Mahabharata — Udyoga Parva, Shloka 4
भीष्म–रामसंयुगनिवृत्तिः
Bhishma and Rama: Restraint and Withdrawal in the Engagement
यत्कृते दुःखवसतिमिमां प्राप्तास्मि शाश्वतीम् । पतिलोकाद् विहीना च नैव स्त्री न पुमानिह
yatkṛte duḥkhavasatim imāṃ prāptāsmi śāśvatīm | patilokād vihīnā ca naiva strī na pumān iha |
“જેનાં કારણે હું આ શાશ્વત દુઃખના નિવાસમાં આવી પડી છું અને પતિ-લોકથી વંચિત થઈ આ જીવનમાં ન તો સ્ત્રી રહી છું ન પુરુષ. ગંગાપુત્ર ભીષ્મને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા વિના હું તપસ્યાથી નિવૃત્ત નહીં થાઉં. તપોધનો! આ જ મારા હૃદયનો સંકલ્પ છે—મેં તેને સ્પષ્ટ કહી દીધો છે।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unresolved injustice can harden into a binding vow: personal suffering and social exclusion are transmuted into relentless resolve, raising ethical questions about whether vengeance and ascetic power should be directed toward destruction even when framed as a duty.
A wronged figure (contextually associated with Śikhaṇḍin/Amba’s enmity) declares to ascetics that, having lost the possibility of a normal conjugal life and social identity, they will continue severe austerities until Bhīṣma—Gaṅgā’s son—is slain in battle.