Shloka 16
Sanatsujāta–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Brahmacarya and the Formless Brahman
Udyoga Parva 44
द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशना: । सनत्सुजातजी कहते हैं--राजन्! शोक, क्रोध, लोभ, काम, मान, अत्यन्त निद्रा, ईर्ष्या, मोह, तृष्णा, कायरता, गुणोंमें दोष देखना और निन्दा करना--ये बारह महान् दोष मनुष्योंके प्राणनाशक हैं,यतो यज्ञा: प्रवर्धन्ते सत्यस्यैवावरो धनात् । मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्याथ कर्मणा क्योंकि सत्यस्वरूप ब्रह्मका बोध न होनेसे ही इन सकाम यज्ञोंकी वृद्धि होती है। किसीका यज्ञ मनसे, किसीका वाणीसे और किसीका क्रियाके द्वारा सम्पन्न होता है
dvādaśaite mahādoṣā manuṣyaprāṇanāśanāḥ | yato yajñāḥ pravardhante satyasyaivāvaro dhanāt | manasānyasya bhavati vācānyasyātha karmaṇā ||
સનત્સુજાતે કહ્યું—હે રાજન! મનુષ્યના પ્રાણનાશક એવા બાર મહાદોષ આ છે: શોક, ક્રોધ, લોભ, કામ, માન, અતિનિદ્રા, ઈર્ષ્યા, મોહ, તૃષ્ણા, કાયરતા, ગુણોમાં દોષ જોવાની વૃત્તિ અને નિંદા. સત્યસ્વરૂપ બ્રહ્મનો બોધ ન થવાથી જ કામ્ય યજ્ઞો વધે છે; કોઈનો યજ્ઞ મનથી, કોઈનો વાણીથી અને કોઈનો કર્મથી (શરીરક્રિયા દ્વારા) સંપન્ન થાય છે.
सनत्युजात उवाच
Educational Q&A
Sanatsujāta warns that twelve inner vices are ‘life-destroying’ and urges ethical self-governance. He further reframes yajña as not merely an external rite: sacrifice can be mental, verbal, or physical, and when Truth (Brahman/Satya) is not realized, people multiply desire-driven rituals instead of pursuing inner realization.
In Udyoga Parva, Sanatsujāta instructs King Dhṛtarāṣṭra during a grave political-moral crisis preceding the war. The teaching turns from courtly anxiety to spiritual counsel: identifying destructive emotions and redirecting attention from outward, wealth-linked ritualism to inner discipline and truth-awareness.