Shloka 9
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
अपश्यन्तश्न॒ पितरौ कथमूषुर्महावने । “तात! वे बचपनमें ही पिताके प्यारसे वंचित हो गये थे। मैंने ही सदा उनका लालन- पालन किया। मेरे पुत्र सिंह, व्याप्र और हाथियोंसे भरे हुए उस विशाल वनमें कैसे रहे होंगे? माता-पिताको न देखते हुए उन्होंने उस महान् वनमें किस प्रकार निवास किया होगा? ।।
apasyantaś ca pitarau katham ūṣur mahāvane | “tāta! te bacapanam eva pitṛ-snehena vañcitā abhavan | mayā eva sadā teṣāṁ lālana-pālanaṁ kṛtam | mama putrāḥ siṁha-vyāghra-hasti-saṅkule tasmin viśāle vane kathaṁ nivasanty abhavan? mātā-pitarau na paśyantaḥ te mahāvane kathaṁ vāsaṁ kṛtavantaḥ?” || śaṅkha-dundubhi-nirdhoṣi-madājya-veṇu-niśvanaiḥ
વૈશંપાયન બોલ્યા—માતા-પિતાને ન જોઈને તેઓ તે મહાવનમાં કેવી રીતે રહ્યા હશે? ‘તાત! બાળપણથી જ તેઓ પિતૃસ્નેહથી વંચિત રહ્યા; મેં જ સદા તેમનું લાલન-પાલન કર્યું. સિંહ, વ્યાઘ્ર અને ગજોથી ભરેલા તે વિશાળ અરણ્યમાં મારા પુત્રો કેવી રીતે ટક્યા હશે? માતા-પિતાનું દર્શન ન મળતાં તેમણે તે મહાવનમાં કેવી રીતે નિવાસ કર્યો હશે?’—અને ત્યારે વન શંખ અને દુન્દુભિના નાદથી, તૂર્યના ઘોષથી તથા વેણુના સીટી જેવા સ્વરથી ગુંજી ઊઠ્યું।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of parental responsibility and compassion: deprivation of parental presence is portrayed as a profound hardship, and the caregiver’s duty (lālana-pālana) becomes a moral claim that intensifies grief and concern for the vulnerable.
Vaiśampāyana reports a lament: someone reflects that the children, deprived of a father’s love and unable to see their parents, must have suffered terribly while living in a vast forest filled with dangerous animals; the scene is framed amid loud martial or ceremonial sounds—conches, drums, and wind instruments—suggesting a charged public setting.