Shloka 46
Drupada’s Alarm and Inquiry Regarding Śikhaṇḍinī (द्रुपदस्य भय-विमर्शः)
कुरुनन्दन! उसे इस रूपमें देखकर कुबेर अत्यन्त कुपित हो उठे और शाप देते हुए बोले--'गुह्मको! इस पापी स्थूणाकर्णका यह स्त्रीत्व अब ऐसा ही बना रहे' ।। ततोडब्रवीद् यक्षपतिर्महात्मा यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान् शिखण्डिने लक्षण पापबुद्धे स्त्रीलक्षणं चाग्रही: पापकर्मन्,तदनन्तर महात्मा यक्षराजने उस यक्षसे कहा--'पापबुद्धि और पापाचारी यक्ष! तूने यक्षोंका तिरस्कार करके यहाँ शिखण्डीको अपना पुरुषत्व दे दिया और उसका स्त्रीत्व ग्रहण कर लिया है। दुर्बुद्धे! तूने जो यह अव्यावहारिक कार्य कर डाला है, इसके कारण आजसे तू स्त्री ही बना रहे और शिखण्डी पुरुषरूपमें ही रह जाय”
tato 'bravīd yakṣapatir mahātmā | yasmād adās tv avamanyeh yakṣān | śikhaṇḍine lakṣaṇa pāpabuddhe strīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarman ||
ત્યારબાદ મહાત્મા યક્ષપતિએ કહ્યું— “પાપકર્મા! યક્ષોનું અપમાન કરીને તું અહીં શિખંડીને તારો પુરુષત્વ આપી દીધો અને સ્ત્રીલક્ષણ ગ્રહણ કર્યું. આ અનુચિત કર્મના કારણે આજથી તું સ્ત્રી જ રહીશ અને શિખંડી પુરુષરૂપે જ રહેશે.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes ethical causality: contempt toward a community and an improper, socially disruptive exchange of identity-markers invites consequences. Authority (Kubera as yakṣapati) enforces order through a curse, showing that actions done in disregard of norms and respect can bind one to lasting results.
Kubera, angered by the Yakṣa’s act of giving his manhood to Śikhaṇḍin and taking on womanhood, declares a curse: the Yakṣa must remain female from that day, while Śikhaṇḍin will remain male. Bhīṣma recounts this as part of the backstory explaining Śikhaṇḍin’s role and form.