Adhyaya 116
Āraṇyaka Parva, Adhyāya 116: Jamadagni–Reṇukā Narrative and the Kārtavīrya Conflict (Akṛtavraṇa’s Account)
Upa-parva: Rāma-Jāmadagnya–Reṇukā–Kārtavīrya Episode (Āraṇyaka Parva: ṛṣi-lineage and vow-consequence narrative)
Akṛtavraṇa narrates Jamadagni’s ascetic attainment and his marriage to Reṇukā, from whom five sons are born, Rāma being the youngest. During a bathing occasion, Reṇukā sees King Citraratha sporting in water with his wife and, through a moment of covetous attention, loses composure and returns distressed. Jamadagni discerns her lapse and censures her; he orders the sons in sequence to execute their mother, but the elder sons, mentally unsettled, do not respond and are cursed into a stupefied, animal-like condition. When Rāma arrives, Jamadagni commands him to carry out the act; Rāma complies with an axe. Jamadagni’s anger subsides and he grants boons: Reṇukā’s restoration, her forgetfulness of the event, the brothers’ return to normalcy, and Rāma’s martial invincibility and longevity. The narrative then shifts to a later aggression: Kārtavīrya (Anūpa’s ruler) arrives at the āśrama; despite being honored, he rejects the reception, seizes the sacrificial cow and calf, and damages the hermitage. On Rāma’s return, Jamadagni reports the violation; Rāma confronts Kārtavīrya in battle and cuts down his many arms. In retaliation, Kārtavīrya’s sons attack Jamadagni in Rāma’s absence and kill the unarmed ascetic, departing thereafter. Rāma returns carrying fuel-sticks, finds his father slain, and laments—closing the chapter on grief and the consolidation of a retaliatory causal trajectory.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को भृगुवंशी आश्रम की कथा में और गहरे ले जाते हैं—जहाँ तप, गृहस्थ-धर्म और राजबल का टकराव एक ही क्षण में रक्त बनकर फूट पड़ता है। → जमदग्नि-रेणुका का शांत आश्रम-जीवन, पुत्रों का वन जाना, और कार्तवीर्य अर्जुन का आगमन—राजा का वैभव और अधिकार-भाव आश्रम की मर्यादा पर चढ़ बैठता है। रेणुका के प्रसंग से आरम्भ हुई आज्ञापालन-परंपरा अब पिता के अपमान और आश्रम-धर्म की रक्षा की कसौटी बन जाती है। → कार्तवीर्य के अत्याचार/लूट के बाद प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है; अंततः संघर्ष का चरम ‘जमदग्नि-वध’ में प्रकट होता है—तपस्वी पिता का रक्त गिरते ही परशुराम के भीतर क्षात्र-तेज और ब्राह्म-शाप, दोनों एक साथ जाग उठते हैं। → जमदग्नि के वध से कथा का नैतिक संतुलन टूट जाता है और परशुराम के लिए प्रतिज्ञा-मार्ग खुलता है—अब यह केवल व्यक्तिगत शोक नहीं, अधर्म के विरुद्ध वंशगत दायित्व बन जाता है। → पिता के वध का समाचार परशुराम तक पहुँचते ही अगला कदम अनिवार्य हो उठता है—क्या वह क्षमा करेगा, या पृथ्वी को क्षत्रियों से रिक्त करने वाली प्रतिज्ञा लेगा?
Shlokas
Verse 1
28 03.2 (9) #25:.# #25-7 षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: पिताकी आज्ञासे परशुरामजीका अपनी माताका मस्तक काटना और उन्हींके वरदानसे पुनः जिलाना
અકૃતવ્રણ બોલ્યા—રાજન! મહાતપસ્વી જમદગ્નિ વેદાધ્યયનમાં તત્પર રહી તપશ્ચર્યા આરંભી. ત્યારબાદ શૌચ, સંતોષ વગેરે નિયમોના પાલનથી તેમણે સર્વ દેવતાઓને પોતાના વશમાં કરી લીધા।
Verse 2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् | रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृप:,युधिष्ठिर! फिर राजा प्रसेनजितके पास जाकर जमदग्नि मुनिने उनकी पुत्री रेणुकाके लिये याचना की और राजाने मुनिको अपनी कन्या ब्याह दी
રાજન! જમદગ્નિ મુનિ નરાધિપ પ્રસેનજિત રાજાને મળીને રેણુકાનું વરણ માંગ્યું; અને તે નૃપતિએ પોતાની પુત્રી મુનિને અર્પણ કરી।
Verse 3
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्या भार्गवनन्दन: । आश्रमस्थस्तया सार्ध तपस्तेपेडनुकूलया
રેણુકાને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરીને, ભૃગુવંશના આનંદ જમદગ્નિ આશ્રમમાં જ રહી, પતિને અનુકૂળ ચાલનારી તે સાધ્વી સાથે તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા।
Verse 4
तस्या: कुमाराश्षत्वारो जज्ञिरे रामपज्चमा: । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यज:
તેના ગર્ભમાંથી ક્રમશઃ ચાર પુત્રો જન્મ્યા; અને પાંચમા પુત્ર રૂપે રામ (પરશુરામ) જન્મ્યા. વયે નાનાં હોવા છતાં ગુણ અને પરાક્રમે તેઓ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
Verse 5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका सनातुमगमत् कदाचिन्नियतव्रता,एक दिन जब सब पुत्र फल लानेके लिये वनमें चले गये तब नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली रेणुका स्नान करनेके लिये नदी-तटपर गयी
એક દિવસે જ્યારે તેના બધા પુત્રો ફળ લાવવા માટે વનમાં ગયા, ત્યારે નિયમવ્રતનું પાલન કરનારી રેણુકા નિર્ધારિત સમયે સ્નાન કરવા નદીના કાંઠે ગઈ.
Verse 6
सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया
રાજન! સ્નાન કરીને પરત આવતી રેણુકાએ સંયોગવશ માર્તિકાવત દેશના રાજા ચિત્રરથને જોઈ લીધો.
Verse 7
क्रीडन्तं सलिले दृष्टवा सभार्य पद्ममालिनम् | ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
રાજન! જળમાં પત્ની સાથે ક્રીડા કરતા, કમળની માળા ધારણ કરેલા તે સમૃદ્ધિશાળી નરેશને જોઈ રેણુકાના મનમાં તેના પ્રત્યે સ્પૃહા (કામના) જાગી.
Verse 8
व्यभिचाराच्च तस्मात् सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
તે વ્યભિચારભાવના કારણે રેણુકા જળમાં જ ભીંજાઈ અચેતન જેવી થઈ ગઈ. પછી ભયભીત થઈ આશ્રમમાં પ્રવેશી; પરંતુ તેના પતિએ તેની બધી વાત જાણી લીધી.
Verse 9
सतां दृष्टवा च्युतां धैर्याद् ब्राह्मया लक्ष्म्या विवर्जिताम् | धिकक््छब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
તેણીને ધૈર્યથી ચ્યૂત અને બ્રાહ્મણોચિત તેજ-લક્ષ્મીથી વિવર્જિત થયેલી જોઈ, મહાતેજસ્વી, પરાક્રમી મહર્ષિએ “ધિક્” શબ્દ ઉચ્ચારી કઠોર નિંદાવચનો દ્વારા તેની ગર્હા કરી।
Verse 10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामत: । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा,इसी समय जमदग्निके ज्येष्ठ पुत्र रुमण्वान् वहाँ आ गये। फिर क्रमशः सुषेण, वसु और विश्वावसु भी आ पहुँचे
ત્યારે જમદગ્નિના જ્યેષ્ઠ પુત્ર, નામે રુમણ્વાન, ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ત્યારબાદ ક્રમશઃ સુષેણ, વસુ અને વિશ્વાવસુ પણ આવી પહોંચ્યા।
Verse 11
तानानुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुरचोदयत् | न च ते जातसंस्नेहा: किंचिदूचुविचेतस:
ત્યારે ભગવાન જમદગ્નિએ ક્રમશઃ તે બધા પુત્રોને માતાવધ કરવા પ્રેર્યા. પરંતુ માતૃસ્નેહ અચાનક જાગતાં તેઓ કંઈ બોલી ન શક્યા; ચિત્ત સ્તબ્ધ થઈ જડ સમા ઊભા રહી ગયા।
Verse 12
ततः शशाप तानू् क्रोधात् ते शप्ताश्चेतनां जहु: । मृगपक्षिसधर्माण: क्षिप्रमासज्जडोपमा:
ત્યારે મહર્ષિએ ક્રોધથી તેમને શાપ આપ્યો. શાપગ્રસ્ત થતાં જ તેઓ ચેતના ગુમાવી બેઠા અને તરત જ મૃગ-પક્ષીઓ સમાન જડબુદ્ધિ થઈ ગયા।
Verse 13
ततो रामो<भ्ययात् पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपा:
પછી પરવીરહા રામ આશ્રમમાં આવ્યા. ત્યાં મહાતપસ્વી મહાબાહુ જમદગ્નિએ તેમને સંબોધીને કહ્યું।
Verse 14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथा: । तत आदाय परशुं रामो मातु: शिरोड5हरत्
અકૃતવ્રણે કહ્યું— “પુત્ર! તારી આ પાપિણી માતાને તત્કાળ મારી નાખ અને મનમાં જરાય વ્યથા ન કર.” ત્યારબાદ રામ (પરશુરામ) એ પરશુ લઈને ક્ષણમાં માતાનું શિરચ્છેદ કર્યું।
Verse 15
ततस्तस्य महाराज जमदमग्नेर्महात्मन: । कोपो< भ्यगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्,महाराज! इससे महात्मा जमदग्निका कोप सहसा शान्त हो गया और उन्होंने प्रसन्न होकर कहा--
ત્યારબાદ, મહારાજ, મહાત્મા જમદગ્નિનો ક્રોધ સહસા શાંત થયો; તેઓ પ્રસન્ન થઈને આ વચન બોલ્યા।
Verse 16
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतों वाउ्छसे हृदा
“વત્સ! મારા વચનથી તું એવું દુષ્કર કર્મ કર્યું છે, જે બીજાઓ માટે અતિ કઠિન છે. તું ધર્મજ્ઞ છે; તેથી હૃદયમાં જેટલી ઇચ્છાઓ હોય, તે બધાં વર માગી લે.”
Verse 17
स वत्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्श भ्रातृणां प्रकृति तथा
ત્યારે તેણે વર માગ્યો— “મારી માતા ફરી જીવિત થાય; પોતાના વધનું સ્મરણ તેમને ન રહે; તે પાપ તેમને સ્પર્શ ન કરે; અને મારા ભાઈઓ પણ પૂર્વવત્ સ્વાભાવિક, સ્વસ્થ સ્થિતિને પ્રાપ્ત થાય.”
Verse 18
अप्रतिद्वन्धतां युद्धे दीर्घमायुश्न भारत । ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपा:
હે ભારત! મહાતપસ્વી જમદગ્નિએ તેને યુદ્ધમાં અપ્રતિદ્વંદ્વિતા, દીર્ઘાયુ અને તેણે માગેલા સર્વ વરદાન આપ્યાં।
Verse 19
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ता: सुता: प्रभो । अथानूपपतिर्वीर: कार्तवीर्यो5भ्यवर्तत
અકૃતવ્રણ બોલ્યો—હે પ્રભુ! એક વખત એવું જ બન્યું કે તેના બધા પુત્રો બહાર ગયા હતા. એ જ સમયે અનૂપદેશનો વીરસ્વરૂપ રાજા કાર્તવીર્ય અર્જુન ત્યાં આવી પહોંચ્યો, હે યુધિષ્ઠિર।
Verse 20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समार्चयत् । स युद्धमदसम्मत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम्
તે આશ્રમસ્થાને પહોંચ્યો ત્યારે ઋષિની પત્નીએ તેનું યથોચિત આતિથ્ય-સત્કાર કર્યું; પરંતુ યુદ્ધમદથી ઉન્મત્ત થઈ તેણે તે પૂજન-સન્માનને આદરથી સ્વીકાર્યું નહીં.
Verse 21
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् | जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभज्ज च महाद्रुमान्
પછી તેણે તે આશ્રમને ધ્વસ્ત કરીને, રડતી-ડકારતી હોમધેનુના વાછરડાને બળપૂર્વક હરી લીધો અને આશ્રમના મહાવૃક્ષોને પણ તોડી નાંખ્યા.
Verse 22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् | गां च रोरुदतीं दृष्टवा कोपो रामं समाविशत्
રામ (પરશુરામ) આવ્યા ત્યારે પિતા જમદગ્નિએ સ્વયં બધું વર્ણન કર્યું. અને વારંવાર રડતી-ડકારતી ધેનુને જોઈ રામમાં ક્રોધ પ્રવેશ્યો.
Verse 23
स मृत्युवशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गव: परवीरहा
ત્યારે મૃત્યુના વશમાં પડેલા કાર્તવીર્ય અર્જુન પર તે તૂટી પડ્યો. પછી યુદ્ધમાં પરવીરોનો સંહાર કરનાર ભાર્ગવ પરશુરામે મહાન પરાક્રમ દર્શાવ્યો.
Verse 24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून् परिघसंनिभान् । सहस्नसम्मितान् राजन् प्रगृह्म रुचिरं धनु:
અકૃતવ્રણ બોલ્યો—હે રાજન! તેણે પોતાનું મનોહર ધનુષ ધારણ કરીને તીક્ષ્ણ ભલ્લબાણોથી પરિઘ સમાન બળવાન, જાણે સહસ્ર ગણાય તેવી ભુજાઓ કાપી નાંખી।
Verse 25
अभिभूत: स रामेण संयुक्त: कालधर्मणा । अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यव:
રામે (પરશુરામે) પરાભૂત કરીને અને કાળધર્મ (મૃત્યુ) સાથે સંયુક્ત થઈ તે અર્જુન અંતને પામ્યો. ત્યારબાદ અર્જુનના દાયાદો, રામે પિતાવધ કર્યો તેથી ક્રોધિત થયા।
Verse 26
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् । ते तं जध्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
રામ વિના આશ્રમમાં રહેલા જમદગ્નિ પર તેમણે આક્રમણ કર્યું. મહાવીર તપસ્વી યુદ્ધ ન કરતા હોવા છતાં તેમણે તેમને મારી નાંખ્યા।
Verse 27
असकृद्ू रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् | कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
હે યુધિષ્ઠિર! અનાથની જેમ વારંવાર “રામ! રામ!” કહી રડતા જમદગ્નિને કાર્તવીર્યના પુત્રોએ મારી નાંખ્યા।
Verse 28
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा: । अफफक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते
બાણોથી પીડિત કરીને તે શત્રુદમન જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા. તેઓ ભાગી ગયા પછી અને જમદગ્નિ પડી ગયા બાદ, ભૃગુનંદન પરશુરામ હાથમાં સમિધા લઈને આશ્રમમાં આવ્યા. પિતાને આવી કરુણ સ્થિતિમાં મૃત જોઈ તેઓ શોકથી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યા।
Verse 29
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दन: । स दृष्टा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हनतं तथाभूतं विललाप सुदु:ःखित:
ભૃગુનંદન પરશુરામ હાથમાં સમિધા લઈને આશ્રમમાં આવ્યા. ત્યાં તેમણે પોતાના વીર પિતાને મૃત્યુના વશમાં પડેલા જોયા. જે એવી દશાને સર્વથા અયોગ્ય હતા, તેમને તેવી હાલતમાં જોઈ તેઓ અત્યંત શોકગ્રસ્ત થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 33
तदनन्तर शत्रुपक्षेके वीरोंका संहार करनेवाले परशुरामजी सबसे पीछे आश्रमपर आये। उस समय महातपस्वी महाबाहु जमदग्निने उनसे कहा -ा
ત્યારબાદ શત્રુપક્ષના વીરોનાં સંહારક પરશુરામ સૌના પછી આશ્રમમાં આવ્યા. તે સમયે મહાતપસ્વી મહાબાહુ જમદગ્નિએ તેમને સંબોધીને કહ્યું.
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત તીર્થયાત્રાપર્વમાં લોમશતીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં કાર્તવીર્યોપાખ્યાન વિષયક એકસો પંદરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 116
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने जमदग्निवधे षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વના તીર્થયાત્રાપર્વમાં લોમશતીર્થયાત્રાના અંતર્ગત કાર્તવીર્યોપાખ્યાનમાં જમદગ્નિવધ-પ્રસંગનો એકસો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between obedience to paternal/ascetic authority and the moral gravity of harming one’s mother, using the episode to examine how command, lapse, and consequence are narrated within dharma discourse.
It underscores that even momentary indulgence of desire can destabilize vow-life, while also portraying how boons, curses, and retaliation amplify consequences across kinship and political domains.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s significance is primarily etiological and ethical, linking ascetic authority, transgression, and retaliatory cycles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.