Adhyaya 103
समुद्रपानम् (Samudra-pānam) — Maitrāvaruṇi Drains the Ocean; Devas Seek a Means to Refill It
Upa-parva: Lomāśa-kathita Samudra-śoṣaṇa Upākhyāna (Ocean-drinking episode of Maitrāvaruṇi)
Lomāśa reports that the revered sage Vāruṇi/Maitrāvaruṇi approaches the ocean and declares an intention to drink Varuṇa’s abode for the welfare of the worlds, urging the assembled devas and ṛṣis to promptly execute what must follow. He then drinks the sea in full view, leaving the great ocean without water. The devas respond with astonishment, honoring him with hymns and acknowledging his protective, world-sustaining role. With the sea emptied, the devas seize divine weapons and conduct a rapid strategic engagement against the daṇavas (identified as Kāleyas), who are overpowered; some survivors rupture the earth and retreat to the subterranean regions. After the hostile forces are neutralized, the devas praise the sage and request that he restore the ocean by releasing the water he drank. The sage replies that the water has already been digested, advising that another method be devised; the devas, unsettled, depart and later approach Pitāmaha (Brahmā) together with Viṣṇu to deliberate repeatedly on how to refill the ocean.
Chapter Arc: देवताओं के लोक में भय का अंधकार उतरता है—रात्रि में ब्राह्मण-ऋषि रहस्यमय ढंग से मारे जा रहे हैं, और किसी को ज्ञात नहीं कि यह पाप किसके द्वारा हो रहा है। → देवता स्मरण करते हैं कि वृत्र-वध के बाद दानव समुद्र-आश्रय लेकर नक्र-ग्राहों से भरे घोर जल में छिप गए हैं और वहीं से रातों-रात ऋषियों का संहार कर लोक-उत्सादन का प्रयत्न करते हैं। समुद्र-गर्भ में स्थित होने से उनका नाश साधारण उपायों से असंभव प्रतीत होता है। → विष्णु का निर्देश निर्णायक बनता है—देवता ब्रह्मा की आज्ञा लेकर महर्षि अगस्त्य के आश्रम की ओर जाते हैं, क्योंकि समुद्र-आश्रित दानवों के विनाश हेतु समुद्र-क्षय (या समुद्र को वश में करने) का उपाय अगस्त्य-तप से ही संभव जान पड़ता है। → देवता अगस्त्य के तेजस्वी आश्रम में पहुँचकर उन्हें शरण-स्वरूप मानते हैं और वरदाता ऋषि से भय-निवारण का वर माँगते हैं—यहीं से ‘अगस्त्य-माहात्म्य’ का प्रसंग औपचारिक रूप से आरम्भ होता है। → अगस्त्य देवताओं की प्रार्थना पर क्या उपाय करेंगे—क्या वे समुद्र को पीकर दानवों को अनावृत करेंगे या कोई अन्य धर्मसम्मत मार्ग बताएँगे?
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि 7 >> ग>र्योाधिकशततमो< ध्याय: भगवान् विष्णुके आदेशसे देवताओंका महर्षि अगस्त्यके आश्रमपर जाकर उनकी स्तुति करना देवा ऊचु: तव प्रसादाद् वर्धन्ते प्रजा: स्वश्षितुर्विधा: । ता भाविता भावयन्ति हव्यकव्यैर्दिवौकस:
દેવતાઓ બોલ્યા—પ્રભુ! જરાયુજ, અંડજ, સ્વેદજ અને ઉદ્ભિજ્જ—આ ચાર પ્રકારની સર્વ પ્રજા તમારી કૃપાથી જ વધે અને ફલે-ફૂલે છે. એમ પોષાય પછી એ જ પ્રજા હવ્ય-કવ્ય અર્પણોથી દિવૌકસ દેવતાઓનું પણ પોષણ કરે છે.
Verse 2
लोका होवं विवर्धन्ते ह्ुन्योन्यं समुपाश्रिता: । त्वत्प्रसादान्निरुद्धिग्नास्त्वयैव परिरक्षिता:
લોમશ બોલ્યા—લોકો પરસ્પર આશ્રય લઈને જ સમૃદ્ધિ પામે છે. તમારી કૃપાથી સર્વ પ્રાણીઓ નિર્વિઘ્ન રહે છે અને માત્ર તમે જ તેમને સંપૂર્ણ રીતે રક્ષો છો. ભગવન્! મનુષ્યો સામે ભારે ભય ઊભો થયો છે—કોણ રાત્રે આવીને આ બ્રાહ્મણોનો વધ કરે છે, તે અમને ખબર નથી.
Verse 3
इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुन्तमम् | न च जानीम केनेमे रात्रौ वध्यन्ति ब्राह्मणा:
હવે લોકો પર અતિ ભયંકર ભય આવી પડ્યો છે. રાત્રે આ બ્રાહ્મણો કોના દ્વારા વધ થાય છે, તે અમને ખબર નથી.
Verse 4
क्षीणेषु च ब्राह्मणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति । ततः पृथिव्यां क्षीणायां त्रिदिवं क्षयमेष्यति,ब्राह्मणोंके नष्ट होनेपर सारी पृथ्वी नष्ट हो जायगी और पृथ्वीका नाश होनेपर स्वर्ग भी नष्ट हो जायगा
બ્રાહ્મણો ક્ષીણ થાય તો પૃથ્વી વિનાશને પામશે; અને પૃથ્વી ક્ષીણ થાય તો ત્રિદિવ—સ્વર્ગલોક પણ ક્ષય પામશે.
Verse 5
त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोका: सर्वे जगत्पते । विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिता:,महाबाहो! जगत्पते! आप ऐसी कृपा करें, जिससे आपके द्वारा सुरक्षित होकर सब लोग विनाशको न प्राप्त हों
મહાબાહો! જગત્પતે! તમારી કૃપાથી, તમારી રક્ષામાં રહી, સર્વ લોકો વિનાશને ન પામે.
Verse 6
विष्णुरुवाच विदितं मे सुरा: सर्व प्रजानां क्षयकारणम् । भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वरा:
ભગવાન વિષ્ણુ બોલ્યા—હે દેવગણ! પ્રજાના વિનાશનું જે કારણ ઉપસ્થિત થયું છે, તે બધું મને વિદિત છે. હું તમને પણ કહું છું; નિર્ભય અને નિર્વ્યગ્ર થઈ સાંભળો.
Verse 7
कालेय इति विख्यातो गण: परमदारुण: । तैश्व वृत्रं समाश्रित्य जगत् सर्व प्रमाथितम्
‘કાલેય’ નામે પ્રસિદ્ધ દાનવોનો એક અત્યંત ભયંકર ગણ હતો. તેમણે વૃત્રનો આશ્રય લઈને સમગ્ર જગતને ઉથલપાથલ કરી સર્વ પ્રાણીઓને દમન કર્યું.
Verse 8
ते वृत्र निहतं दृष्टवा सहस्राक्षेण धीमता । जीवितं परिरक्षन्त: प्रविष्टा वरुणालयम्
ધિમાન સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) દ્વારા વૃત્રનો વધ થયો તે જોઈ, પોતાના પ્રાણ બચાવવા તેઓ વરુણના આલય—સમુદ્ર—માં પ્રવેશી ત્યાં છુપાઈ ગયા.
Verse 9
ते प्रविश्योदर्धि घोरं नक्रग्राहसमाकुलम् | उत्सादनार्थ लोकानां रात्रौ घ्नन्ति ऋषीनिह
નક્ર અને ગ્રાહોથી ભરેલા તે ભયંકર સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરીને, લોકોના વિનાશ માટે તેઓ રાત્રે બહાર નીકળે છે અને ત્યાં જ ઋષિઓનો વધ કરે છે.
Verse 10
न तु शक्या: क्षयं नेतुं समुद्राभ्रयगा हि ते । समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्धि: सम्प्रधार्यताम्
પરંતુ તેમનો ક્ષય કરવો શક્ય નથી, કારણ કે તેઓ દુર્ગમ સમુદ્રના આશ્રયમાં રહે છે. તેથી તમારે સમુદ્રને સુકવવાની યુક્તિ પર વિચાર કરવો જોઈએ.
Verse 11
अगस्त्येन विना को हि शक्तोडन्योडर्णवशोषणे । अन्यथा हि न शक््यास्ते विना सागरशोषणम्
લોમશે કહ્યું—અગસ્ત્ય સિવાય સમુદ્રને સુકવવામાં સમર્થ બીજો કોણ છે? કારણ કે સમુદ્ર સુકવ્યા વિના તેઓ વશમાં આવી શકતા નથી; મહર્ષિ અગસ્ત્ય વિના બીજો ઉપાય નથી.
Verse 12
हक कक विष्णुना समुदाह्तम् । अगस्त्यस्याश्रमं ययु:
આ રીતે વિષ્ણુએ જાહેર કરેલા વિધાન અનુસાર તેઓ અગસ્ત્યના આશ્રમ તરફ ગયા।
Verse 13
भगवान् विष्णुकी कही हुई यह बात सुनकर देवता ब्रह्माजीकी आज्ञा ले अगस्त्यके आश्रमपर गये ।।
વિષ્ણુ ભગવાને કહેલી વાત સાંભળી દેવતાઓ પિતામહ બ્રહ્માજીની આજ્ઞા લઈને અગસ્ત્યના આશ્રમ પર ગયા। ત્યાં તેમણે મિત્ર અને વરુણના પુત્ર મહાત્મા અગસ્ત્યને જોયા—દીપ્ત તેજથી પ્રકાશિત. જેમ દેવગણ પિતામહ બ્રહ્માની ઉપાસના કરે છે, તેમ અનેક ઋષિ-મુનિ તેમના નજીક બેસી સેવા કરતા હતા।
Verse 14
तेडभिगम्य महात्मान॑ मैत्रावरुणिमच्युतम् । आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभि: स्वैरभिष्टवन्
દેવતાઓ નજીક જઈ મિત્ર-વરુણનંદન, પોતાની મહિમાથી કદી ચ્યૂત ન થનારા, તપોરાશિ મહાત્મા અગસ્ત્યને આશ્રમમાં વિરાજમાન જોયા। પછી તેમના અદ્ભુત કર્મોનું વર્ણન કરતાં તેમણે સ્તુતિ આરંભી।
Verse 15
देवा ऊचु नहुषेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गति: पुरा । भ्रंशितश्न सुरैश्चर्यात् स््वलॉकाल्लोककण्टक:
દેવતાઓ બોલ્યા—ભગવન્! પૂર્વકાળમાં રાજા નહુષના અન્યાયથી પીડિત લોકોએ આપને જ શરણ લીધું હતું. આપએ જ તે લોકકંટકને દેવೇಂದ್ರપદ અને સ્વર્ગમાંથી પતિત કર્યો હતો।
Verse 16
क्रोधात् प्रवृद्ध;/ सहसा भास्करस्य नगोत्तम: | वचस्तवानतिक्रामन् विन्ध्य: शैलो न वर्धते
જ્યારે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ વિંધ્ય સૂર્યદેવ પર ક્રોધ કરીને અચાનક વધવા લાગ્યો, ત્યારે આપએ જ તેને રોક્યો હતો. આપના વચનનું ઉલ્લંઘન ન કરતાં વિંધ્યશૈલ આજેય વધતો નથી।
Verse 17
तमसा चावृते लोके मृत्युनाभ्यर्दिता: प्रजा: । त्वामेव नाथमासाद्य निर्व॒तिं परमां गता:
જ્યારે સમગ્ર લોક અંધકારથી આવૃત થઈ ગયો અને પ્રજા મૃત્યુના ભયથી પીડિત થવા લાગી, ત્યારે માત્ર તમને જ નાથ અને રક્ષક માની સૌએ તમારી શરણ લીધી; તમારા આશ્રયે પહોંચીને તેમણે પરમ નિર્વૃતિ અને આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 18
अस्माकं भयभीतानां नित्यशो भगवान् गति: । ततत्त्वार्ता: प्रयाचामो वरं त्वां वरदो हासि
હે ભગવાન! ભયભીત અમારે માટે તમે સદા આશ્રય અને પરમ ગતિ રહ્યા છો. તેથી આ સંકટમાં પડી, તત્ત્વાર્થની ઇચ્છાથી, અમે તમારી પાસે વર માગીએ છીએ; કારણ કે વરદાતા તમે જ છો।
Verse 102
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती ्थयात्राके प्रसंगमें विष्णुस्तुतिविषयक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત તીર્થયાત્રાપર્વમાં, લોમશની તીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં, વિષ્ણુસ્તુતિ વિષયક એકસો બીજો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 103
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने ->यधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં, તીર્થયાત્રાપર્વના અંતર્ગત, લોમશની તીર્થયાત્રામાં, અગસ્ત્ય-માહાત્મ્ય કથનના પ્રસંગમાં—એકસો ત્રીજો અધ્યાય।
Frequently Asked Questions
The tension lies between decisive emergency intervention (draining the ocean to expose threats) and the obligation to restore ecological/cosmic order afterward, revealing that crisis solutions can generate secondary duties.
Extraordinary capability should be directed toward loka-hita, but sustainable resolution requires planning for reversibility, shared execution, and consultation when an action’s consequences cannot be simply undone.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter’s significance is conveyed through narrative exemplification—linking tapas, praise, and counsel to maintaining cosmic stability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.