Adhyaya 142
Dhanañjaya-viraha-śoka and the Resolve to Enter Gandhamādana (धनंजय-विरह-शोकः गन्धमादन-प्रवेश-संकल्पश्च)
Upa-parva: Gandhamādana-gamana / Dhanañjaya-didarśanānvēṣaṇa Episode (Search toward Mount Gandhamādana)
Yudhiṣṭhira addresses Bhīma, the twins (Nakula and Sahadeva), and Draupadī, countering mutual discouragement by asserting continuity of being and survival in hardship, using their forest life as evidence of endurance. He then discloses an intense, bodily-felt grief at not seeing Arjuna (Dhanañjaya/Phalguna), repeatedly praising Arjuna’s martial competence, ethical restraint, protective disposition toward the surrendered, and his role as the Pāṇḍavas’ refuge and prosperity-bringer in earlier times. The discourse transitions from lament to strategy: the group will proceed toward Mount Gandhamādana, linked with Viśālā Badarī and the Nara-Nārāyaṇa āśrama, and toward Kubera’s lotus-lake guarded by rākṣasas. Entry into that region is presented as conditional upon tapas and moral fitness—rejecting cruelty, greed, and agitation—thereby making disciplined conduct a prerequisite for geographic and narrative progression. The chapter closes with a collective commitment to regulated living (niyatātman, mitāhāra) and armed readiness while seeking Arjuna’s traces.
Chapter Arc: गन्धमादन-प्रवेश की तैयारी के बीच युधिष्ठिर का मन अर्जुन के न दिखने से जल उठता है—पाँच वर्ष बीत गये, फिर भी धनंजय का सान्निध्य नहीं। → युधिष्ठिर भीम से कहते हैं कि दुर्बलता और क्लेश के बावजूद अर्जुन-दर्शन की उत्कट चाह उन्हें असंभव-सा मार्ग भी अपनाने को बाध्य करती है; प्रतीक्षा की आग भीतर-भीतर तूलराशि को भस्म करने वाले अनल-सी देह को दहकाती है। → युधिष्ठिर अर्जुन के गुणों का स्मरण कर उसे ‘शरणागत-वत्सल’, ‘रण में शत्रु-प्रमर्दक’, ‘सबका आश्रय’ और ‘सुखावह’ बताकर अपने हृदय की पीड़ा को चरम पर ले आते हैं—जिस वीर पर सबका भरोसा है, वही दृष्टि से दूर है। → समाधान के रूप में वे संयम और मिताहार का व्रत लेकर गन्धमादन पर्वत में प्रवेश का निश्चय करते हैं—कुबेर-नलिनी और राक्षस-सेवित रम्य प्रदेश की ओर बढ़ने का संकल्प। → गन्धमादन के भीतर कौन-से विघ्न (राक्षस, वन्य पशु, दैवी परीक्षा) प्रतीक्षा कर रहे हैं और क्या वहाँ अर्जुन का संकेत मिलेगा—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> न (0) है एकचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनसे अर्जुनको न देखनेके कारण मानसिक चिन्ता प्रकट करना एवं उनके गुणोंका स्मरण करते हुए गन्धमादन पर्वतपर जानेका दृढ़ निश्चय करना युधिछिर उवाच भीमसेन यमौ चोभौ पाञज्चालि च निबोधत । नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान् वनेचरान्
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ભીમસેન, તમે બંને યમજ અને પાંચાલી—ધ્યાનથી સાંભળો. જે બની ચૂક્યું છે તેનો નાશ થતો નથી; પૂર્વકૃત કર્મ ભોગ્યા વિના નષ્ટ થતું નથી. અમને જુઓ—રાજકુમાર હોવા છતાં અમે વનમાં વનમાં ભટકી રહ્યા છીએ; આ બધું કર્મફળની પ્રેરણાથી જ છે.
Verse 2
दुर्बला: क्लेशिता: स्मेति यद् ब्रुवामेतरेतरम् । अशक्येडपि व्रजामो यद् धनंजयदिदृक्षया
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—અમે દુર્બળ છીએ, ક્લેશથી પીડિત છીએ—એવું અમે પરસ્પર કહીએ છીએ; છતાં એકબીજાને ઉત્સાહ આપતા વચનો કહી આગળ વધતા રહીએ છીએ, અને જ્યાં જવું અશક્ય લાગે તે માર્ગ પર પણ ધનંજયને જોવા ઇચ્છાથી ચાલ્યા જઈએ છીએ. કારણ એક જ છે—અમારા સૌના હૃદયમાં અર્જુનને જોવા માટેની તીવ્ર લાલસા છે.
Verse 3
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानल: । यच्च वीरं न पश्यामि धनंजयमुपान्तिकात्
આ ચિંતા મારા અંગોને એવી રીતે દહે છે જેમ અગ્નિ કપાસના ઢગલાને ભસ્મ કરે; એટલા પ્રયત્ન છતાં પણ હું મારા નજીક વીર ધનંજય (અર્જુન)ને નથી જોઈ શકતો.
Verse 4
तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनमास्थितम् । याज्ञसेन्या: परामर्श: स च वीर दहत्युत
તેના દર્શનની તૃષા લઈને હું અનુજો સાથે આ વનમાં આવ્યો છું; અને હે વીર, યાજ્ઞસેની (દ્રૌપદી) સાથે થયેલા અતિ અપમાનજનક દુર્વ્યવહારની સ્મૃતિ પણ મને વધુ દહે છે.
Verse 5
नकुलात् पूर्वजं पार्थ न पश्याम्यमितौजसम् | अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
હે પાર્થ, નકુલથી જ્યેષ્ઠ, અપરિમિત પરાક્રમી, અજેય અને ભયંકર ધનુષ ધારણ કરનાર અર્જુન મને દેખાતો નથી; તેથી, હે વૃકોદર, હું સંતાપથી દહું છું.
Verse 6
तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च । चरामि सह युष्माभिस्तस्य दर्शनकाड्क्षया,अर्जुनको देखनेकी ही अभिलाषासे मैं तुमलोगोंके साथ विभिन्न तीर्थोर्में, रमणीय वनोंमें और सुन्दर सरोवरोंके तटपर विचर रहा हूँ
અર્જુનના દર્શનની ઇચ્છાથી જ હું તમારાં સાથે રમ્ય તીર્થો, વનો અને સુંદર સરોવરોના કિનારાઓ પર ભ્રમણ કરું છું.
Verse 7
पज्चवर्षाण्यहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् । यन्न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर
હે વૃકોદર, પાંચ વર્ષથી હું સત્યસંકલ્પ વીર ધનંજય—બીભત્સુ અર્જુન—ને નથી જોયો; તેથી હું સંતાપથી દહું છું.
Verse 8
त॑ वै श्याम गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् | न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે વૃકોદર! સિંહ જેવી નિર્ભય ચાલ ધરાવતો, શ્યામવર્ણ ગુડાકેશ મહાબાહુ અર્જુન મને દેખાતો નથી; તેથી હું વ્યથા અને સંતાપથી દગ્ધ છું।
Verse 9
कृतास्त्र निपुणं युद्धे5प्रतिमानं धनुष्मताम् । न पश्यामि कुरुश्रेष्ठ तेन तप्ये वृकोदर
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હે વૃકોદર! અસ્ત્રવિદ્યામાં નિષ્ણાત, યુદ્ધમાં કુશળ અને ધનુર્ધરોમાં અપ્રતિમ અર્જુન મને દેખાતો નથી; તેથી હું સંતાપથી તપું છું।
Verse 10
चरन्तमरिसंघेषु काले क्रुद्धमिवान्तकम् । प्रभिन्नमिव मातडुं सिंहस्कन्ध॑ं धनंजयम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— યુદ્ધકાળે શત્રુસમૂહોમાં ક્રોધિત કાળ સમાન મૃત્યુરૂપે વિચરતો, સિંહ સમા સ્કંધ ધરાવતો અને મદધારા વહાવતા મત્ત ગજરાજ સમો તેજસ્વી—એ ધનંજયને હું હજી મળ્યો નથી; આ વાત મને અત્યંત શોક આપે છે।
Verse 11
यः स शक्रादनवरो वीर्येण द्रविणेन च । यमयो: पूर्वज: पार्थ: श्वेताश्वोडमितविक्रम:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે વૃકોદર! જે પરાક્રમ અને વૈભવમાં શક્ર (ઇન્દ્ર)થી પણ ઓછો નથી, જે યમજોના (નકુલ-સહદેવ) અગ્રજ છે, શ્વેત અશ્વો જોડાયેલા રથવાળો, અમિત વિક્રમશાળી, ઉગ્ર ધનુર્ધર અને અજય એવો પાર્થ—એવીરશ્રેષ્ઠ અર્જુનના દર્શનથી હું વંચિત છું. તેથી હું મહાદુઃખમાં ડૂબી, ચિંતાની અગ્નિમાં દગ્ધ થાઉં છું।
Verse 12
दुःखेन महताविष्टस्तं न पश्यामि फाल्गुनम् । अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— મહાદુઃખથી આવૃત થઈ હું તે ફાલ્ગુનને જોઈ શકતો નથી—જે અજય અને ઉગ્ર ધનુર્ધર છે. હે વૃકોદર! તેથી હું તપું છું।
Verse 13
सततं य: क्षमाशील: क्षिप्पमाणो5प्यणीयसा । ऋजुमार्गप्रपन्नस्य शर्मदाताभयस्य च
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે સદા ક્ષમાશીલ છે, નાનાં લોકોના ટોણાં પણ સહે છે, અને જે સીધા માર્ગે શરણમાં આવનારને આશ્રય આપી સુખ તથા અભય આપે છે—હે અર્જુન, એ જ પુરુષ જ્યારે કોઈ વાંકાં માર્ગનો આશ્રય લઈને છલ-કપટથી તેના પર પ્રહાર કરવા ઇચ્છે, ત્યારે તે આક્રમક માટે કાળ અને વિષ સમાન ભયંકર બની જાય છે—ભલે આક્રમક વજ્રધારી ઇન્દ્ર જ કેમ ન હોય।
Verse 14
सतु जिद्दाप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसत: । अपि वज्रधरस्यापि भवेत् कालविषोपम:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પરંતુ જે વૈરભાવમાં પ્રવૃત્ત થઈ માયા અને છલથી ઘાત કરવા ઇચ્છે, તેના પ્રત્યે તે કાળ અને વિષ સમાન બની જાય છે—વજ્રધારી ઇન્દ્ર માટે પણ ભયંકર।
Verse 15
शत्रोरपि प्रपन्नस्य सोडनृशंस: प्रतापवान् । दाताभयस्य बीभत्सुरमितात्मा महाबल:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—શત્રુ પણ શરણમાં આવે તો તે તેજસ્વી વીર નિર્દય બનતો નથી; દયા કરીને તેને અભય આપે છે. એ મહાબલી, અપરિમિત આત્મસંયમી, બીભત્સ અર્જુન જ અમારો આધાર છે.
Verse 16
सर्वेषामाश्रयो<स्माकं रणे<४रीणां प्रमर्दिता । आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां न: सुखावह:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—એ જ અમારો સૌનો આશ્રય છે; યુદ્ધમાં શત્રુઓને ચકનાચૂર કરનાર. એ જ સર્વ પ્રકારના રત્નો લાવનાર અને અમારો સૌનો સુખદાતા છે.
Verse 17
रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्यासन् पुरा मम | बहूनि बहुजातीनि यानि प्राप्त: सुयोधन:,जिसके पराक्रमसे हमारे पास पहले अनेक प्रकारकी असंख्य रत्नराशि संचित हो गयी थी, जिसे सुयोधनने ले लिया
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જેનાં પરાક્રમથી પહેલાં મારા પાસે અનેક જાતનાં બહુ દૈવી રત્નો આવી ગયાં હતાં—એ જ રત્નો હવે સુયોધને પ્રાપ્ત કર્યા છે.
Verse 18
यस्य बाहुबलाद वीर सभा चासीत् पुरा मम | सर्वरत्नमयी ख्याता त्रिषु लोकेषु पाण्डव,वीर भीमसेन! जिसके बाहुबलसे पहले मेरे अधिकारमें सम्पूर्ण रत्नोंकी बनी हुई त्रिभुवनविख्यात सभा थी
હે વીર પાંડવ ભીમસેન! જેના બાહુબળથી પૂર્વે મારા અધિકારમાં તે સભા હતી—જાણે સર્વ રત્નોથી બનેલી—ત્રિલોકમાં વિખ્યાત.
Verse 19
वासुदेवसमं वीर्ये कार्तवीर्यसमं युधि । अजेयममितं युद्धे तं न पश्यामि फाल्गुनम्
પરાક્રમમાં તે વાસુદેવ સમાન છે અને યુદ્ધમાં કાર્તવીર્ય સમાન. સમરમાં અજય; એકલો હોવા છતાં અપરિમિત જેવો લાગે—એવા વીર ફાલ્ગુન (અર્જુન)ને હું ઘણા દિવસોથી જોઈ શકતો નથી.
Verse 20
संकर्षणं महावीर्य त्वां च भीमापराजितम् । अनुयात: स्ववीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा
ભીમસેન! શત્રુહંતા અર્જુન પોતાના પરાક્રમના બળે મહાવીર્ય સંકર્ષણ (બલરામ), તમે અપરાજિત ભીમ, અને વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) — એમની સમકક્ષ શક્તિ ધરાવી શકે છે.
Verse 21
यस्य बाहुबले तुल्य: प्रभावे च पुरंदर: । जवे वायुर्मुखे सोम: क्रोधे मृत्यु: सनातन:
મહાબાહો! જેના બાહુબળ અને પ્રભાવમાં પુરંદર (ઇન્દ્ર) સમાન છે; જેના વેગમાં વાયુ, મુખમાં સોમ (ચંદ્ર) અને ક્રોધમાં સનાતન મૃત્યુનો નિવાસ છે—એવા નરશ્રેષ્ઠ અર્જુનને જોવા ઉત્સુક થઈ અમે સૌ આજે ગંધમાદન પર્વતની ખીણોમાં પ્રવેશ કરીશું.
Verse 22
ते वयं त॑ नरव्याप्रं सर्वे वीर दिदृक्षव: । प्रवेक्ष्यामो महाबाहो पर्वतं गन्धमादनम्
મહાબાહો! તે નરવ્યાઘ્ર—વીર અર્જુનને—જોવાની ઇચ્છાથી અમે સૌ આજે ગંધમાદન પર્વતમાં (તેની ખીણોમાં) પ્રવેશ કરીશું.
Verse 23
विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रम: । त॑ सदाध्युषितं यक्षैद्रेक्ष्यामो गिरिमुत्तमम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જ્યાં વિશાળ બદરી વૃક્ષ છે અને ભગવાન નર-નારાયણનો આશ્રમ છે, તે યક્ષો દ્વારા સદૈવ વસેલું ઉત્તમ પર્વત—ગંધમાદન—અમે દર્શન કરીશું.
Verse 24
कुबेरनलिनीं रम्यां राक्षसैरभिसेविताम् । पद्धिरेव गमिष्यामस्तप्यमाना महत् तप:
અમે માત્ર પગપાળા, મહાન તપસ્યા સહન કરતાં, રાક્ષસો દ્વારા સેવિત-રક્ષિત કુબેરની રમ્ય નલિની (પદ્મસરોવર) સુધી જઈશું.
Verse 25
न च यानवता शक्यो गन्तुं देशो वृकोदर । न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत
હે વૃકોદર! તે પ્રદેશમાં કોઈ વાહન દ્વારા જવું શક્ય નથી. અને હે ભારત! જે ક્રૂર, લોભી અને અશાંત છે, તે પણ ત્યાં પહોંચી શકતો નથી.
Verse 26
तत्र सर्वे गमिष्यामो भीमार्जुनगवेषिण: । सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा: सार्ध विप्रैर्महाव्रतै:
ત્યાં અમે બધા, ભીમ અને અર્જુનની શોધ કરતાં, શસ્ત્રસજ્જ—કમરે તલવાર બાંધીને—આ મહાવ્રતધારી બ્રાહ્મણો સાથે જઈશું.
Verse 27
मक्षिकादंशमशकानू् सिंहान् व्याप्रान् सरीसूपान् | प्राप्रोत्यनियत: पार्थ नियतस्तान् न पश्यति
હે પાર્થ! જે અસંયમી છે, તે ત્યાં જઈને માખી, ડાંસ, મચ્છર, સિંહ, વ્યાઘ્ર અને સર્પાદિનો સામનો કરે છે; પરંતુ જે નિયમ-સંયમથી રહે છે, તે તેમને જોઈ પણ નથી શકતો.
Verse 28
ते वयं नियतात्मान: पर्वतं गन्धमादनम् । प्रवेक्ष्यामो मिताहारा धनंजयदिदृक्षव:,अतः हमलोग भी अर्जुनको देखनेकी इच्छासे अपने मनको संयममें रखकर स्वल्पाहार करते हुए गन्धमादनकी पर्वतमालाओंमें प्रवेश करेंगे
ત્યારે અમે પણ—આત્મસંયમી અને અલ્પાહારી બની—ધનંજય (અર્જુન)ને જોવા ઇચ્છાથી ગંધમાદન પર્વતમાં પ્રવેશ કરીશું.
Verse 141
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशती र्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे एकचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના તીર્થયાત્રાપર્વમાં, લોમશની તીર્થયાત્રા-વર્ણન અંતર્ગત, ગંધમાદન-પ્રવેશ પ્રસંગે એકસો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
How to respond to separation-induced despair without collapsing into inaction: Yudhiṣṭhira must balance grief and dependence on Arjuna with responsible leadership, converting emotion into a disciplined, ethically constrained plan.
Endurance and purposeful action are compatible when governed by restraint: access to difficult or “guarded” goals—literal and symbolic—requires tapas-like self-regulation, calmness, and rejection of cruelty and greed.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is practical-ethical—linking narrative movement to moral qualification—positioning disciplined conduct as the implicit ‘fruit’ enabling progress in the exile itinerary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.