Shloka 66
यदि अपनेमें पुरुषार्थ है, तो पूर्ववैरको याद करके जो हृदयको पीड़ा देनेवाली प्रबल चिन्ता सदा बनी रहती है, उसे वैराग्यपूर्वक त्याग देनेसे ही शान्ति मिल सकती है; अथवा मर जानेसे ही उस चिन्ताका निवारण हो सकता है ।। अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन । फलनिर्व त्तिरिद्धा स्यात् तन्नृशंसतरं भवेत्,अथवा शत्रुओंको समूल नष्ट कर देनेसे ही अभीष्ट फलकी सिद्धि हो सकती है। परंतु मधुसूदन! यह बड़ी क्रूरताका कार्य होगा
yudhiṣṭhira uvāca | yady ātmani puruṣārtho 'sti, pūrvavairaṃ smṛtvā hṛdaya-pīḍā-karī yā prabalā cintā sadā tiṣṭhati, sā vairāgya-pūrvakaṃ tyaktavyā—tata eva śāntiḥ; athavā maraṇād eva tasyāś cintāyā nivṛttiḥ syāt || athavā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana, phala-nirvṛttir iṣṭā syāt; tan nṛśaṃsataraṃ bhavet ||
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— જો પોતાના અંદર સાચો પુરુષાર્થ હોય, તો પૂર્વ વૈરનું સ્મરણ કરીને હૃદયને પીડાવતી જે પ્રબળ ચિંતા સદા રહે છે, તેને વૈરાગ્યપૂર્વક ત્યજી દેવાથી જ શાંતિ મળે; નહિતર તે ચિંતા માત્ર મૃત્યુથી જ શમે. અથવા, હે મધુસૂદન! શત્રુઓને મૂળથી આઘાત કરીને સમૂળ નાશ કરવાથી જ ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થઈ શકે; પરંતુ તે માર્ગ વધુ નૃશંસ અને ક્રૂર થશે.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira frames a moral choice: peace comes from relinquishing the heart’s fixation on past enmity through detachment; the alternative routes—death or annihilating enemies at the root—may end anxiety or secure results, but the latter is ethically darker, marked as ruthless.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhiṣṭhira speaks to Kṛṣṇa (Madhusūdana), confessing the torment of remembered hostility and weighing two paths: inner renunciation to gain peace, or decisive violent eradication of foes to achieve the desired political outcome—while condemning that option as cruel.