोई कार्य नहीं है, जो तुम्हारे लिये असाध्य हो। निवातकवच नामक दानव मेरे शत्रु हैं

વીરશ્રેષ્ઠ! ત્રિલોકમાં એવું કશું નથી કે જે તારા માટે અસાધ્ય હોય. ‘નિવાતકવચ’ નામના દાનવો મારા શત્રુ છે.

Verse 72

समुद्रकुक्षिमाश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्युत । तिस्र: कोट्य: समाख्यातास्तुल्यरूपबलप्रभा:

સમુદ્રના ગર્ભનો આશ્રય લઈને તેઓ દુર્ગમ કિલ્લામાં વસે છે. તેમની સંખ્યા ત્રણ કરોડ કહેવાય છે; રૂપ, બળ અને તેજમાં તેઓ બધા સમાન છે.

Verse 73

तांस्तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस्ते भविष्यति । ततो मातलिसंयुक्त मयूरसमरोमभि:

કૌન્તેય! ત્યાં જ તેમનો સંહાર કર; એથી તારી ગુરુ-દક્ષિણા પૂર્ણ થશે. ત્યારબાદ માતલિ સાથે, મયૂર સમાન રોમવાળા અશ્વોથી જોડાયેલા રથમાં (તું આગળ વધશે).

Verse 74

हयैरुपेतं प्रादान्मे रथं दिव्यं महाप्रभम्‌ । बबन्ध चैव मे मूर्घ्नि किरीटमिदमुत्तमम्‌

ત્યારે ઇન્દ્રએ મને અશ્વોથી યુક્ત, મહાપ્રભા ધરાવતો દિવ્ય રથ આપ્યો. અને મારા મસ્તક પર આ ઉત્તમ કિરીટ પણ બાંધી દીધું.

Verse 75

स्वरूपसदृशं चैव प्रादादड़विभूषणम्‌ | अभेद्यं कवचं चेदं स्पर्शरूपवदुत्तमम्‌

તેણે પોતાના સ્વરૂપ અને પદને અનુરૂપ એવું એક અંગ-વિભૂષણ પણ આપ્યું. ઉપરાંત આ ઉત્તમ કવચ પણ આપ્યું—જે અભેદ્ય છે અને સ્પર્શ કરી શકાય એવું સાકાર સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 76

फिर उन्होंने मेरे स्वरूपके अनुरूप प्रत्येक अंगमें आभूषण पहना दिये। इसके बाद यह अभेद्य उत्तम कवच धारण कराया, जिसका स्पर्श तथा रूप मनोहर है ।।

પછી તેમણે મારા ગાંડીવ ધનુષમાં તે અજર, અખંડિત પ્રત્યંચા જોડીને બાંધી દીધી. ત્યારબાદ યુદ્ધસામગ્રીથી સંપૂર્ણ સજ્જ થઈ હું તે તેજસ્વી રથ પર આરોહણ કરીને સમર માટે પ્રસ્થાન કર્યો—એ જ રથ પર ચઢીને પૂર્વકાળમાં દેવરાજ ઇન્દ્રએ વિરોચનપુત્ર બલિને પરાજિત કર્યો હતો. રથના ઘનઘોર ગર્જનાથી સર્વ દેવતા સચેત થયા; મને દેવરાજ સમજી તેઓ મારી પાસે આવ્યા અને મને જોઈને પૂછવા લાગ્યા—“અર્જુન! તું કયા કાર્યની તૈયારી કરે છે?”

Verse 77

येनाजयद्‌ देवपतिर्बलिं वैरोचनिं पुरा । ततो देवा: सर्व एव तेन घोषेण बोधिता:

જે રથ દ્વારા પૂર્વકાળમાં દેવપતિ ઇન્દ્રએ વિરોચનપુત્ર બલિને જીત્યો હતો, તે જ રથના ઘનઘોર ઘોષથી સર્વ દેવતા સચેત થયા. ત્યારબાદ મારા ગાંડીવ ધનુષમાં તે અજર, અખંડિત પ્રત્યંચા જોડવામાં આવી. આ રીતે યુદ્ધોપકરણોથી સમ્પન્ન થઈ હું તે તેજસ્વી રથ પર આરોહણ કરીને સમર માટે પ્રસ્થાન કર્યો. રાજન! રથના ગર્જનથી જાગૃત દેવતાઓ મને દેવરાજ સમજી મારી પાસે આવ્યા અને મને જોઈને પૂછવા લાગ્યા—“અર્જુન! તું શું કરવા તૈયાર થઈ રહ્યો છે?”

Verse 78

मन्वाना देवराजं मां समाजम्मुर्विशाम्पते । दृष्टवा च मामपृच्छन्त कि करिष्यसि फाल्गुन

હે નરાધિપ! મને દેવરાજ સમજી સમવેત દેવતાઓ મારી પાસે આવી ભેગા થયા. મને જોઈને તેઓ પૂછવા લાગ્યા—“ફાલ્ગુન! તું શું કરવા ઇચ્છે છે?”

Verse 79

५ क्र तानब्रुवं यथाभूतमिदं कर्तास्मि संयुगे । निवातकवचानां तु प्रस्थितं मां वधैषिणम्‌

ત્યારે મેં જે રીતે બધું બન્યું હતું તે પ્રમાણે તેમને કહી દીધું અને કહ્યું—“યુદ્ધમાં હું આ જ કાર્ય કરવા જઈ રહ્યો છું. જાણો કે ‘નિવાતકવચ’ નામના દાનવોનો વધ કરવાની ઇચ્છાથી હું પ્રસ્થાન કર્યો છું. તેથી, હે નિષ્પાપ અને મહાભાગ દેવતાઓ! મને એવો આશીર્વાદ આપો કે મારું કલ્યાણ અને સિદ્ધિ થાય.” ત્યારબાદ, રાજન, તે દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ મધુર અને શ્રેષ્ઠ વચનો દ્વારા મારી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને મને દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન ગણાવ્યા.

Verse 80

निबोधत महाभागा: शिवं चाशास्त मेडनघा: । ततो वाग्भि: प्रशस्ताभिस्त्रिदशा: पृथिवीपते । तुष्ठबुर्मा प्रसन्नास्ते यथा देवं पुरंदरम्‌

“હે મહાભાગ, નિષ્પાપ દેવતાઓ! મારી વાત સમજો અને મને મંગળનો આશીર્વાદ આપો.” ત્યારબાદ, હે પૃથ્વીપતે, તે ત્રિદશો પ્રસન્ન અને તૃપ્ત થઈ શ્રેષ્ઠ વચનો દ્વારા મારી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા—જેમ તેઓ પુરંદર (ઇન્દ્ર)ની સ્તુતિ કરે તેમ.

Verse 81

इस रथके द्वारा इन्द्रने युद्धमें शम्बरासुरपर विजय पायी है। नमुचि, बल, वृत्र, प्रह्नाद और नरकासुरको परास्त किया है

અર્જુને કહ્યું—આ જ રથ દ્વારા ઇન્દ્રે યુદ્ધમાં શમ્બરાસુર પર વિજય મેળવ્યો હતો. આ જથી તેણે નમુચિ, બલ, વૃત્ર, પ્રહ્લાદ અને નરકાસુરને પણ પરાસ્ત કર્યા હતા.

Verse 82

बहूनि च सहस्राणि प्रयतान्यर्बुदान्यपि । रथेनानेन दैत्यानां जितवान्‌ मघवा युधि,“इनके सिवा अन्य बहुत-से दैत्योंको भी इस रथके द्वारा पराजित किया है, जिनकी संख्या सहस्रों, लाखों और अरबोंतक पुहँच गयी है

અર્જુને કહ્યું—આ રથ દ્વારા મઘવા (ઇન્દ્ર) એ યુદ્ધમાં દૈત્યોના અનેક સમૂહોને જીત્યા—તેમની સંખ્યા હજારો, લાખો અને કરોડો સુધી પહોંચી હતી. આ સિવાય પણ તેણે ઘણા દૈત્યોને આ જ રથથી પરાસ્ત કર્યા હતા.

Verse 83

त्वमप्यनेन कौन्तेय निवातकवचान्‌ रणे | विजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवा वशी

કૌન્તેય! તું પણ આ રથ દ્વારા યુદ્ધમાં પરાક્રમ કરીને નિવાતકવચોને જીતશે—જેમ પૂર્વકાળમાં સર્વને વશમાં કરનાર મઘવા (ઇન્દ્ર) એ અસુરો પર વિજય મેળવ્યો હતો.

Verse 84

अयं च शंखप्रवरो येन जेतासि दानवान्‌ | अनेन विजिता लोका: शक्रेणापि महात्मना

અને આ શ્રેષ્ઠ શંખ છે; તેને ફૂંકવાથી તું દાનવો પર વિજય મેળવશે. આ જ શંખ દ્વારા મહાત્મા શક્ર (ઇન્દ્ર) એ પણ લોકો પર વિજય મેળવ્યો હતો, એમ કહેવાય છે.

Verse 85

प्रदीयमान देवैस्तं देवदत्तं जलोद्धवम्‌ । प्रत्यगृह्लं जयायैनं स्तूयमानस्तदामरै:

અર્જુને કહ્યું—દેવતાઓએ આપેલો, જળમાંથી ઉદ્ભવેલો એ ‘દેવદત્ત’ શંખ મેં વિજય માટે સ્વીકાર્યો હતો. ત્યારે અમરો મારી સ્તુતિ કરતા હતા; મેં કવચ ધારણ કર્યું, બાણ અને ધનુષ્ય લીધાં, અને યુદ્ધની ઇચ્છાથી અત્યંત ભયંકર દાનવોના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 86

स शड्ुखी कवची बाणी प्रगृूहीतशरासन: । दानवालयमत्युग्रं प्रयातो5स्मि युयुत्सया

અર્જુને કહ્યું—ષડ્મુખી અસ્ત્ર ધારણ કરીને, કવચ પહેરીને, બાણોથી સજ્જ થઈ અને ધનુષ હાથમાં લઈને, યુદ્ધની ઇચ્છાથી હું દાનવોના અત્યંત ભયંકર દુર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 167

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें गन्धमादननिवासकालिक युधिष्ठिर-अर्जुन-संवादविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત નિવાતકવચ-યુદ્ધપર્વમાં ગંધમાદન નિવાસકાળ દરમિયાન યુધિષ્ઠિર-અર્જુન સંવાદવિષયક એકસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 168

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वण्यर्जुनवाक्ये अष्टषष्ट्यघधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં નિવાતકવચ-યુદ્ધપર્વમાં અર્જુનવાક્યે એકસો અડસઠમો અધ્યાય।

Verse 236

इहस्थ: पाण्डवश्रेष्ठ तप: कुर्वन्‌ सुदुष्करम्‌ । “मेरी आज्ञासे मातलि तुम्हें स्वर्गमें पहुँचा देगा। पाण्डवश्रेष्ठ! यहाँ रहकर जो तुम अत्यन्त दुष्कर तप कर रहे हो

અર્જુને કહ્યું—હે પાંડવશ્રેષ્ઠ! તું અહીં રહીને અત્યંત દુષ્કર તપ કરી રહ્યો છે. મારી આજ્ઞાથી માતલિ તને સ્વર્ગમાં પહોંચાડશે. આ કઠોર તપના કારણે દેવતાઓ અને મહાત્મા મુનિઓમાં તારી કીર્તિ બહુ વધી ગઈ છે।

Verse 363

मातलिहयतत्त्वज्ञो यथावद्‌ भूरिदक्षिण: । मातलि अश्वसंचालनकी कलाके मर्मज्ञ थे। सारथिके कार्यमें अत्यन्त कुशल थे। उन्होंने मन तथा वायुके समान वेगशाली अश्वोंको यथोचित रीतिसे आगे बढ़ाया

અર્જુને કહ્યું—માતલિ અશ્વસંચાલનના તત્ત્વજ્ઞ અને અત્યંત દક્ષ હતા. સારથ્યકર્મમાં પરમ કુશળ બની તેમણે મન અને વાયુ સમાન વેગવાળા અશ્વોને યથોચિત રીતે આગળ ધપાવ્યા।

Verse 533

अस्त्रैश्नाप्पन्वजानन्त संग्रामे विजयेन च । वहाँकी भूमि सब प्रकारके रत्नोंसे विचित्र शोभा धारण करती है और (सब ओर बिखरे हुए) पुष्प उस भूमिके लिये आभूषणका काम देते हैं। स्वर्गलोकमें बहुत-से मनोहर पशु और पक्षी देखे जाते हैं

અર્જુન બોલ્યો—ત્યાંની ધરતી સર્વ પ્રકારના રત્નોથી વિચિત્ર બની ઝગમગતી હતી અને ચારે તરફ વિખેરાયેલા પુષ્પો તેના આભૂષણ સમાન લાગતા હતા. તે સ્વર્ગલોકમાં અનેક મનોહર પશુઓ અને પક્ષીઓ દેખાતા હતા; તેમની બોલી અત્યંત મધુર લાગતી હતી. અનેક દેવતાઓ પણ દિવ્ય વિમાનોમાં આકાશમાં વિચરતા દેખાતા હતા. ત્યારબાદ મેં વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, મરુદ્ગણો, આદિત્યો અને અશ્વિનીકુમારોના દર્શન કર્યા. મેં સૌની સામે મસ્તક નમાવી યથોચિત સન્માન કર્યું. ત્યારે તેમણે મને આશીર્વાદ આપ્યો—તું વીર, યશસ્વી, તેજસ્વી, બળવાન, અસ્ત્રવિદ અને યુદ્ધમાં વિજયી થા.

Verse 831

रथेनानेन मघवा जितवान्‌ शम्बरं युधि । नमुचिं बलवृत्रौ च प्रह्लादनरकावपि

અર્જુન બોલ્યો—આ જ રથથી મઘવા (ઇન્દ્ર) એ યુદ્ધમાં શમ્બરને જીત્યો હતો; તેમજ નમુચિ, બળવાન વૃત્ર અને પ્રહ્લાદ તથા નરકને પણ પરાજિત કર્યા હતા. તેથી આ રથને દમનકારી શક્તિઓ પર ધર્મયુક્ત વિજયનું સાધન તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.