Adhyaya 145
Ghaṭotkaca’s Conveyance to Badarī and Entry into the Nara-Nārāyaṇa Āśrama (घटोत्कच-वाहनम्; नरनारायणाश्रम-प्रवेशः)
Upa-parva: Gandhamādana–Badarī–Naranārāyaṇa Āśrama Episode (Pilgrimage and Ascent Motif)
Yudhiṣṭhira requests that Bhīma accept his rākṣasa son Ghaṭotkaca’s assistance so the party may proceed safely toward Gandhamādana with Draupadī. Bhīma, acting on his brother’s direction, instructs Ghaṭotkaca to carry his fatigued mother gently, keeping a low and careful flight path to avoid discomfort. Ghaṭotkaca affirms his capability to bear not only Draupadī but the wider party if required. The group is transported swiftly, observing varied lands and non-human populations, and arrives in the region of Kailāsa and the Nara-Nārāyaṇa hermitage near the expansive Badarī. The chapter provides an extended topographic and aesthetic catalog of the sacred landscape—rivers, birds, trees, and ritual installations—culminating in the Pandavas’ respectful approach, the sages’ welcoming reception, and the party’s settled presence in a purified, discipline-centered āśrama setting.
Chapter Arc: गन्धमादन-प्रवेश के कठिन पथ पर, वात-वर्षा और थकान से पीड़ित द्रौपदी अचानक मूर्छित होकर धरती पर गिर पड़ती है—पाण्डवों की तीर्थयात्रा का उत्साह एक क्षण में संकट में बदल जाता है। → सौकुमार्य-सम्पन्न पाञ्चाली का तपस्विनी-रूप में भी इस तरह टूट जाना पाण्डवों को भीतर तक हिला देता है; नकुल युधिष्ठिर को संकेत करते हैं कि यह श्यामलोचना राजकुमारी श्रान्त होकर निढाल पड़ी है, और सब उसके प्राण-रक्षण व शीत-वात से बचाने में लग जाते हैं। → द्रौपदी के होश में आते ही युधिष्ठिर भीमसेन से कहते हैं; भीम के स्मरण/आह्वान पर उसका राक्षस-पुत्र घटोत्कच तत्काल उपस्थित होकर कहता है—‘स्मृतोऽस्मि… शीघ्र शुश्रूषुरहमागतः’—और ‘आज्ञापय… सर्वं कर्तास्मि’ कहकर सेवा-प्रतिज्ञा करता है। → पाण्डव द्रौपदी को अजिन-आस्तरण पर विश्राम देते हैं; यमज (नकुल-सहदेव) उसके चरणों की मृदु संवाहना करते हैं, और घटोत्कच के आगमन से यात्रा-मार्ग की सुरक्षा व सहायता का आश्वासन स्थापित होता है। → घटोत्कच की ‘आज्ञा’ की प्रतीक्षा के साथ प्रश्न खुला रह जाता है—गन्धमादन के आगे कौन-सा नया विघ्न या अद्भुत सामना पाण्डवों की परीक्षा लेने वाला है?
Shlokas
Verse 1
हि मय न (0) है ४ चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: द्रौपदीकी मूर्छा
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! મહાત્મા પાંડવો માત્ર એક ક્રોશ જેટલા જ આગળ ગયા હતા કે પગપાળા ચાલવા અયોગ્ય દ્રૌપદી બેઠી પડી. સુકુમાર સ્વભાવને કારણે તે થાકી ગઈ હતી; તે ભયંકર પવન અને વરસાદથી પીડાઈ દુઃખમાં ડૂબતી મૂર્છિત થવા લાગી.
Verse 2
श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च । सौकुमार्याच्च पाज्चाली सम्मुमोह तपस्विनी
સુકુમારતાને કારણે થાકેલી, દુઃખથી ઘેરાયેલી અને તે પવન-વરસાદથી પીડિત તપસ્વિની પાંચાલી (દ્રૌપદી) મૂર્છિત થવા લાગી.
Verse 3
सा कम्पमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा । वृत्ताभ्यामनुरूपा भ्यामूरन समवलम्बत,घबराहटसे काँपती हुई कजरारे नेत्रोंवाली कृष्णाने अपने गोल-गोल और सुन्दर हाथोंसे दोनों जाँघोंको थाम लिया
મોહથી વ્યાકુળ થઈ કંપતી, કાળી આંખોવાળી કૃષ્ણાએ પોતાના ગોળ અને સુસંગત બંને બાહુઓથી પોતાની જાંઘોને પકડી લીધી.
Verse 4
आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ । पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा
હાથીની સૂંઢ જેવી ઊંચ-નીચ થતી, પરસ્પર સટેલી જાંઘોનો આધાર લઈને તે અચાનક ધરતી પર પડી ગઈ—કેળાના વૃક્ષની જેમ કંપતી.
Verse 5
तां पतन्तीं वरारोहां भज्यमानां लतामिव । नकुल: समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान्
હાથીની સૂંઢ જેવી ઊંચ-નીચ થતી, પરસ્પર જોડાયેલી જાંઘોના આધારથી ચાલતી સુંદર અંગવાળી દ્રૌપદી કેળાના વૃક્ષની જેમ કંપતી કંપતી અચાનક ધરતી પર પડી ગઈ. તૂટેલી લતાની જેમ પડતી જોઈ બળવાન નકુલ દોડી આવ્યો અને તેને થંભાવી લીધી.
Verse 6
नकुल उवाच राजन् पञज्चालराजस्य सुतेयमसितेक्षणा । श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत
નકુલે કહ્યું—રાજન! આ પાંચાલરાજની પુત્રી, શ્યામ નેત્રવાળી છે. થાકી ને ભૂમિ પર પડી ગઈ છે. હે ભારતવંશજ, આવીને તેને જુઓ.
Verse 7
अदुःखार्हा परं दु:खं प्राप्तेयं मृदुगामिनी । आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम्
રાજન! આ મૃદુગામિની દેવી દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી; છતાં તેના પર મહાદુઃખ આવી પડ્યું છે. માર્ગના પરિશ્રમથી તે ક્ષીણ થઈ ગઈ છે. મહારાજ, આવીને તેને સાંત્વના આપો.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच राजा तु वचनात् तस्य भृशं दुःखसमन्वित: । भीमश्न सहदेवश्व सहसा समुपाद्रवन्
વૈશમ્પાયને કહ્યું—જનમેજય! તેની વાત સાંભળીને રાજા યુધિષ્ઠિર અત્યંત દુઃખથી ભરાઈ ગયા. પછી ભીમ અને સહદેવ સાથે તેઓ તત્કાળ ત્યાં દોડી ગયા.
Verse 9
तामवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् । अड्-कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुर:
ધર્માત્મા કુંતીનંદને જોયું—દ્રૌપદીનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું છે અને શરીર કૃશ થઈ ગયું છે. ત્યારે તેણે તેને અંકમાં લઈ, શોકથી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ શરૂ કર્યો.
Verse 10
युधिछिर उवाच कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता । भूमौ निपतिता शेते सुखाहा वरवर्णिनी
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—અહો! જે સુરક્ષિત મહેલોમાં સુવિસ્તરિત કોમળ શય્યા પર શયન કરવા યોગ્ય છે, તે સુખાર્હા પરમસુંદરિ કૃષ્ણા આજે ધરતી પર કેવી રીતે પડીને સૂઈ રહી છે?
Verse 11
सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम् । मत्कृतेड्द्य वरार्हाया: श्यामतां समुपागतम्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—જે શ્રેષ્ઠ સુખસાધનોને લાયક છે, તેવી દ્રૌપદીના આ બંને સુકુમાર પગ અને કમળપ્રભ મુખ આજે મારા કારણે કેવી રીતે મ્લાન થઈ શ્યામતા પામ્યા?
Verse 12
किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना । आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणायुते
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—દ્યુતની લાલસામાં ફસાઈને મેં, અબુદ્ધિએ, આ શું કરી નાખ્યું! કૃષ્ણાને સાથે લઈને, મૃગગણોથી ભરેલા આ વનમાં અમને ભટકવું પડી રહ્યું છે.
Verse 13
सुखं प्राप्स्यसि कल्याणि पाण्डवान् प्राप्प वै पतीन् | इति द्रुपदराजेन पित्रा दत्ता5डयतेक्षणा
“કલ્યાણી! પાંડવોને પતિરૂપે પામીને તું સુખી થશ”—એવું કહી પિતા દ્રુપદરાજે વિશાલનેત્રા દ્રૌપદીને અમને અર્પી હતી. પરંતુ મારા પાપકર્મોથી તે વચનબદ્ધ સુખ ન પામી; પરિશ્રમ, શોક અને માર્ગકષ્ટથી કૃશ થઈ આજે ધરતી પર પડીને સૂઈ છે.
Verse 14
तत् सर्वमनवाप्येयं श्रमशोकाध्वकर्शिता । शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभि:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—વચનબદ્ધ સુખનું કશુંય ન પામી, પરિશ્રમ, શોક અને માર્ગકષ્ટથી પીડિત થઈ તે ધરતી પર પડીને સૂઈ છે. આ મારા પાપકર્મોનું પરિણામ છે.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । धौम्यप्रभृतय: सर्वे तत्राजम्मुद्धिजोत्तमा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર જ્યારે આ રીતે વિલાપ કરતા હતા, ત્યારે ધૌમ્ય આદિ બુદ્ધિમાં ઉત્તમ એવા સર્વ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 16
ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्पपूजयन् । रक्षोघ्नांश्न॒ तथा मन्त्राउ्जेपुश्नक्रुश्च ते क्रिया:
તેઓએ મહારાજને આશ્વાસન આપ્યું અને અનેક પ્રકારના આશીર્વાદ આપી તેમનું સન્માન કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ રાક્ષસ-નાશક મંત્રોનો જપ તથા શાંતિ કર્મ કરવા લાગ્યા।
Verse 17
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थ परमर्षिभि: । स्पृश्यमाना करै: शीतैः: पाण्डवैश्व मुहुर्मुहु:
પરમ ઋષિઓ શાંતિ માટે મંત્રપાઠ કરતા હતા ત્યારે પાંડવો વારંવાર પોતાના શીતળ હાથોથી તેને સ્પર્શ કરીને તેના અંગોને હળવેથી શમાવતા રહ્યા।
Verse 18
सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना । पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेत: शनै: शनै:
જળમિશ્રિત શીતળ પવનની સેવા થવાથી પાંચાલીને થોડું સુખ મળ્યું; અને ધીમે ધીમે તેનું ચિત્ત સ્થિર થવા લાગ્યું।
Verse 19
परिगृहा च तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे | पार्था विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनीम्
સંજ્ઞા પાછી આવતાં, દીન હાલતમાં પડેલી કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને પાંડવોએ સાવધાને ઉઠાવી મૃગચર્મના પાથરણા પર સુવડાવી, તે તપસ્વિનીને વિશ્રામ આપ્યો।
Verse 20
तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ । कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकै: संववाहतु:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હોશમાં આવ્યા પછી દયનીય અવસ્થામાં પડેલી તપસ્વિની દ્રૌપદીને પાંડવોએ પકડીને મૃગચર્મની શય્યા પર સુવાડી વિશ્રામ આપ્યો. ત્યારબાદ ધનુષ્યની ઘસારા કારણે કઠોર થયેલા, કણ પડેલા બંને હાથોથી નકુલ અને સહદેવે તેના લાલ તળિયાવાળા, પૂજ્ય શુભલક્ષણોથી અલંકૃત બંને ચરણોને ધીમે ધીમે દબાવ્યા।
Verse 21
पर्याश्चासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिर: । उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वच:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે તેને પણ પોતાના નજીક બેસાડ્યા; અને પછી કુરુશ્રેષ્ઠે ભીમસેનને આ વચન કહ્યાં।
Verse 22
फिर कुरुश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरने भी द्रौपदीको बहुत आश्वासन दिया और भीमसेनसे इस प्रकार कहा-- ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—“મહાબાહુ ભીમ! અહીં અનેક પર્વતો છે—વિષમ અને હિમના કારણે અત્યંત દુર્ગમ. એવા માર્ગોમાં કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) કેવી રીતે ચાલી શકશે?”
Verse 23
भीमसेन उवाच त्वां राजन् राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभ । स्वयं नेष्यामि राजेन्द्र मा विषादे मन: कृथा:
ભીમસેન બોલ્યો—“મહારાજ, પુરુષશ્રેષ્ઠ! મનમાં વિષાદ ન કરો. હું સ્વયં રાજકુમારી દ્રૌપદી, યમજ (નકુલ-સહદેવ) અને તમને પણ આગળ લઈ જઈશ.”
Verse 24
हैडिम्बश्न महावीयों विहगो मद्धलोपम: । वहेदनघ सर्वान्नो वचनात् ते घटोत्कच:
ભીમસેન બોલ્યો—“હિડિમ્બાનો પુત્ર ઘટોત્કચ પણ મહાવીર છે; તે મત્ત પક્ષી સમાન આકાશમાં વિહરી શકે છે અને બળમાં મારા સમાન છે. હે અનઘ! તમારી આજ્ઞા હોય તો તે અમને સૌને પોતાની પીઠ પર બેસાડી લઈ જશે.”
Verse 25
वैशम्पायन उवाच अनुज्ञातो धर्मराज्ञा पुत्र॑ सस्मार राक्षसम् | घटोत्कचस्तु धर्मात्मा स्मृतमात्र: पितुस्तदा
વૈશમ્પાયને કહ્યું—ધર્મરાજની અનુમતિ મેળવી ભીમસેને પોતાના રાક્ષસપુત્રનું સ્મરણ કર્યું. પિતાના સ્મરણમાત્રથી જ ધર્માત્મા ઘટોત્કચ તત્ક્ષણે ત્યાં પ્રગટ થયો.
Verse 26
कृताञ्जलिरुपातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान् | ब्राह्मणांश्व महाबाहु:ः स च तैरभिनन्दित:
પછી તે મહાબાહુ કૃતાંજલિ થઈ નજીક આવ્યો. તેણે પાંડવો તથા બ્રાહ્મણોને વંદન કર્યું; અને તેઓએ પણ તેને આદરપૂર્વક અભિનંદન કર્યું.
Verse 27
उवाच भीमसेनं स पितरं भीमविक्रमम् । स्मृतो5स्मि भवता शीघ्र शुश्रूषुरहमागत:
ત્યારે તેણે પોતાના ભયંકર પરાક્રમી પિતા ભીમસેનને કહ્યું—“આપણે મને સ્મર્યા છો; તેથી હું તત્કાળ સેવા-ભાવથી આવી પહોંચ્યો છું.”
Verse 28
आज्ञापय महाबाहो सर्व कर्तास्म्यसंशयम् । तच्छुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे
“મહાબાહો, આજ્ઞા આપો; નિઃસંદેહ હું સર્વ કાર્ય કરીશ.” આ સાંભળી ભીમસેને તે રાક્ષસને હૃદયથી આલિંગન આપ્યું.
Verse 144
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे चतुश्नत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત તીર્થયાત્રાપર્વમાં, લોમશની તીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં—ગંધમાદનપ્રવેશ વિષયક એકસો ચુંમાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The chapter balances urgency of travel with the obligation to avoid harm: extraordinary power (aerial transport by a rākṣasa) is ethically constrained by instructions to protect Draupadī’s comfort and safety.
Capability is validated when subordinated to care and restraint: strength should be deployed as guarded service—precise, gentle, and accountable to dharmic intention rather than mere speed or display.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-function is indirect, using sacred landscape and āśrama description to situate the audience in a normative moral ecology where disciplined conduct and reverence frame narrative progress.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.