Shloka 76
उद्योगपर्व — अध्याय 33: धृतराष्ट्र-विदुर संवादः (विदुरनीतिः)
Devanagari script
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मत: । अर्थवच्च विचित्र च न शक््यं बहु भाषितुम्,राजन! वाणीका पूर्ण संयम तो बहुत कठिन माना ही गया है; परंतु विशेष अर्थयुक्त और चमत्कारपूर्ण वाणी भी अधिक नहीं बोली जा सकती (इसलिये अत्यन्त दुष्कर होनेपर भी वाणीका संयम करना ही उचित है)
Translation
રાજન! વાણીનો સંયમ અતિ દુષ્કર માનવામાં આવ્યો છે; અને અર્થસભર તથા વિલક્ષણ વાણી પણ બહુ બોલી શકાતી નથી—અતએવ કઠિન હોવા છતાં વાણી-સંયમ જ યોગ્ય છે.
Word by Word
वाक्speech
वाक्:
Karta
TypeNoun
Rootवाच्
FormFeminine, Nominative, Singular
संयमःrestraint, control
संयमः:
Karta
TypeNoun
Rootसंयम
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
नृपतेO king
नृपते:
TypeNoun
Rootनृपति
FormMasculine, Vocative, Singular
सुदुष्करतमःmost difficult
सुदुष्करतमः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुदुष्करतमा
FormMasculine, Nominative, Singular, Superlative
मतःconsidered, thought (to be)
मतः:
TypeAdjective
Rootमत
FormMasculine, Nominative, Singular
अर्थवत्meaningful
अर्थवत्:
Karta
TypeAdjective
Rootअर्थवत्
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
विचित्रम्varied, wonderful, striking
विचित्रम्:
Karta
TypeAdjective
Rootविचित्र
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
शक्यम्possible
शक्यम्:
TypeAdjective
Rootशक्य
FormNeuter, Nominative, Singular
बहुmuch, excessively
बहु:
TypeIndeclinable
Rootबहु
भाषितुम्to speak
भाषितुम्:
TypeVerb
Rootभाष्
FormInfinitive
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
विदुर उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes