Shloka 12
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
भगवान् जनार्दनने सबसे पहले प्रातः:काल ऋषियोंके मुखसे मंगलपाठ सुननेवाले देवराज इन्द्रकी भाँति विश्वस्त ब्राह्मणोंके मुखसे परम मधुर मंगलकारक पुण्याहवाचन सुनते हुए स्नान किया। फिर उन्होंने पवित्र तथा वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत हो स्वन्ध्यावन्दन, सूर्योपस्थान एवं अग्निहोत्र आदि पूर्वह्ञिकृत्य सम्पन्न किये। इसके बाद बैलकी पीठ छूकर ब्राह्मगोंको नमस्कार किया और अग्निकी परिक्रमा करके अपने सामने प्रस्तुत की हुई कल्याणकारक वस्तुओंका दर्शन किया। तदनन्तर पाण्डुनन्दन युधिष्ठटिरकी बातोंपर विचार करके जनार्दनने अपने पास बैठे हुए शिनिपौत्र सात्यकिसे इस प्रकार कहा-- ॥| ८-- ११ || रथ आरोप्यतां शड्खश्षक्रं च गदया सह । उपासंगाश्ष शक््त्यश्ष सर्वप्रहरणानि च
vaiśaṃpāyana uvāca | bhagavān janārdanaḥ prātaḥkāle viśvastabrāhmaṇānāṃ mukhebhyaḥ paramamadhuraṃ maṅgalakārakaṃ puṇyāhavācanaṃ śṛṇvan snānaṃ cakāra | tataḥ pavitraḥ vastrābhūṣaṇair alaṅkṛtaḥ svasaṃdhyāvandanaṃ sūryopasthānam agnihotrādīni ca pūrvāhṇikṛtyāni samāpya | vṛṣabhapṛṣṭhaṃ spṛṣṭvā brāhmaṇān namaskṛtya agniṃ parikramya purataḥ prastutānāṃ kalyāṇakārakavastūnāṃ darśanaṃ cakāra | tadanantaraṃ pāṇḍunandana-yudhiṣṭhirasya vacanāni vicārya janārdanaḥ svopaviṣṭaṃ śiniputraṃ sātyakiṃ praty uvāca— | rathāropyatāṃ śaṅkhaś cakraṃ ca gadayā saha | upāsaṅgāś ca śaktyaś ca sarvapraharaṇāni ca ||
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પ્રાતઃકાળે જનાર્દને, જેમ દેવરાજ ઇન્દ્ર ઋષિઓના મુખેથી મંગલપાઠ સાંભળે છે, તેમ વિશ્વસ્ત બ્રાહ્મણોના મુખેથી પરમ મધુર, મંગલકારક અને પાવન કરનાર પુણ્યાહવાચન સાંભળતાં સાંભળતાં સ્નાન કર્યું. પછી શુદ્ધ થઈ સ્વચ્છ વસ્ત્રાભૂષણોથી અલંકૃત થઈ સંધ્યાવંદન, સૂર્યોપસ્થાન, અગ્નિહોત્ર વગેરે પૂર્વાહ્નકૃત્યો પૂર્ણ કર્યા. ત્યારબાદ શુભલક્ષણરૂપે બળદની પીઠ સ્પર્શી બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કર્યો, અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરી અને સામે મૂકેલ કલ્યાણકારક વસ્તુઓનું દર્શન કર્યું. પછી પાંડુનંદન યુધિષ્ઠિરના વચનો પર વિચાર કરી જનાર્દને પાસે બેઠેલા શિનિપુત્ર સાત્યકીને કહ્યું— “રથ પર શંખ, ચક્ર અને ગદા સાથે, તૂણીર, શક્તિ તથા સર્વ પ્રકારનાં પ્રહરણો ચઢાવી દો.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even at the threshold of political crisis and impending war, right action begins with inner discipline: auspicious listening, purification, and completion of prescribed duties. The passage models dharma as a union of ritual order (nitya-karma) and responsible readiness for one’s role (here, strategic preparation).
Kṛṣṇa performs morning rites—hearing puṇyāha blessings, bathing, worshipping at sandhyā, honoring the Sun and fire, and observing auspicious customs. After reflecting on Yudhiṣṭhira’s words, he instructs Sātyaki to load the chariot with the conch, discus, mace, and other weapons, signaling imminent departure and martial preparation.